Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;’

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 4 – Η ελληνική θρησκεία

Posted by sarant στο 16 Ιανουαρίου, 2018

Πριν από λίγο καιρό άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια». Κανονικά οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη.

Η σημερινή συνέχεια είναι η τέταρτη. Η προηγούμενη συνέχεια είναι εδώ. Σήμερα παρουσιάζω το τρίτο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ελληνική θρησκεία».

 

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Οι Έλληνες και οι υπερφυσικές δυνάμεις

Όπως γράφω στο πρώτο κεφάλαιο, οι Έλληνες της αρχαϊκής και της κλασικής περιόδου, παρά την αναμφισβήτητη πρόοδό τους σε πολλούς τομείς και παρά το γεγονός ότι εμφανίστηκαν ανάμεσά τους τόσο μεγάλα και τολμηρά πνεύματα, δεν έπαυαν να είναι άνθρωποι πρωτόγονοι, με την έννοια ότι έβλεπαν με δέος τις εκρήξεις οργής της φύσης, τις οποίες έσπευδαν να αποδώσουν σε θεϊκές ενέργειες. Αυτό κάνει ακόμα μεγαλύτερη τη δόξα των αρχαίων φιλοσόφων, που είχαν την περιέργεια να ερευνήσουν τα μυστικά της φύσης και την παρρησία να διακηρύξουν τα αποτελέσματα των ερευνών τους, έστω κι αν αυτό σήμαινε να κατηγορηθούν ως άθεοι.

Το σύνολο σχεδόν των ελλήνων διανοητών υπέρτατη αρχή δεν θεωρούσε τους θεούς αλλά την Ανάγκη. Η αντίληψη αυτή για την υποταγή των θεών στην αναγκαιότητα, διαμετρικά αντίθετη με την ιουδαϊκή σύλληψη για έναν παντοδύναμο και ανεξέλεγκτο θεό, «ποιητήν των πάντων», αποτέλεσε μιαν από τις αιτίες που οι πρώτοι Πατέρες της Εκκλησίας, οι θεμελιωτές της χριστιανικής δογματικής, στάθηκαν τόσο εχθρικοί απέναντι στην ελληνική σκέψη.

Σύμφωνα με την ιουδαϊκή αντίληψη, που πέρασε και στον χριστιανισμό, ο Θεός δεν έπλασε μόνο τον κόσμο αλλά και τον άνθρωπο, και μάλιστα «κατ’ εικόνα και ομοίωσίν του». Οι έλληνες σοφοί είχαν την αντίθετη ακριβώς άποψη. Ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος υποστήριζε ότι πράγματι οι άνθρωποι έπλασαν τους θεούς κατ’ εικόνα και ομοίωσή τους. Σε τρία αποσπάσματα του αναπτύσσει τη σκέψη του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Θρησκεία, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , , | 58 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 2 – Τα χαρακτηριστικά της ελληνικής σκέψης

Posted by sarant στο 19 Δεκεμβρίου, 2017

Πριν από δεκαπέντε μέρες άρχισα τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια».

Σήμερα θα βάλω το πρώτο μισό από το πρώτο κεφάλαιο, που έχει τον τίτλο «Η ελληνική σκέψη».

Η ελληνική σκέψη

1. Τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα
Ο Ρίτσαρντ Λίβινγκστον, στο περίφημο βιβλίο του Το ελληνικό πνεύμα και η σημασία του για μας, που πρωτοεκδόθηκε το 1912 και γνώρισε από τότε αλλεπάλληλες επανεκδόσεις, αλλά και ο Αντρέ Μπονάρ στο τρίτομο έργο του για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, που πρωτοεκδόθηκε το 1957-59, συμφωνούν ότι τα κύρια γνωρίσματα του αρχαίου ελληνικού πνεύματος ήταν:

* Η φιλοκαλία, δηλαδή η αγάπη για το ωραίο.
* Το μέτρον.
* Η ευθύτητα και η παρρησία.
* Ο ανθρωπισμός
* Η αγάπη της ελευθερίας.

Ας δούμε ένα ένα τα γνωρίσματα αυτά.

