Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘τιμητής’

Πασχαλιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 27 Απρίλιος, 2019

Όπως και κάθε χρόνο, έτσι και φέτος το μόνο πρόβλημα που έχω για να τιτλοφορήσω το πολυσυλλεκτικό σαββατιάτικο άρθρο μας είναι να διαλέξω έναν τίτλο που να μην τον έχω χρησιμοποιήσει άλλη χρονιά. Λαμπριάτικα έχω πει, πασχαλινά ή και προπασχαλινά μεζεδάκια έχω πει, πασχαλιάτικα όχι, οπότε καπαρώνω τον τίτλο φέτος και του χρόνου βλέπουμε.

* Γλωσσικοί και σχετικοί με τη γλώσσα μύθοι δεν κυκλοφορούν, βεβαίως, μόνο στα καθ’ ημάς. Ιδού αυτό το αφισάκι, που παρουσιάζει έναν μύθο αρκετά διαδεδομένο σε νιου έιτζ κύκλους, ότι τάχα η αγγλική λέξη Easter προέρχεται από την Ιστάρ, τη θεά των πολιτισμών της Μεσοποταμίας.

Ή μάλλον το αφισάκι που βλέπετε παρουσιάζει την ανασκευή του μύθου αυτού, από τον φίλο Γιάννη Οικονόμου. Σκέφτομαι πως ίσως αυτός ο τρόπος ανασκευής είναι πιο επιδραστικός.

Όσο για την ετυμολογία της λέξης Easter, όπως έχουμε γράψει παλιότερα (και θα το επαναλάβουμε του χρόνου) «προέρχεται από μια παγανιστική γιορτή προς τιμήν μιας τευτονικής θεάς της άνοιξης και του φωτός, της ανατολής του ήλιου (άλλωστε east είναι η ανατολή). Κάτι ανάλογο ισχύει και στα γερμανικά (Ostern)».

* Τελικά τι θα κάνουμε με τους τιμητές;

Σε πρόσφατο άρθρο της η ΕφΣυν αναφερεται στους «τιμητές του Μουσολίνι στο Μιλάνο«.

Δεν εννοεί αυτούς που επικρίνουν τον Μουσολίνι, αλλά τους ακροδεξιούς οπαδούς της Λάτσιο, που με την ευκαιρία κάποιου ποδοσφαιρικού αγώνα βρέθηκαν στο Μιλάνο και επισκέφτηκαν την Πιατσάλε Λορέτο, τον τόπο όπου οι παρτιζάνοι κρέμασαν ανάποδα, το 1945, τα πτώματα του Μουσολίνι και της Κλαρέτας Πετάτσι, και εκεί ύψωσαν πανό που έγραφε «Τιμή στον Μπενίτο Μουσολίνι».

Πολλές φορές έχουμε γράψει για τη λέξη αυτή, που σημαίνει τον δριμύ επικριτή σύμφωνα με τα λεξικά (μια χρήση που ανάγεται στα ρωμαϊκά χρόνια και στους κήνσορες) αλλά η οποία, έχοντας χάσει σημασιολογική διαφάνεια, θεωρείται από πολλούς ότι σημαίνει «οπαδός, υμνητής» -διότι, σου λέει ο άλλος, τιμητής είναι αυτός που τιμά.

Καθώς όμως εξακολουθεί να είναι ζωντανή και η αρχική σημασία της λέξης, δύσκολα θα δεχτούμε χρήσεις με τη νέα σημασία, εννοώ όσοι από εμάς είμαστε επαγγελματίες γραφιάδες και διορθώνουμε κείμενα -θα επισημαίνουμε το λάθος και θα το διορθώνουμε, ώσπου να γείρει η πλάστιγγα, αν ποτέ γείρει.

Ως τότε, ο τιμητής μπαίνει στην ίδια κατηγορία λέξεων με τον «ευάριθμο». Λέξεις που προτιμότερο είναι να αποφεύγονται, επειδή ούτε αυτός που τις γράφει ξέρει πώς θα τις εκλάβουν οι αναγνώστες του, ούτε αυτός που διαβάζει ξέρει πώς τις εννοεί ο συντάκτης.

* Στο ίδιο άρθρο της ΕφΣυν, διαβάζω ότι «Το πανό φέρει επίσης την υπογραφή των Irreducibles, μιας από τις ακροδεξιές ομάδες της Λάτσιο».

Ακροδεξιοί είναι οι οπαδοί, αλλά είναι Ιταλοί, οπότε δεν μπορεί να υπογράφουν Irreducibles. Θα υπογράφανε έτσι αν ήταν Άγγλοι. Οι Ιταλοί (και αφού είναι εθνικιστές, ένας λόγος παραπάνω να γράφουν στα ιταλικά) υπογράψανε ως Irriducibili. Πείτε το «Αδιάλλακτοι».

