Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Τίνα Κωνσταντάτου’

Η παρουσίαση στη γειτονιά μου

Posted by sarant στο 14 Ιανουαρίου, 2015

Η παροιμία το λέει καθαρά: Κανείς δεν είναι προφήτης στον τόπο του. Κι επειδή μας αρέσει να διερευνούμε την απαρχή των παροιμιών και των εκφράσεων, να πούμε πως η παροιμία αυτή, που είναι διεθνής, έχει την απαρχή της στο Ευαγγέλιο του Λουκά, όπου υπάρχει ο στίχος: «Άμήν λέγω υμίν ότι ουδείς προφήτης δεκτός εστιν εν τη πατρίδι αυτού» (4.24).

Την παροιμία αυτή την σκεφτόμουν την περασμένη βδομάδα, με αφορμή μια εκδήλωση που έγινε στο βιβλιοπωλείο Booktalks στο Παλαιό Φάληρο, στη γειτονιά μου, εκεί που γεννήθηκα και πήγα στο δημοτικό σχολείο, εκεί που πάντοτε μένω (όταν δεν είμαι στο εξωτερικό). Το βιβλιοπωλείο αυτό είναι καινούργιο, άρχισε να λειτουργεί από τις γιορτές του 2013 και το χαρακτηριστικό του είναι ότι διοργανώνει παρουσιάσεις και εκδηλώσεις -έχει και τον κατάλληλο χώρο, αφού είναι μαζί και καφενείο. Τον Νοέμβριο είχα παρακολουθήσει εκεί μια εκδήλωση της φίλης Σοφίας Κολοτούρου και κανονίσαμε να κάνουμε μια παρουσίαση δική μου για τις γιορτές.

Η εκδήλωση έγινε την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου το βραδάκι και ήταν μια παρουσίαση του τελευταίου μου βιβλίου «Λόγια του αέρα» αλλά και των παλιότερων γλωσσικών βιβλίων μου (Γλώσσα μετ’ εμποδίων, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, Λέξεις που χάνονται, Οπωροφόρες λέξεις). Μίλησε η εκπαιδευτικός Τίνα Κωνσταντάτου, γειτόνισσα, κι εγώ.

Σε πείσμα της παροιμίας, ο χώρος γέμισε και η εκδήλωση είχε, πιστεύω, επιτυχία. Ήρθαν και γνωστοί και φίλοι από τη γειτονιά (και από άλλες γειτονιές), και φίλοι από το ιστολόγιο. Θα αφιερώσω το σημερινό άρθρο σε αυτή την εκδήλωση. Θα παρουσιάσω την ομιλία μου από το γραπτό κείμενο που είχα μαζί μου -ενώ θα ανεβάσω αργότερα εδώ μπορείτε να ακούσετε το ηχητικό αρχείο με τις ομιλίες και τις ερωτήσεις του κοινού.

Βέβαια, μερικά από αυτά που είπα θα τα έχετε ξανακούσει όσοι έχετε έρθει σε άλλη παρουσίαση ή όσοι παρακολουθείτε το ιστολόγιο, αλλά έτσι είναι αυτά τα πράγματα.

Το νέο στοιχείο είναι ότι υπάρχει ένα πλουσιότατο ρεπορτάζ για την εκδήλωση, που έχει όχι μόνο τη δική μου ομιλία αλλά και της Τίνας Κωνσταντάτου, καθώς και πολλές ωραίες φωτογραφίες, ρεπορτάζ που φιλοξενήθηκε από τον πολύ καλό βιβλιοφιλικό ιστότοπο bookia.gr, που ο υπεύθυνός του παρακολούθησε την εκδήλωση και τράβηξε τις φωτογραφίες. Σας συνιστώ να το δείτε.

bookt1

Το κείμενο της ομιλίας μου:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 91 Σχόλια »

