Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Τα καπάκια’

Κείμενα του Εικοσιένα (20) – Διορθωτέα στα Καπάκια του Κ. Παπαγιώργη

Posted by sarant στο 5 Οκτωβρίου, 2021

Καθώς διανύουμε τη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που κανονικά θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το εικοστό της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Tο σημερινό όμως άρθρο διαφέρει από τα άλλα της σειράς. Δεν θα παρουσιάσουμε κάποιο κείμενο της εποχής αλλά θα δούμε μερικές δικές μου παρατηρήσεις, σε επίπεδο καθαρά επιμέλειας κειμένου, στο γνωστό βιβλίο Τα καπάκια του Κωστή Παπαγιώργη, που είναι ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία εκλαϊκευμένης ιστορίας για το Εικοσιένα.

Επαναλαμβάνω ότι δεν κάνω κριτική στο περιεχόμενο του βιβλίου, δεν είμαι άλλωστε ιστορικός. Οι παρατηρήσεις αφορούν λάθη που έπρεπε να τα πιάσει ο επιμελητής του κειμένου, αν υπήρχε, δηλαδή από απλά τυπογραφικά λάθη έως πραγματολογικά.

Άχαρο το θέμα, θα πείτε, αλλά θυμάμαι πως όταν είχα αναφερθεί σε κάποιο τέτοιο λάθος, λέγοντας ότι έχω συγκεντρώσει κι άλλα, ένας από τους τακτικούς σχολιαστές με είχε παροτρύνει να καταγράψω τις παρατηρήσεις μου αυτές και να τις μετατρέψω σε άρθρο.

Ο Παπαγιώργης βέβαια δεν ζει πια, αλλά νομίζω πως ο εκδοτικός οίκος (οι εκδόσεις Καστανιώτη) θα μπορούσε να διορθώσει κάποια από τα λάθη που επισημαίνω στην επόμενη ανατύπωση του βιβλίου -έχει κάνει πολλές εκδόσεις, όπως είπαμε.

Να πω ακόμα ότι δεν έκανα εξαντλητική αναζήτηση. Είχα διαβάσει τα Καπάκια παλιά, σε ανύποπτο χρόνο, και τα ξαναδιάβασα πέρυσι ενώ ετοίμαζα το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχοντας πλέον εξοικειωθεί πολύ περισσότερο με τις πηγές. Διαβάζω κρατώντας μολυβάκι, ιδίως τα μη λογοτεχνικά βιβλία, οπότε τώρα δεν είχα παρά να διατρέξω το βιβλίο και να συγκεντρώσω τις σημειώσεις μου.

Διορθωτέα στα Καπάκια του Κωστή Παπαγιώργη

* Σελ. 11 των προκριθέντων οικογενειών. Το συνηθισμένο, αιώνιο λάθος.

* Σελ. 21, υποσημείωση. Το 1806-1907 να γίνει 1806-1807.

* Σελ. 54 συνέλευση της Ζαράκοβα. Προς τι η ακλισιά; Της Ζαράκοβας βεβαίως, ελληνικό τοπωνύμιο είναι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisement

Posted in 1821, Δαίμων του τυπογραφείου, Επιμέλεια κειμένου | Με ετικέτα: , , | 86 Σχόλια »

Ιταάξι, μια ανύπαρκτη λέξη

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2020

Το σημερινό μικροφιλολογικό μας θέμα δεν θα ενδιαφέρει πολλούς, και δεν θα σας κρατήσω κακία αν μου το πείτε κατάμουτρα -όμως ενδιαφέρει εμένα, όπως ενδιαφέρει και το ιστολόγιο, που έχει κι άλλες φορές ασχοληθεί με ανύπαρκτες λέξεις που είδαν το φως εξαιτίας τυπογραφικού λάθους -ένα ευρέως γνωστό παράδειγμα είναι το dord, ένα άλλο είναι η ιόμπα του Βιζυηνού, όπως παλιότερα είχε γράψει σε ένα άρθρο στο ιστολόγιο ο Πίτερ Μάκριτζ. (Και βεβαια μια ειδική περίπτωση είναι η μυρτοφοβία/myrtophobia που πολύ μας απασχόλησε πρόσφατα)

Στο αξιόλογο και πολυδιαβασμένο βιβλίο του Κωστή Παπαγιώργη Τα καπάκια υπάρχει μια ενδιαφέρουσα παράγραφος σχετικά με τη διαδικασία διορισμού του αρματολού επί Τουρκοκρατίας.

