Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘σύκο’

Το πονηρό φρούτο

Posted by sarant στο 17 Αυγούστου, 2016

Είναι η εποχή τους και συνειδητοποιώ ότι δεν έχω δημοσιεύσει, τόσα χρόνια, άρθρο για τον πανάρχαιο αυτόν καρπό -εννοώ τα σύκα. Βέβαια, έχουμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο άρθρα για την προέλευση της λέξης ‘συκοφάντης’ ή για την ετυμολογία του συκωτιού ή για την έκφραση ‘λέω τα σύκα σύκα’, αλλά σε αυτό καθαυτό το σύκο δεν έχω βάλει άρθρο.

Οπότε επανορθώνω σήμερα, παίρνοντας το σχετικό κεφάλαιο από το βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις» -προσθέτω μερικά λινκ και ορισμένες λεπτομέρειες.

sykaΤα σύκα είναι από τους πρώτους καρπούς που μάζεψε και λίγο αργότερα καλλιέργησε ο άνθρωπος και ανήκει, μαζί με την ελιά και το σταφύλι, στην τριάδα των μεσογειακών καρπών. Η παρουσία του στο διαιτολόγιο και γενικά στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων ήταν εντονότατη, πολύ περισσότερο που οι αρχαίοι δεν γνώριζαν μια σειρά από τροφές που σήμερα θεωρούνται αναπόσπαστα στοιχεία της ελληνικής κουζίνας. Το σύκο ήταν πολύτιμο και για έναν ακόμη λόγο: διατηρείται καλά και πολύ όταν ξεραθεί. Συχνά το δείπνο των αρχαίων Αθηναίων ήταν ένα πιάτο ξερά σύκα, που επειδή περιέχουν πολλά ζάχαρα έχουν μεγάλη θερμιδική αξία.

Συκιές υπάρχουν κιόλας στον Όμηρο: στην τελευταία ραψωδία της Οδύσσειας, όταν ο Λαέρτης ζητάει σημάδι από τον Οδυσσέα ότι είναι γιος του, αυτός του θυμίζει πως του είχε χαρίσει, σαν ήταν παιδί, δεκατρείς αχλαδιές, δέκα μηλιές και σαράντα συκιές. Νωρίτερα, στη χώρα των Φαιάκων, ανάμεσα στα άλλα οπωροφόρα υπάρχουν και «συκέαι γλυκεραί». Τα αττικά σύκα εθεωρούντο περιζήτητα και τη φήμη τους αντανακλά η (αναληθής, όπως φαίνεται) ιστορία που οι περισσότεροι από εμάς μάθαμε στο σχολείο, για τον νόμο που απαγόρευε την εξαγωγή τους και τους συκοφάντες που, υποτίθεται, κατέδιδαν όσους τα έβγαζαν από την Αττική παράνομα.

Τέτοιος νόμος ή ψήφισμα δεν έχει βρεθεί πουθενά, και δεν θα είχε και πολύ νόημα, αφού σύκα είχε σε αφθονία όλη η Ελλάδα. Πώς όμως προέκυψε η λέξη συκοφάντης; Έχουν διατυπωθεί πολλές θεωρίες, αλλά η πιο πειστική φαίνεται να είναι ότι συκοφάντες ονομάζονταν αυτοί που αποκάλυπταν όσους είχαν σύκα κρυμμένα στα ρούχα τους, δηλαδή μια ασήμαντη μικροκλοπή, και κατ’ επέκταση όσοι κατέδιδαν ασήμαντες πράξεις και στη συνέχεια έκαναν ψευδείς καταγγελίες. Η εκδοχή αυτή δεν είναι απίθανη· πράγματι, στα συμπόσια πολλοί παράσιτοι θα έφευγαν έχοντας κρύψει ξερά σύκα και άλλα τραγήματα στο ιμάτιό τους. (Για μια επισκόπηση των θεωριών σχετικά με την προέλευση της λέξης, δείτε το παλιότερο άρθρο μας -όμως και τα σχόλια είναι σημαντικά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 224 Σχόλια »

Συκώτι από το σύκο

Posted by sarant στο 21 Μαΐου, 2009

Χτες σε σχόλιο του κ. Τσίρου σε ελαφρώς άσχετο νήμα αναφέρθηκε ότι το συκώτι πρέπει να γράφεται «σηκότι», με την εξής επιχειρηματολογία:

Προσπάθεια βεβαίως, ατυχής όμως, αλλά κυρίως “στον αέρα”. Επιγραμματικά, γιατί: την ρίζα από την οποίαν δημιουργήθηκε η λέξη ΣΗΚΩΤΙ (με ήτα, όπως γράφεται σωστά) δεν την δανείσαμε ούτε στους Λατίνους ούτε, μέσω αυτών, στις άλλες εθνότητες (γλωσσικές και κοινωνικές) της ευρωπαϊκής φυλής, καθ’ ότι την είχαν όσο και εμείς, πριν ακόμα από τον εθνοτικό διαχωρισμό της φυλής. Απλώς, εμείς, εξελίξαμε ταχύτερα – ως γνωστόν – όλα τα πολιτισμικά και δή γλωσσικά πράγματα. Την είχαν, λοιπόν και αυτοί το ίδιο μ’ εμάς. Και η ρίζα είναι fegat – feqat, ή shegat – sheqat. Στην πρώτη εκφορά της, αυτή με το F, εκκινά η δυτική λέξη fegato κ.ο.κ., ενώ στη δεύτερη, η ελληνική. Δηλαδή, είναι ακριβώς η ίδια λέξη, όπως και όλες οι λέξεις που μιλούν όλα τα ευρωπαϊκά (γλωσσικά) έθνη. Καθώς, μιλάμε ακριβώς την ίδια γλώσσα. Αυτοί, λοιπόν, οι Δυτικοί, λένε fegat-o, ενώ εμείς sheqat-ιον. Και όπου άλφα, σημαίνει δύο όμικρον, οο, δηλαδή ωμέγα, ω. Και όπου, από την κοινή ρίζα, υπήρχε Q – q, ή G – g, οι δυτικοί εξέλιξαν το δεύτερο, το πιο σκληρό, ενώ εμείς το πρώτο, το πιο μαλακό, ή to Π – π. Το ίδιο, όπως στο Equus [Έκουους – έκβους (equu-allo – quvallo – qavallo – cavallo = ίππος], ενώ σ’ εμάς εξελίχθηκε σε (j)equus – epuus – ippus – ippus – ίππος. Έτσι και στο σηκώτι. S(h)eqat – sηqat – sηkοοt – sηκώτ-ι. Αυτά, συμπυκνωμένα, χωρίς άλλην ανάλυση.

Ο κ. Τσίρος πήρε την αφορμή από ένα παλιό μου κείμενο, γραμμένο πριν από 12 χρόνια περίπου, που υπάρχει στον ιστότοπό μου. Το κείμενο εκείνο το χώρισα στα δύο, παρουσιάζω τώρα το μισό που αφορά το συκώτι (και όχι το σύκο καθαυτό), ξανακοιταγμένο και επαυξημένο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , | 67 Σχόλια »