Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Στρατής Τσίρκας’

Το γεράκι και το καπάκι

Posted by sarant στο 3 Αύγουστος, 2018

Θα ρωτήσετε, τι νόημα έχει ο τίτλος, τι συνδέει αυτά τα δυο ουσιαστικά. Να πρόκειται τάχα για ένα γεράκι, που πήρε στα νύχια του ένα καπάκι για να το μεταφέρει; Γεράκι θα ήταν αυτό ή δρόνος; Αλλά καλύτερα να το πάρει αμέσως το ποτάμι. Οι λέξεις στον τίτλο έχουν ένα προφανές κοινό στοιχείο: την κατάληξη -άκι.

Με την κατάληξη αυτή, το παραγωγικό αυτό επίθημα ας το πούμε πιο επιστημονικά, σχηματίζουμε υποκοριστικά στη γλώσσα μας -πρέπει μάλιστα να είναι το πιο… παραγωγικό από τα παραγωγικά επιθήματα που κάνουν αυτή τη δουλειά. Ωστόσο, υπάρχουν και λέξεις που τελειώνουν μεν σε -άκι αλλά δεν είναι υποκοριστικά. Κι αν προσέξετε, οι λέξεις του τίτλου ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.

Διάλεξα αυτές τις δυο λέξεις στον τίτλο επειδή η κάθε μία αντιπροσωπεύει μια διαφορετική κατηγορία λέξεων που τελειώνουν σε -άκι.

  1. Στη γλώσσα μας έχουμε πολλές λέξεις που προέρχονται από αρχαία ή μεσαιωνικά υποκοριστικά αλλά σήμερα δεν δηλώνουν υποκορισμό, έστω κι αν έχουν την κατάληξη -άκι. Παράδειγμα των λέξεων της κατηγορίας αυτής, βρήκα το γεράκι: προέρχεται από το αρχαίο ιέραξ, το ελληνιστικό *ιεράκιον και το μεσαιωνικό γεράκιν. Σήμερα το γεράκι δεν είναι υποκοριστικό.
  2. Υπάρχουν όμως και λέξεις που είναι ξένα δάνεια και που έχουν την κατάληξη -άκι επειδή στην ξένη γλώσσα, συνήθως τα τουρκικά, είχαν (συνήθως) κατάληξη -ak. Παράδειγμα, το καπάκι που είναι δάνειο από το τουρκικό kapak. Φυσικά, ούτε το καπάκι και οι ανάλογες λέξεις έχουν υποκοριστική σημασία.

Τις λέξεις της δεύτερης κατηγορίας τις είχαμε συζητήσει στα σχόλια ενός σχετικά πρόσφατου άρθρου μας, ενώ και τις δυο αυτές κατηγορίες «ψευδοϋποκοριστικών» τις είχαμε αναφέρει και σε ένα παλιότερο άρθρο που ήταν επικεντρωμένο στη δυσκολία σχηματισμού της γενικής πτώσης των υποκοριστικών σε -άκι, ένα θέμα στο οποίο θα επανέλθουμε.

Αλλά ας εξετάσουμε πιο αναλυτικά τις δυο αυτές κατηγορίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in τούρκικα, Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά δάνεια, Υποκοριστικά, γενική πτώση | Με ετικέτα: , , , | 235 Σχόλια »

Ώστε υπάρχουν ακόμα κουσελιάρηδες;

Posted by sarant στο 28 Ιουλίου, 2017

Είχα πει ότι το καλοκαίρι θα έχουμε και αρκετές επαναλήψεις παλιότερων άρθρων, αλλά ίσαμε τώρα αυτές μετριούνται στα δάχτυλα. Καθώς λοιπον μου έτυχε κάτι έκτακτο χτες, ανεβάζω σε επανάληψη ένα άρθρο του 2011, ελπίζοντας ότι οι παλιότεροι αναγνώστες θα το έχουν μισοξεχάσει στα έξι (και βάλε) χρόνια που έχουν περάσει.

Φυσικά, το άρθρο περιστρέφεται γύρω από τη λέξη του τίτλου, που ίσως να σας είναι άγνωστη.

Εγώ τη λέξη τη θυμάμαι από τον Καραγάτση· όταν την είχα διαβάσει, έφηβος τότε, είχα υποθέσει το νόημά της από τα συμφραζόμενα· πρέπει να υπάρχει στον Γιούγκερμαν, αλλά δεν παίρνω όρκο, πάντως γίνεται συζήτηση ανάμεσα σε δυο άντρες, κι ο ένας κατηγορεί τον άλλον ότι δεν έπρεπε να συμπεριφερθεί σαν «κουσελιάρικο γραΐδιο». Νομίζω μάλιστα ότι κι άλλη φορά έχει χρησιμοποιήσει τη λέξη ο Καραγάτσης –αλλά δεν μπορώ να σας πω με βεβαιότητα, διότι τα βιβλία του δεν φαίνεται να γκουγκλίζονται.