* Aριστερά βλέπετε την πασχαλινή ευχετήρια κάρτα του Ευκλείδη Τσακαλώτου.

Eίναι ένας πίνακας του Μεξικανού ζωγράφου Ντιέγκο Ριβέρα. Σύμφωνα με το σχετικό ρεπορτάζ, ο τίτλος του πίνακα είναι «Η απελευθέρωση του Peon».

O αγγλικός τίτλος του πίνακα είναι Liberation of the Peon, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως ο Peon είναι κύριο όνομα (αν ήταν δεν θα είχε άρθρο). Πρόκειται για την ισπανική λέξη peón, που σημαίνει περίπου «κολλήγος». (Εδώ πιο αναλυτικά για το peonage).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Κύπρος, Μύθοι, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Πασχαλινά | Με ετικέτα: , , , , , | 194 Σχόλια »

Μεζεδάκια του Μπρέξιτ

Posted by sarant στο 25 Ιουνίου, 2016

Το σημερινό πιάτο, μοιραία, έχει έντονα βρετανικό χρώμα, αφού δημοσιεύεται δυο μέρες μετά το βρετανικό δημοψήφισμα που έβγαλε, αναπάντεχα για πολλούς, αποτέλεσμα υπέρ της Εξόδου της Βρετανίας από την ΕΕ, το κοινώς λεγόμενο Μπρέξιτ, δηλαδή που έβγαλε τη Βρετανία από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αναπάντεχο ήταν και για μένα το αποτέλεσμα, ας το παραδεχτώ -υπολόγιζα να επικρατήσει η Παραμονή και μάλιστα με ποσοστό μεγαλύτερο από 52%. Οπότε, ας το παραδεχτώ, έπεσα έξω. Για κάποιους το προχτεσινό αποτέλεσμα είναι μια καταδίκη των μη εκλεγμένων γραφειοκρατών των Βρυξελλών -φοβάμαι όμως πως, εξίσου ή περισσότερο από αυτό, ήταν μια ξεκάθαρα αντιπροσφυγική ψήφος, που συνδυάστηκε βέβαια με τον παραδοσιακό βρετανικό ευρωσκεπτικισμό.

Τέλος πάντων, τα σχετικά με το βρετανικό δημοψήφισμα τα συζητήσαμε στο ειδικό άρθρο μας, στο οποίο συνεχίζετε να σχολιάζετε. Εδώ σερβίρουμε τα μεζεδάκια της εβδομάδας, που βέβαια δεν είναι απαραιτήτως σχετικά με τη Βρετανία ή την ΕΕ. Και να θυμίσουμε ότι σε ανύποπτο χρόνο το ιστολόγιο είχε λανσάρει τη λέξη «μπρεξιταρισμένος».

Και ξεκινάμε με το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος -θα προσέξατε ίσως ότι ενώ τα μεσάνυχτα της Πέμπτη ή λίγο αργότερα τα πρώτα αποτελέσματα ή οι πρώτες εκτιμήσεις έδιναν Παραμονή, η αυγή έβγαλε όχι μητροπολίτη αλλά ανατροπή των αρχικών αποτελεσμάτων. Οπότε οι εφημερίδες, τόσο οι πρωινές όσο και οι «απογευματινές» (εδώ τα εισαγωγικά έχουν τη σημασία τους) είχαν δίλημμα ως προς τον τίτλο που θα έβαζαν για το βρετανικό δημοψήφισμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ευρωπαϊκή Ένωση, Εφημεριδογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , | 245 Σχόλια »

Αμερικάνικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 10 Αύγουστος, 2013

Και τι άλλο περιμένατε να είναι τα σαββατιάτικα μεζεδάκια μας, αφού βρίσκονται στον απόηχο της επίσκεψης του πρωθυπουργού μας στην Αμερική; Βέβαια, ο τίτλος είναι κατά κάποιο τρόπο και παραπλανητικός, αφού σχεδόν κανένα από τα (όχι πολλά, διότι μας έχει ρίξει κάτω το ραστόνι) σημερινά θέματα δεν αναφέρεται στην ίδια την επίσκεψη.