Είκοσι λεσβιακές λέξεις -που όμως ακούγονται και αλλού

Posted by sarant στο 6 Ιανουαρίου, 2015

lesv._imer.2015_exofylloΑργία σήμερα, κι αφού υπάρχει μεγαλύτερο περιθώριο για διάβασμα, θα βάλω ένα κάπως πιο εκτενές άρθρο μου, που δημοσιεύτηκε στο «Λεσβιακό ημερολόγιο 2015«, μια έκδοση που κυκλοφορεί κάθε Δεκέμβριο συνεχίζοντας την παλαιά παράδοση των Ημερολογίων που εκδίδονταν στα τέλη του χρόνου με εκλεκτή ποικίλη ύλη. Ανανεώνοντας την παλαιά παράδοση, θα έπρεπε να πω, διότι το Λεσβιακό ημερολόγιο είναι ένα σχετικά πρόσφατο εγχείρημα, που το ξεκίνησε εδώ και πέντε χρόνια ο μυτιληνιός λόγιος Παναγιώτης Σκορδάς σε συνεργασία με τις εκδόσεις «Αιολίδα». (Ο ίδιος μού έστειλε επίσης το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Πρόσωπα που περιέχει 30 συνεντεύξεις που έχει πάρει κατά τη δημοσιογραφική του θητεία, είτε με λόγιους της Μυτιλήνης σαν τον Βαγγέλη Καραγιάννη, τον θείο μου Κώστα Μίσσιο ή τον Αλέξη Πανσέληνο, είτε με συγγραφείς εκτός νησιού, σαν τον Θανάση Βαλτινό, τον Έκτορα Κακναβάτο ή την Άλκη Ζέη -ίσως στο μέλλον βάλω και από αυτό κάποιο απόσπασμα).

Με το Λεσβιακό ημερολόγιο συνεργάζομαι τα τελευταία τρία χρόνια, παίρνοντας κατά κάποιον τρόπο τη σκυτάλη από τον πατέρα μου. Το κείμενο που θα παρουσιάσω εδώ αντλεί βέβαια υλικό από το παλιότερο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται, αν και έχω κάνει αρκετές τροποποιήσεις και έχω συντομεύσει αρκετά το κείμενο. Θέση του κειμένου είναι ότι οι θεωρούμενες τοπικές διαλεκτικές λέξεις στην πραγματικότητα ακούγονται σε πολύ μεγάλα τμήματα του ελληνόφωνου χώρου. Ενδιαφέρον θα είχε στα σχόλια να απαριθμούσατε πόσες από τις είκοσι «λεσβιακές» λέξεις χρησιμοποιούνται στο μητρικό σας ιδίωμα.

Πριν προχωρήσω, δυο επισημάνσεις: Καταρχάς, το επίθετο «λεσβιακός», εκτός Μυτιλήνης, πιθανώς να αναφέρεται κυρίως στη γυναικεία ομοερωτικότητα, στις λεσβίες. Εντός Μυτιλήνης, στη Λέσβο. (Τα λεξικά καταχωρούν και τις δυο σημασίες). Πριν από όχι πάρα πολλά χρόνια θυμάμαι τη γιαγιά μου να αναφέρεται σε «Λεσβίες ποιήτριες» εννοώντας ποιήτριες που είχαν γεννηθεί στο νησί, κάτι που σήμερα οι περισσότεροι θα το ερμήνευαν διαφορετικά. Τα σημασιολογικά πεδία αλλάζουν -φαγοκυττάρωση υπάρχει και στην ορολογία.

