Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Τάσος Χρηστίδης’

Στάχτη και μπούρμπερη, πομπή και γάνα και άλλα τέτοια ζευγάρια

Posted by sarant στο 31 Αυγούστου, 2016

Στο κυριακάτικο άρθρο μας για την άγνωστη συλλογή δημοτικών τραγουδιών του Ανδρ. Λασκαράτου, είχα κάνει παρεμπιπτόντως λόγο για τη στερεότυπη έκφραση «πομπή και γάνα», όπου έχουμε δύο περίπου συνώνυμες λέξεις, αφού «πομπή» είναι η διαπόμπευση και κατ’ επέκταση ο άνθρωπος που αξίζει τη διαπόμπευση, αλλά και γάνα είναι η σκουριά των χάλκινων σκευών, είναι όμως και η μουτζούρα και, συνεκδοχικά, η διαπόμπευση, διότι αυτούς που διαπόμπευαν τους αποσβόλωναν, τους πασάλειβαν τα μούτρα με καπνιά. Κατ’ επέκταση, και πάλι, γάνα είναι ο άξιος διαπομπεύσεως.

Τη στερεότυπη αυτή εκφραση, που βέβαια είναι σπάνια στις μέρες μας, τη βρίσκουμε σε παροιμίες όπου δηλώνει κάτι που είναι άξιο καταφρονήσεως, παράδειγμα «ψηλός άντρας σαν άγγελος, κοντός πομπή και γάνα».

Να προσεχτεί ότι το δεύτερο ουσιαστικό δεν έρχεται να προσθέσει κάτι στο νόημα, αφού οι δυο λέξεις είναι περίπου συνώνυμες, αλλά λειτουργεί επιτατικά, πολλαπλασιάζει μπορούμε να πούμε τη δύναμη και την εκφραστικότητα που θα είχε η φράση αν λεγόταν μόνο με το πρώτο ουσιαστικό.

Αυτό το βλέπουμε πιο καθαρά σε μια παρεμφερή έκφραση, που την ανέφερε ο φίλος μας ο Παναγιώτης στα σχόλια. Στην Ήπειρο, μας λέει, λένε «Ντροπήηη! Ντροπή και γάνα!». Σαν να μην έφτανε μόνη της η ντροπή, η (περίπου συνώνυμη) γάνα έρχεται να επισφραγίσει τη φράση και να ενισχύσει τη βαρύτητά της. Να σημειώσω ότι την παραλλαγή «ντροπή και γάνα» τη βρίσκω κάμποσες φορές στο γκουγκλ σε σημερινά κείμενα, αλλά και στ’ Απομνημονεύματα του Κασομούλη.

Κάμποσες τέτοιες φράσεις έχουμε στον λαϊκό λόγο και σε αυτές θα αφιερώσω το σημερινό μου σημείωμα. Δεν ξέρω αν κάποιος μελετητής έχει γράψει γι’ αυτό το φαινόμενο, και θα σας χρωστώ χάρη αν ξέρετε κάτι και με πληροφορήσετε ή αν προσθέσετε κι εσείς φράσεις στον κατάλογο που θα φτιάξουμε.

Το μόνο που έχω σημειώσει σχετικά με μια θεωρητική, ας πούμε, διερεύνηση του φαινομένου, αφορά μιαν άλλη φράση της ίδιας οικογένειας, την πολύ πιο διαδεδομένη «στάχτη και μπούλμπερη», στην οποία έχω αφιερώσει και άρθρο. Σε ένα καλό άρθρο του, που είχε αρχικά δημοσιευτεί στο skai.gr (αλλά τώρα δεν το βρίσκω στον ιστότοπο, ίσως το βγάλανε επειδή δεν βρίζει τον ΣΥΡΙΖΑ) ο Κώστας Ράπτης θυμάται κάτι που έλεγε, για την έκφραση «στάχτη και μπούρμπερη», ο αείμνηστος Τάσος Χρηστίδης:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 335 Comments »

Η στάχτη και το Burberry

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2013

Τα κοινωνικά μέσα ασχολήθηκαν αρκετά με το πουκάμισο μάρκας Μπέρμπερι που φορούσε ο Αλέξης Τσίπρας στη Θεσσαλονίκη, πράγμα που δείχνει πως μπορείς να εκμεταλλευτείς και το κάθε τι, διότι αυτή η ανόητη συζήτηση μού δίνει το έναυσμα να ανεβάσω ένα άρθρο που το είχα γράψει πριν από τεσσεράμισι χρόνια (λίγο πριν ανοίξω το ιστολόγιο), αλλά περιέργως ως τώρα δεν το είχα εμφανίσει πέρα από τον παλιό μου ιστότοπο και το βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«.

staxtiburberryΤότε, είχα πάρει αφορμή από την φωτογραφία που βλέπετε αριστερά, βγαλμένη τον Δεκέμβριο του 2008.