* Οπότε, ας ξεκινήσουμε με εκείνο το ένα μεζεδάκι της επίσκεψης, το κατεξοχήν αμερικάνικο, που το χρωστάμε στον χεροδύναμο Κώστα Μπογδάνο, που ως παρουσιαστής δελτίου ειδήσεων (αν κατάλαβα καλά είναι καινούργιος σ’ αυτό το ρόλο) κατάφερε να σηκώσει ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο, να την πάρει από τη θέση της και να τη μεταφέρει στα ανατολικά της χώρας μας, διότι είπε ότι ο πρωθυπουργός ταξιδεύει «προς ανατολάς». (Εδώ το βιντεάκι). Μια τέτοια γεωλογική αναστάτωση δεν είναι διόλου περίεργο που προκάλεσε και σεισμό, και μάλιστα των εννέα βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, όπως είπε αμέσως μετά ο δημοσιογράφος -είναι πάντως «καλό μυστρί», όπως έλεγε ο Παπαδιαμάντης σε ανάλογη περίσταση, δηλαδή μπαλώνει γρήγορα τα λάθη του, και τέλος πάντων αυτά τα έχει η ζωντανή μετάδοση και ο προφορικός λόγος.

* Πολύ λιγότερα ελαφρυντικά βρίσκω για την κοτρώνα που πέταξε, από το κεντρικό δελτίο ειδήσεων του Μέγκα την περασμένη Τρίτη, ο παρουσιαστής ο οποίος, αναφερόμενος στην αγορά της Ουάσινγκτον Ποστ από τον Τζεφ Μπέζος της Άμαζον είπε: «τον Τζεφ Μπέζος, ελληνικής καταγωγής θυμίζω,…» Αλλά βέβαια ο Jeff Bezos δεν είναι ο χαμένος ξάδερφος του Γιάννη Μπέζου, και το όνομα Bezos δεν είναι ελληνικό, παρ’ όλο που φαίνεται -είναι ισπανικό, Κουβανός ήταν ή είναι ο Miguel Bezos, ο πατριός τού Τζεφ, που τον υιοθέτησε κιόλας. Συγγνωστό θα ήταν το λάθος αν το έκανε κάποιος κοινός θνητός, αλλά από δημοσιογράφο (και, υποτίθεται, διακεκριμένον, αφού τον βάζουν να παρουσιάζει δελτίο, έστω και καλοκαιρινό) δείχνει ασυγχώρητο έλλειμμα παιδείας.

* Το επόμενο μεζεδάκι το έχετε ήδη αναφέρει σε προηγούμενά σας σχόλια, το είχα προσέξει κι εγώ, μου το ‘στειλε κι ένας φίλος με ηλεμήνυμα, το πρόσεξαν και στη Λεξιλογία, παναπεί είναι διάσημο μεζεδάκι. Στην επιστολή του Φίλιππου Δραγούμη, δημοτικού συμβούλου Αθηνών και απόγονου του Ίωνα Δραγούμη, με την οποία καταγγέλλεται η καπηλεία της μνήμης του Ίωνα Δραγούμη από το φιλοναζιστικό κόμμα της Χρυσής Αβγής, υπάρχουν πολλά σωστά επί της ουσίας και ένα μαργαριτάρι. Το μαργαριτάρι βρίσκεται στη φράση: Είναι τουλάχιστον ντροπή άνθρωποι που ενστερνίζονται διδαχές του Χίτλερ και του ρατσισμού να εμφανίζονται ως τιμητές της μνήμης ενός ανθρώπου υπέρμαχου της δημοκρατίας και της φιλίας μεταξύ των λαών.

Ο Φ. Δ. θέλει να πει ότι είναι ντροπή να εμφανίζονται ότι τιμούν τη μνήμη του Ίωνα Δραγούμη οι ρατσιστές. Ωστόσο, «τιμητής» είναι αυτός που επικρίνει τις πράξεις των άλλων. Η λέξη έχει πια χάσει την ετυμολογική της διαφάνεια, κι έτσι όλο και συχνότερα τη βλέπουμε να χρησιμοποιείται με τη σημασία «υπερασπιστής, οπαδός, θαυμαστής». Όπως εύστοχα σχολίασε ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, η λέξη έχει αρχίσει να παίρνει τον δρόμο του «ευάριθμου», όπου ουσιαστικά δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις τη λέξη γιατί δεν ξέρεις πώς θα την ερμηνεύσουν όσοι σε διαβάσουν. Και όπως για τον ευάριθμο υπάρχει η λύση του «ολιγάριθμος», έτσι και για τον τιμητή έχουμε τον κήνσορα, που είναι και γνήσιο τζιν (ή τζιν). Οπότε, αν πολλοί ακολουθήσουν τις ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις, θα εμφανιστεί κάτι ανάλογο με τον νόμο του Γκρέσαμ, αφού όσοι θα λένε «τιμητής» θα τον χρησιμοποιούν, στο μεγάλο μέρος τους, με τη λάθος έννοια, μια και εκείνοι που ξέρουν τι σημαίνει θα χρησιμοποιούν τον όρο «κήνσορας».

