Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘σφουγγάτο’

Τι ξέρει ο βλάχος από σφουγγάτο;

Posted by sarant στο 3 Οκτώβριος, 2019

Το σημερινό άρθρο είναι, κατά κάποιο τρόπο, προέκταση του χτεσινού. Αλλά μη φοβάστε. Δεν πρόκειται να αρχίσω και πάλι την ανάλυση τραγουδιών ούτε να ξαναμεταφράσω Μπρασένς. Πιάνομαι απλώς από μια συγκεκριμένη γαλλική παροιμιακή έκφραση, που υπήρχε στο τραγούδι του Μπρασένς, και που είναι διεθνής.

Λοιπόν, στην τελευταία στροφή του τραγουδιού ο Μπρασένς γράφει:

Ne jetons pas les morceaux
De nos cœurs aux pourceaux
Perdons pas notre latin
Au profit des pantins

Θα το μεταφράσω κατά λέξη: Μη ρίχνουμε τα κομμάτια / της καρδιάς μας στα γουρούνια / Μη χαραμίζουμε τα λατινικά μας / για τους ανεμοδούρες [pantin είναι παιδικό παιχνίδι, φιγούρα ανθρώπου με κλωστές, δηλαδή νευρόσπαστο’ και μεταφορικά άνθρωπος που αλλάζει συνεχώς γνώμη’ πιο καλά θα το αποδίδαμε ’φασουλήδες’ ή ’καραγκιόζηδες’. Εδώ υπάρχει και λογοπαίγνιο του Μπρασένς με την έκφραση perdre son latin, που σημαίνει ’τα χάνω, σαστίζω’ αλλά να μην επεκταθούμε].

Μας λέει λοιπόν ο Μπρασένς να μη χαραμίζουμε εκλεκτά πράγματα για/σε ανθρώπους που δεν είναι άξιοι να τα εκτιμήσουν.

Στη δική μου μετάφραση, χρησιμοποίησα επίτηδες την κρητική ιδιωματική έκφραση «κατέχει ο μπουρμάς είντα’ ναι ο χουρμάς;». Θα επιστρέψω πιο κάτω στη λέξη αυτή και στην έκφραση αυτή, αλλά προς το παρόν θέλω να αναλύσω περισσότερο την πρώτη έκφραση που χρησιμοποιεί ο Μπρασένς.

Λέει «Μη ρίχνουμε τα κομμάτια της καρδιάς μας στα γουρούνια». Κάνει υπαινιγμό σε μια γαλλική παροιμιακή έκφραση που προέρχεται από το Ευαγγέλιο: jeter ses perles aux pourceaux, να ρίχνεις τα μαργαριτάρια σου στα γουρούνια. Η έκφραση λέγεται όταν προσφέρεις κάτι σε κάποιον που δεν είναι ικανός να το εκτιμήσει.

Η πηγή της φράσης είναι το κατά Ματθαίον, στο έβδομο κεφάλαιο. Εκεί υπάρχει η εντολή του Ιησού: Μη δώτε το άγιον τοις κυσίν μηδέ βάλητε τους μαργαρίτας υμών έμπροσθεν των χοίρων.

Η φράση αυτή έχει γίνει παροιμιώδης διεθνώς αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο. Εννοώ ότι στα ελληνικά έχει γίνει παροιμιώδες το πρώτο ημιστίχιο, και μάλιστα με τη μορφή «τα άγια τοις κυσί», ενώ στις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες το δεύτερο, π.χ. στα αγγλικά to cast pearls before swine, στα γαλλικά jeter des perles aux pourceaux, κτλ.

Στα ελληνικά τη φράση «τα άγια τοις κυσί» τη λέμε όταν συμβαίνει βάρβαρη προσβολή πραγμάτων που θεωρούμε ιερά και όσια (λεξικό ΛΚΝ), ενώ λιγάκι διαφορετικά την καταλαβαίνει ο Μπαμπινιώτης: οταν κανείς εμπιστεύεται τη διαφύλαξη και προστασία όσων θεωρεί ιερά σε πρόσωπα ανάξια, εξηγεί.

Παρατηρώ πάντως ότι οι κειτουκειτιστές δεν έχουν θεωρήσει λαθεμένη τη διατύπωση «τα άγια τοις κυσί» που έγινε παροιμιακή (όπως έκαναν λ.χ. με το «δεν έχω πού την κεφαλήν κλίναι») αλλά ας σταματήσω γιατί τους δίνω ιδέες. Σπάνια μεταφράζουμε στην καθομιλουμένη την έκφραση, αν και ο Μανώλης Αναγνωστάκης έγραψε Να επιστρέψουν τα άγια στους σκύλους, τα βρέφη στις μήτρες.

Λέγοντας «τα άγια» καταλαβαίνουμε σήμερα τον αγιασμένο άρτο και οίνο, τα Τιμια Δώρα (ετσι ακριβως το εξηγεί το λεξικό Μπαμπινιώτη) αλλά στα λόγια του Χριστού «το άγιον» είναι το αγιασμένο κρέας της θυσίας, που θα ήταν και πιο λογικό, αν και ιερόσυλο, να το ρίξουν στα σκυλιά.

Όμως, στις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες έχει γίνει παροιμιώδες το δεύτερο σκέλος της ευαγγελικής φράσης, με τα μαργαριτάρια και τα γουρούνια.

Δεν αποκλείεται όμως η λέξη «τους μαργαρίτας» να μη σημαίνει «μαργαριτάρι». Ο Χένρι και η Ρενέ Καχανέ, σε ένα παλιό άρθρο τους, υποστηρίζουν, πειστικά κατα τη γνώμη μου, με βάση βυζαντινές και νεοελληνικές μαρτυρίες, οτι δεν εννοούνται τα μαργαριτάρια, αλλά τα ψίχουλα από τον «άρτον της προθέσεως». Και ενω είναι πράγματι πιο λογικό να ρίχνει κανείς ψίχουλα στα γουρούνια, τα μαργαριτάρια κάνουν ακόμα πιο γκροτέσκα την εικόνα και ίσως στην παρανόηση αυτή (αν δεχτούμε πως έγινε παρανόηση) να οφείλεται η δημοτικότητα της έκφρασης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ευαγγέλιο, Κρήτη, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 169 Σχόλια »