Δεύτερον, μια αναγγελία: Μεθαύριο Πέμπτη 8 του μηνός, στις 19.30, στο βιβλιοπωλείο Booktalks (Αρτέμιδος 47, Παλαιό Φάληρο) θα συζητήσω με την εκπαιδευτικό Τίνα Κωνσταντάτου για τα βιβλία μου, και ιδίως για τα Λόγια του αέρα. Όσοι γείτονες…

Είκοσι λεσβιακές λέξεις –που όμως ακούγονται και αλλού

Στη Βαβυλωνία του Δημ. Βυζάντιου, ο συγγραφέας βάζει σ’ ένα πανδοχείο ταξιδιώτες φερμένους από τις τέσσερις γωνιές του ελληνόφωνου κόσμου, την εποχή που τελειώνει νικηφόρα η επανάσταση του 21, και εκμεταλλεύεται το άφθονο γέλιο που προκύπτει από τις παρεξηγήσεις, όταν για παράδειγμα ο Κρητικός χρησιμοποιεί τη λέξη «κουράδια» για τα πρόβατα, προσβάλλοντας τον Αρβανίτη που ξέρει την πανελλήνια κακέμφατη σημασία τους. Φυσικά, ο συγγραφέας διογκώνει τις διαφορές και ούτως ή άλλως από τότε πολύ νερό έχει κυλήσει στ’ αυλάκι και ο κάθε ομιλητής, ακόμα κι αν χρησιμοποιεί τη λέξη της τοπικής διαλέκτου του, ξέρει την αντίστοιχη πανελλήνια. Ακόμα και σήμερα όμως πολλές φορές δοκιμάζει κανείς έκπληξη όταν συνειδητοποιεί ότι μια λέξη με την οποία έχει γαλουχηθεί δεν είναι πανελλήνια, αλλά λέγεται μόνο στη μητρική του διάλεκτο. Για να φέρω ένα προσωπικό παράδειγμα, θεωρούσα πανελλήνια τη λέξη «πρωτοφανήσιμος», για τα πρώτα φρούτα της χρονιάς, και σε ώριμη ηλικία συνειδητοποίησα ότι οι περισσότεροι την αγνοούν και ότι την είχα ξεσηκώσει από τη μυτιληνιά γιαγιά μου.

Για πολλά χρόνια, με την ασφυκτική κυριαρχία της καθαρεύουσας, οι ντοπιολαλιές και οι τοπικές ιδιωματικές λέξεις είχαν περάσει σε ανυποληψία, καθώς κανείς δεν τολμούσε να τις χρησιμοποιήσει στα μεγάλα αστικά κέντρα από φόβο μήπως χαρακτηριστεί χωριάτης, δηλαδή ακαλλιέργητος, απολίτιστος. Ακόμα και σήμερα, που η τάση αυτή έχει υποχωρήσει, και που για όλες σχεδόν τις περιοχές του ελληνόφωνου χώρου έχουν συνταχθεί πολύτιμα συγγράμματα που καταγράφουν και περισώζουν τον τοπικό λεξιλογικό πλούτο, οι τοπικές λέξεις παραμένουν εκτός των μεγάλων λεξικών μας.

Το ενδιαφέρον είναι ότι από τις τοπικές λέξεις που βρίσκει κανείς σε ένα γλωσσάριο π.χ. λεσβιακών λέξεων, στην πραγματικότητα λίγες είναι οι αυστηρά τοπικές, δηλαδή οι λέξεις εκείνες που λέγονται μόνο στη Λέσβο ή έστω στην Αιολίδα. Τις περισσότερες λέξεις θα τις βρούμε να λέγονται και σε άλλες περιοχές, ας πούμε στην Κρήτη, τη Μακεδονία ή την Ήπειρο. Έτσι, χωρίς να είναι πανελλήνιες, αυτές οι λέξεις δεν είναι ακριβώς τοπικές και ίσως πρέπει να χαρακτηριστούν κάπως αλλιώς, ας πούμε πολυπεριφερειακές. Συχνά, δοκιμάζει κανείς έκπληξη όταν αντιλαμβάνεται ότι μια λέξη της τοπικής του διαλέκτου ακούγεται και στην άλλη άκρη της Ελλάδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Μυτιλήνη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 132 Σχόλια »