* Παραπλήσιο είναι το επόμενο θέμα μας, με την έννοια ότι μια λέξη χρησιμοποιείται και πάλι με σημασία διαφορετική από των λεξικών, όμως εδώ έχουμε νεολογισμό. Μου στέλνει ηλεμήνυμα ένας φίλος στο οποίο με πληροφορεί (και ομολογώ πως δεν το είχα αντιληφθεί) ότι οι νέες «έξυπνες» κάρτες που λέγονται contactless smart cards έχουν αποδοθεί από την πιάτσα «κάρτες ανέπαφων συναλλαγών» ή κάρτες ανέπαφων πληρωμών. Το βέβαιο είναι ότι, μέχρι στιγμής, «ανέπαφος» σημαίνει «που δεν τον άγγιξαν καθόλου, δεν τον χρησιμοποίησαν ή δεν του προξένησαν καμιά φθορά ή βλάβη»: Άφησε το φαγητό του ανέπαφο. Tα βιβλία επιστράφηκαν ανέπαφα. Αυτά στο ΛΚΝ και παρόμοια στο ΛΝΕΓ: «αυτός που δεν έχει υποστεί φθορά ή μείωση, που διατηρεί την ακεραιότητά του», με συνώνυμα: ακέραιος, απείραχτος, ανέγγιχτος. Δηλαδή, στα ελληνικά, ως τώρα «ανέπαφος» σημαίνει intact.

Από την άλλη, η πιάτσα συνήθως επιβάλλει την ορολογία της εφόσον παράγει ή έστω διακινεί κάτι. Και, για να πούμε του στραβού το δίκιο, ήδη χρησιμοποιούμε, έστω και ανεπίσημα/αλεξικογράφητα τη λ. ανέπαφος με τη σημασία «αυτός που δεν έχει επαφή με το περιβάλλον του» (μεταφορικά βέβαια, αν και αυτή τη σημασία δεν τη βρίσκω στο slang.gr, οπότε ίσως τη λέω μόνο εγώ). Επειδή αποδόσεις του τύπου «μη επαφής/χωρίς επαφή» είναι καταδικασμένες σε αποτυχία, η μόνη εναλλακτική λύση που βλέπω βιώσιμη είναι «ανεπαφικές κάρτες». Κι αφού τα έγραψα όλα αυτά, γκουγκλίζω για να δω αν έχει ειπωθεί το ανεπαφικός και βλέπω ότι χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια π.χ. από τις υπηρεσίες της ΕΕ. Ίσως όμως να μην το κουβάλησα άδικα ως εδώ το κουκουβαγέλι, να πάρουμε τουλάχιστον είδηση ότι υπάρχει κι αυτή η απόδοση: ανεπαφικές κάρτες.

* Αν διαπιστώσετε ότι μερικά σχόλια που κάνετε δεν εμφανίζονται ή εμφανίζονται ενωμένα μαζί με άλλα σχόλια, τα παράπονά σας στο Υπουργείο Παιδείας, το οποίο αποφάσισε «Νέες καταργήσεις και συγχωνεύσεις σχολίων«. Δεν κατανοώ ποιαν αρμοδιότητα έχει το υπουργεί Παιδείας να ρυθμίζει τη μπλογκόσφαιρα, ούτε σε τι θα μας ωφελήσει η κατάργηση των σχολίων, αλλά τι να κάνουμε, μνημονιακή υποχρέωση και τα σκυλιά δεμένα.

* Δεν αμφιβάλλω ότι οι συνταγές για φαγητά με μελιτζάνες που δημοσιεύονται από τους bostanistas είναι πρωτότυπες και πετυχημένες, αλλά έκαστος στο είδος του. Όταν θέλουμε να πούμε δυο λόγια για την ετυμολογία της λέξης, ανοίγουμε λεξικό. Η λέξη «μελιτζάνα» ΔΕΝ προέρχεται από το malum insanum. Πολύ περισσότερα, εδώ.