Στάχτη και Burberry λοιπόν! Το λογοπαίγνιο είναι ευφυέστατο, καθώς η ακριβή μάρκα Μπέρμπερι, αν διαβαστεί με φωνητική ορθογραφία (ή αν διαβαστεί περίπου όπως θα το διάβαζε ένας ισπανός, αν και ο ισπανός τονίζει στην παραλήγουσα, Μπουρμπέρι, με το δεύτερο ρο να προφέρεται πολύ ηχηρό, σαν μια μετρίου μεγέθους κατολίσθηση) γίνεται ομόηχη με τη μπούρμπερη.

Η καημένη η μπούρμπερη ανήκει σε μια ειδική κατηγορία λέξεων που δεν στέκονται πια μόνες τους αλλά εμφανίζονται στο λόγο μόνο σε στερεότυπες εκφράσεις και μόνο παρέα με άλλες. Η μπούρμπερη έχει ανάγκη τη στάχτη για να εμφανιστεί, ενώ η στάχτη μπορεί κάλλιστα να ακολουθήσει και σόλο καριέρα. Όμοια δεσμευμένες είναι κι άλλες λέξεις, σαν το φηλί που δεν βγαίνει στην πλατεία χωρίς το κλειδί, ή σαν τα λυσσακά που μόνο αν τα τρώει κανείς εμφανίζονται.

Η μπούρμπερη, επιπλέον, έχει κι ένα άλλο πρόβλημα, ότι εμφανίζεται σε πολλές παραλλαγές και ότι έχει πέσει θύμα λεξικογραφικό. Τι εννοώ; Κανένα λεξικό δεν λημματογραφεί πρώτον τον τύπο μπούρμπερη, που είναι ο ευρύτερα χρησιμοποιούμενος. Ο Μπαμπινιώτης λημματογραφεί τον τ. μπούλμπερη και προσθέτει «κ. μπούρμπερη» αλλά αν πάτε στο «μπούρμπερη» δεν θα το βρείτε [δεν έχω όμως την τέταρτη έκδοση διότι δεν μου περισσεύουν ογδοντάρια να δίνω και να ξαναδίνω]. Ο Κριαράς λημματογραφεί επίσης μπούλμπερη και δίνει δύο παραλλαγές, μπούρπερη (ίσως τυπογραφικό λάθος) και πούλβερη. Το ΛΚΝ λημματογραφεί το «πούλβερη» χωρίς να αναφέρει καθόλου τους τύπους μπούρμπερη, μπούλμπερη κτλ. Αυτό είναι μεγάλο λάθος, γιατί όποιος αναζητήσει τους τύπους από μπ- δεν έχει ελπίδα να τους βρει. Το λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη λημματογραφεί μπούλμπερη, χωρίς αναφορά στο μπούρμπερη. Ο Δημητράκος λημματογραφεί μπούλμπερη και αναφέρει εναλλακτικά τους τ. μπούλβερη και πούλβερη. Το λεξικό Πάπυρος-Λαρούς λημματογραφεί πούλβερη και δίνει αλλους τρεις τύπους (πόλβερη και μπούλμπερη και πούρμπερη) αλλά όχι τον συχνότερο, τη μπούρμπερη!

Υπάρχει λοιπόν ένα λεξικογραφικό πρόβλημα: η προσωπική μου πείρα λέει ότι ο τ. μπούρμπερη είναι τουλάχιστον εξίσου συχνός (αν και με τη νόθευση του γκουγκλ δεν μπορείς να βγάλεις συμπεράσματα από εκεί, πάντως πείτε μου αν συμμερίζεστε την άποψή μου). Δεν πρόκειται τόσο για ευπρεπισμό, όσο για συντηρητισμό. Πράγματι, η πρόχειρη αποδελτίωση που έκανα μου επιτρέπει να υποθέσω ότι παλιότερα ήταν συχνότεροι οι τύποι πούλβερη και μπούλμπερη. Ίσως στη βόρεια Ελλάδα να μην πολυσυνηθίζουν τους τύπους από μπ- πράγμα που θα εξηγούσε (χωρίς να δικαιολογεί) την προτίμηση του ΛΚΝ στον τύπο πούλβερη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 137 Comments »