Θα ρωτήσετε, ποια μύγα με τσίμπησε και αποφάσισα σήμερα να αφιερώσω κοτζάμ άρθρο σ’ αυτή τη μάλλον σπάνια λέξη, που δεν υπάρχει στα σημερινά μεγάλα λεξικά μας; Απλώς, μια μέρα που ετοίμαζα το άρθρο με τα πολλά ου, σκέφτηκα τη λέξη κουσκουσούρης και κοιτάζοντας στον Πάπυρο, θυμήθηκα και τον κουσελιάρη, που είναι πολύ κοντά στο λεξικό, και που σημαίνει το ίδιο ακριβώς. Αλλά ακόμα δεν σας είπα τι είναι ο κουσελιάρης (και ο κουσκουσούρης), αν και βέβαια πολλοί θα το ξέρετε.

Κουσελιάρης λοιπόν είναι ο κουτσομπόλης, ο κακολόγος, ο συκοφάντης. Κουσέλι, το κουτσομπολιό, η κακολογία. Το ίδιο σημαίνει και ο κουσκουσούρης. Ο κουσελιάρης υπάρχει στα παλιότερα λεξικά, όχι όμως στο ΛΚΝ, ούτε στον Μπαμπινιώτη, ενώ στο Μείζον Τεγόπουλου-Φυτράκη υπάρχει μόνο το κουσέλι. Ο κουσκουσούρης υπάρχει και στον Μπαμπινιώτη, όχι όμως στο ΛΚΝ.

Φυσικά, ο κουσελιάρης και το θηλυκό του, η κουσελιάρα, και το ουδέτερό του, το κουσελιάρικο, ολοφάνερα παράγονται από το κουσέλι, οπότε θα επικεντρωθούμε στη λέξη αυτή. Το κουσέλι, δηλαδή, όπως είπαμε, το κουτσομπολιό, πέρα από τα παραπάνω λεξικά, το βρίσκω και σε μερικά διαδικτυακά γλωσσάρια με τοπικές λέξεις –αλλά στην πραγματικότητα η λέξη, απ’ όσο ξέρω, αν και δεν είναι πανελλήνια, ακούγεται σε αρκετά μέρη: στα νησιά του Αιγαίου εξόν από την Κρήτη, στην Πελοπόννησο, στην Εύβοια, καθώς και παλιότερα στη Σμύρνη, δηλαδή σε μέρη που υπήρχε ιταλική επιρροή. Ίσως από τους Κασιώτες, ακουγόταν και στην Αίγυπτο. Στη Βόρεια Ελλάδα δεν την έχω συναντήσει, αν τη λέτε και εκεί πάνω να μου το πείτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 120 Σχόλια »

Η χαμένη άνοιξη του Στρατή Τσίρκα (αποσπάσματα)

Posted by sarant στο 19 Ιουλίου, 2015

Καθώς αυτές τις μέρες συμπληρώνονται 50 χρόνια από τα Ιουλιανά του 1965, σκέφτηκα το σημερινό φιλολογικό μας άρθρο να είναι αφιερωμένο σε ένα λογοτέχνημα που να αναφέρεται στις ταραγμένες εκείνες μέρες. Θα πρέπει να υπάρχουν κι άλλα, αλλά το εμβληματικό λογοτεχνικό έργο για τα Ιουλιανά είναι το μυθιστόρημα του Στρατή Τσίρκα «Η χαμένη άνοιξη» (1976). Χαρακτηριστικό είναι ότι η πλοκή του έργου εκτυλίσσεται από τις 4 Ιουλίου έως τις 23 Ιουλίου 1965, που είναι η μέρα της ταφής του Σωτήρη Πέτρουλα.

Ο Στρατής Τσίρκας (1911-1980, κατά κόσμον Γιάννης Χατζηανδρέας), γεννημένος στο Κάιρο και αργότερα κάτοικος της Αλεξάνδρειας για πολλά χρόνια, είχε εγκατασταθεί στην Αθήνα από το 1963, επομένως τα γεγονότα τα έζησε από κοντά. Είχε συλλάβει τη «Χαμένη άνοιξη» σαν το πρώτο έργο μιας τριλογίας, της δεύτερης έπειτα από τις Ακυβέρνητες πολιτείες, που θα έπιανε και την περίοδο της δικτατορίας, μιας τριλογίας που την είχε τιτλοφορήσει Δίσεχτα χρόνια, που είναι και ο υπέρτιτλος της Χαμένης άνοιξης. Ωστόσο, το σχέδιό του έμεινε στα χαρτιά -ο Τσίρκας πέθανε το 1980 και η Χαμένη άνοιξη ήταν το τελευταίο του έργο. Χωρίς να φτάνει τις Ακυβέρνητες πολιτείες, διαβάστηκε πολύ και μεταφέρθηκε και στην τηλεόραση.