* Ο ευπρεπισμός της εβδομάδας: Στην ανακοίνωση του Παλατίου αναφέρεται επίσης…. Αν έλεγε «του Παλατιού» θα ήταν παρακατιανό, τίποτα παράγκα του Καραγκιόζη;

* Διάβασα τις προάλλες ένα ειδησάκι που περιείχε το ανυπόφορο κλισέ «τα πέταξε η εγγονή του Elvis Presley» (επρόκειτο για φωτογράφηση εσωρούχων). Με παραξένεψαν τα λατινικά στο όνομα του Έλβις, που ήταν όνομα καραδιάσημο -γιατί, αν κριτήριο είναι να γράφονται με το λατινικό αλφάβητο τα πιο σπάνια ονόματα, το όνομα του Πρίσλεϊ μόνο σπάνιο δεν είναι, έστω και τόσα χρόνια μετά τον θάνατό του. Τελικά όμως το κριτήριο δεν είναι η οικειότητα αλλά ο τομέας. Τα καλλιτεχνικά επώνυμα ξένων γράφονται με λατινικό αλφάβητο κι ας είναι και διασημότατα, τα αθλητικά γράφονται με το ελληνικό κι ας είναι και σχετικά άγνωστα.

* Τίτλος στην Εφ. Συντακτών: Φθηνοί στα πίτουρα… Καταρχάς, με ενοχλεί (μόνο εμένα; ) ο ευπρεπισμός, ακόμα και της λαϊκής παροιμίας -γιατί όχι «Φτηνοί»; Τι ισοπέδωση είναι αυτή; Δεύτερον, η παροιμία δίνεται ανάποδα, αφού είναι «ακριβοί στα πίτουρα και φτηνοί στ’ αλεύρι». Το «φθηνοί στα πίτουρα» δεν φαίνεται να είναι εσκεμμένη ειρωνική-λογοπαικτική παραλλαγή της παροιμίας, οπότε είναι  λάθος, σαν να λέγαμε, χωρίς διάθεση ειρωνείας, «ο κόσμος τόχει κρυφό καμάρι κι εμείς τούμπανο».

* Ακούω συνέχεια στα κανάλια για την «άρση των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας». Πρόκειται βέβαια για «άρση της απαγόρευσης πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας». Φραστική οικονομία ίσως, αλλά όταν αρχίσουν να παίρνουν σπίτια θα έχει σημασία.

* Όταν δυο άνθρωποι διαφωνούν σε μια πρόβλεψή τους, αφού πει ο καθένας τα επιχειρήματά του, ο ένας από τους δύο, συνήθως εκείνος που έχει την μεγαλύτερη βεβαιότητα, λέει «εδώ είμαστε και θα δούμε ποιος έχει δίκιο», εννοώντας ότι δεν θ’ αργήσει να συμβεί το γεγονός αυτό και τότε θα φανεί ποια πρόβλεψη βγήκε αληθινή.

Στα τέλη Ιανουαρίου, με βάση τα προσωρινά στοιχεία των πωλήσεων πετρελαίου έως και τον Δεκέμβριο, κάποιος αρθρογράφος της lifo.gr είχε θριαμβολογήσει ότι διαψεύστηκαν οι Κασσάνδρες και ότι σημειώθηκε αύξηση των εσόδων του κράτους, παρά τον μειωμένο όγκο πωλήσεων. Είχα τότε σχολιάσει ότι τα στοιχεία είναι προσωρινά και ότι, με βάση την πείρα μου, πάρα πολλά νοικοκυριά είχαν βάλει πετρέλαιο τον Δεκέμβριο, όταν δεν άντεχαν άλλο, και δεν θα ξαναέβαζαν ως το τέλος της σαιζόν, και είχα πει, τότε, «εδώ είμαστε και θα δούμε». Βλέπω τώρα την ανακοίνωση της ένωσης πρατηριούχων, ότι τελικά τα έσοδα από το πετρέλαιο μειώθηκαν παρά τον θηριωδώς αυξημένο φόρο, οπότε γκουγκλίζω για να βρω εκείνη την παλιά συζήτηση στη lifo. Και, περίεργο πράμα, ενώ η συζήτηση γκουγκλίζεται, το λινκ δεν οδηγεί πουθενά. Ούτε να καυχηθεί κανείς για μια πετυχημένη πρόβλεψή του δεν μπορεί σ’ αυτό τον κόσμο…

* Στη σημερινή Ελευθεροτυπία (πρέπει να) δημοσιεύεται μια μικρή συνέντευξή μου που έδωσα, μαζί με άλλους υπεύθυνους ιστολογίων, στον Γιώργο Δαμιανό. Μπορείτε να τη διαβάσετε εδώ, αλλά να σημειώσω ότι, προφανώς για λόγους χώρου, η απάντησή μου στο τελευταίο ερώτημα συντομεύτηκε -δηλ. παραλείφθηκε η επισήμανση ότι δεν προτείνω ιστολόγια γιατί είναι πάρα πολλά τα αξιόλογα.

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 83 Σχόλια »