Ο αρματολός εντασσόταν στον μηχανισμό της οθωμανικής εξουσίας με το μασαλά, καπετάν σιν μπιζίμισιν (είσαι δικός μας). Ο Κουτσονίκας συνοψίζει σε μια παράγραφο το πέρασμα του κλέφτη από την παρανομία στην αναγνώριση. «Των οθωμανών λοιπόν αποκαμνόντων από των τοιούτων κακώσεων, συνεκαλείτο το τζεμαέτι (ο λαός ή οι πρόκριτοι) εις τον μεκχεμέ (δικαστήριον) παρόντων του τε καδή και του μουσελίμη, προειδοποιείτο δε και ο καπιτάνος διά τινος μεσίτου να εμφανισθή εις τον καδήν διά να κάμη το ιταάξι (υποταγήν) και να λάβη τον μουρασελέ, απόφασιν ή συναίνεσιν της καπιτανίας.... (σελ. 88-89· μεταφέρω πιστά, αλλά μονοτονίζω και μαυρίζω την επίμαχη λέξη).

Ο Παπαγιώργης δίνει σε υποσημείωση παραπομπή στο βιβλίο του Λάμπρου Κουτσονίκα «Γενική ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως», εκδ. Βεργίνα, τόμος α’, σελ. 11.

Επειδή έχω τελευταία διαβάσει πολλά κειμενα της εποχής εκείνης, αμέσως συνειδητοποίησα ότι η λέξη «ιταάξι» πρέπει να είναι λάθος. Τούρκικα δυστυχώς δεν ξέρω, ξέρω όμως ότι οι καταλήξεις τουρκικών δανείων είναι -άτι και -έτι (πχ αμανάτι, ζαναχάτι, σαλτανάτι, μερχαμέτι, βιλαέτι) ενώ δεν υπάρχουν τουρκικά δάνεια σε -άξι ή -άχσι. Ήξερα ακόμα πως υπάρχει στα ελληνικά της εποχής λέξη «ιταάτι» ή «ιταέτι», τουρκικό δάνειο που σημαίνει την υποταγή.

Κατά σύμπτωση μάλιστα, σε ένα πρόσφατο άρθρο στο ιστολόγιο, όπου είχαμε δει μια επιστολή του Κολοκοτρώνη στην οποία επιχειρούσε να καταπτοήσει τον (πολιορκημένο στην Τριπολιτσά) Κεχαγιάμπεη αφηγούμενός του διάφορα φανταστικά κατορθώματα των Ελλήνων, υπήρχε, ακριβώς, το ιταέτι:

εμείς έχομεν προσταγήν από τον Πρίγκιπα, όχι τους Τούρκους μόνον, οπού δεν κάνουν ιταέτι, να πολεμήσομεν, αλλά και όσους Ρωμαίους τουρκοφρονούν.

Οπότε, δεν χωράει αμφιβολία πως το «ιταάξι» του Παπαγιώργη είναι τυπογραφικό λάθος. Η τουρκική λέξη είναι itaat, και έχει αποδοθεί στα ελληνικά ιταάτι και ιταέτι. Ο Κολοκοτρώνης έγραψε ιταέτι, ο Κουτσονίκας υποθέτουμε πως έγραψε ιταάτι που διαβάστηκε ιταάξι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Δαίμων του τυπογραφείου, Ιστορία, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , , , , | 207 Σχόλια »