Διάλεξα τα αποσπάσματα που αναφέρονται στην είδηση του θανάτου και μετά στην κηδεία του Σωτήρη Πέτρουλα. Ο Πέτρουλας, 22 χρονών, φοιτητής της ΑΣΟΕΕ και μέλος των Λαμπράκηδων βρήκε το θάνατο από δακρυγόνο ή από στραγγαλισμό το βράδυ της 21 προς 22 Ιουλίου, ενώ συμμετείχε σε διαδήλωση και σε συγκρούσεις με τις αστυνομικές δυνάμεις, στη γωνία της οδού Σταδίου με τη Χρήστου Λαδά -αργότερα τοποθετήθηκε εκεί μια αναμνηστική πλάκα, που κατά καιρούς βανδαλίζεται από καθάρματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λογοτεχνία, Πρόσφατη ιστορία, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , | 71 Σχόλια »

Αποκαλοκαιρινά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2012

Τα παλιότερα χρόνια, τέτοιες μέρες, λίγο πριν ή λίγο μετά το άνοιγμα των σχολείων, καθώς γυρνούσε και ο τελευταίος κατεργάρης στον πάγκο του, συνηθιζόταν η ευχή «Καλό χειμώνα». Μετά, όλο και συχνότερα, άρχισε ν΄ ακούγεται το «καλό φθινόπωρο», έστω κι αν όλοι λένε πως τα τελευταία χρόνια έχουν εξαφανιστεί οι ενδιάμεσες εποχές. Χτες, συναντώντας έναν γνωστό, του είπα «Καλό φθινόπωρο» κι εκείνος με διόρθωσε γελαστά: «Καλό αποκαλόκαιρο να λέμε!» Μ’ άρεσε η πατέντα και λίγο αργότερα που πέρασα από ένα στέκι και με χαιρετήσανε φθινοπωρινά, τους αντιχαιρέτησα κι εγώ με το «καλό αποκαλόκαιρο». Λίγα λεξικά έχουν τη λέξη -αποκαλόκαιρο είναι οι τελευταίες μέρες του καλοκαιριού, οι πρώτες μέρες του φθινοπώρου, οι καθυστερήσεις του ημιχρόνου που έλεγε (με αλλην αφορμή) κάποτε ο Δημοσθένης Κούρτοβικ. Οπότε τα σημερινά μεζεδάκια είναι αποκαλοκαιρινά.

Πριν όμως αρχίσουμε, και για να μην το ξεχάσω, έχω μια απορία που παρακαλώ να μου λύσετε. Πότε δισκογραφήθηκε/κυκλοφόρησε το τραγούδι «Κουρασμένο παλικάρι» του Μάνου Χατζιδάκι, στις πρώτες (προδικτατορικές εννοώ) εκτελέσεις του; Προσπάθησα να το βρω μόνος μου αλλά έπεσα σε αντικρουόμενα αποτελέσματα, οπότε ελπίζω στη συλλογική σοφία σας.

Προχωρώντας στα καθαυτό μεζεδάκια, ξεκινάμε με τη σχιζολεξία της εβδομάδας. Τη διέπραξε ο Δ. Μητρόπουλος στα Νέα πριν από μερικές μέρες, και μάλιστα στην καταληκτική λέξη του άρθρου του:

Το δίλημμα ευρώ ή δραχμή που έπαιξε στις εκλογές του Ιουνίου θα πρέπει να επικαιροποιηθεί πειστικά για να μπορέσει η τρικομματική κυβέρνηση να σταθεί και να μακρο-ημερεύσει.

Όμως το ρήμα «μακροημερεύω» υπάρχει στη γλώσσα ενωμένο και αδιαίρετο από τα ελληνιστικά χρόνια (π.χ. στους Εβδομήκοντα) -τι σας έφταιξε τόσους αιώνες μετά, κύριε Μητρόπουλε, και το σφάξατε στο γόνατο;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Μουστάκια της Τζοκόντας, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , | 96 Σχόλια »

Διπλό ποιητικό κουίζ

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2012

Σήμερα είναι η πρώτη μέρα της άνοιξης, είναι όμως και η Παγκόσμια μέρα της ποίησης, οπότε σκέφτηκα να κάνω ένα ποιητικό κουίζ, μια κι έχουμε καιρό να διοργανώσουμε, τόσο κουίζ γενικώς όσο και ειδικότερα ποιητικό. Θυμίζω τα προηγούμενα ποιητικά κουίζ μας, ένα «αλλιώτικο» λιπογραμματικό, ένα με ένα νεανικό ποίημα του Στρατή Τσίρκα, κι άλλο ένα με νεανικό επίσης ποίημα της Λιάνας Κανέλλη.

Το σημερινό κουίζ θα είναι περίπου στο ίδιο πνεύμα με της Κανέλλη, μια και θα σας δώσω να μου βρείτε ποιήματα γραμμένα από ανθρώπους που δεν είναι γνωστοί για ποιητές. Και είναι διπλό, επειδή το πρώτο σκέλος μού φάνηκε αρκετά εύκολο και φοβάμαι μην το βρείτε αμέσως, οπότε έβαλα κι ένα δεύτερο σκέλος που μου φαίνεται πολύ δύσκολο, για να πατσίσω.

Το πρώτο ποίημα είναι γραμμένο από κάποιον που δεν είναι γνωστός κυρίως για ποιητής, ωστόσο έχει εκδώσει ποιητικές συλλογές. Μονοτονίζω και εκσυγχρονίζω ορθογραφία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κουίζ, Ποίηση | Με ετικέτα: , | 131 Σχόλια »