Η φιλοκαλία. Οι Έλληνες, ζώντας σε μια χώρα ευνοημένη από τη φύση με σπάνια ομορφιά σε τοπίο και κλίμα, αγάπησαν με πάθος την ωραιότητα. Την ομορφιά ανθρώπων, ζώων, κτισμάτων και τοπίων, τη θεωρούσαν μεγάλο προσόν. Όταν ήθελαν να επαινέσουν κάποιον έλεγαν πως είναι «καλός καγαθός», δηλαδή όμορφος και καλόκαρδος. Όπως γράφει ο Θουκυδίδης, ο Περικλής στον Επιτάφιο που εκφώνησε για τους πρώτους νεκρούς του πολέμου, ανάμεσα στα γνωρίσματα του δημοκρατικού πολιτεύματος της Αθήνας αναφέρει την αγάπη για το ωραίο: «Φιλοκαλούμεν γαρ μετ’ ευτελείας…» καμαρώνει, θέλοντας να επισημάνει την επιδίωξη του ωραίου ακόμα και στα πιο δευτερεύοντα και ευτελή αντικείμενα.

Παρεπόμενο της αγάπης που είχαν για το ωραίο, μπορεί να θεωρηθεί η ανεκτικότητα που έδειξαν οι αρχαίοι σε πολλές περιπτώσεις παρεκτροπών από άτομα, πού ήταν όμως ωραία. Η Ελένη της Σπάρτης και ο Αλκιβιάδης, είναι τέτοια χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , | 107 Σχόλια »

Τι μας έμαθαν οι αρχαίοι (Δημ. Σαραντάκος) 1 – Γιατί στην Ελλάδα;

Posted by sarant στο 5 Δεκεμβρίου, 2017

Όσο ζούσε ο πατέρας μου, δημοσίευα στο ιστολόγιο κάθε Τρίτη την επιφυλλίδα που έγραφε στην εφημερίδα «Εμπρός» της Μυτιληνης. Μετά τον αδόκητο θάνατό του πριν απο έξι χρόνια, άρχισα να δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη αποσπάσματα από βιβλία του -αραίωσα τη συχνότητα για να κρατήσει περισσότερο η δημοσίευση. Το πιο πρόσφατο βιβλίο που παρουσιάστηκε εδώ ήταν η συλλογή άρθρων «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους». Η τελευταία συνέχεια δημοσιεύτηκε εδώ.

Aπό σήμερα αρχίζω τη δημοσίευση αποσπασμάτων από το βιβλίο «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι αρχαίοι Έλληνες;» που κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Γνώση και έχει τον υπότιτλο «Χρηστομάθεια».

Σήμερα θα βάλω την εισαγωγή, που έχει τον τίτλο «Γιατί στην Ελλάδα;» Είναι αρκετά μεγάλη αλλά δεν έχει νόημα να μπει αποσπασματικά ή σε συνέχειες.

 Γιατί στην Ελλάδα;

Τι ήταν εκείνο που έκανε την Ελλάδα κοιτίδα της φιλοσοφίας και της επιστήμης; Γιατί η αφιλοκερδής περιέργεια, ο απροκατάληπτος στοχασμός και ο ελεύθερος διάλογος, που γέννησαν αργότερα τη φιλοσοφία και εν συνεχεία την επιστημονική μεθοδολογία και σκέψη, δεν άνθισαν στην Αίγυπτο ή στη Βαβυλώνα, όπου και πλούτος μεγαλύτερος υπήρχε και γνώσεις περισσότερες είχαν συσσωρευτεί, και επιπλέον η αυξημένη κρατική ισχύς εξασφάλιζε πιο μακρόχρονες περιόδους ειρήνης;

Πολλοί μιλάνε για το ελληνικό θαύμα, το οποίο, όπως ισχυρίζονται, οφείλεται στη φυλετική ανωτερότητα των Ελλήνων. Ανοησίες. Παρόμοιοι ισχυρισμοί είναι απλές αντιεπιστημονικές καυχησιολογίες. Καταρχήν η ίδια η ιδέα του θαύματος δεν είναι μονάχα αντιεπιστημονική: δεν είναι καν ελληνική. Οι Έλληνες διανοητές απέρριπταν τα θαύματα. Αυτοί θέλανε να εξηγούν τα διάφορα φαινόμενα, και το θαύμα δεν εξηγεί τίποτα. Αντικαθιστά την εξήγηση με θαυμαστικά. Ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης έλεγε «πιο πολύ από όλα αξίζει η άθαμβη σοφία» [σοφίη άθαμβος αξίη πάντων] και ήθελε ο άνθρωπος με τη γνώση να κατακτήσει την «αθαμβία», να μη θαμπώνεται και θεωρεί υπερφυσικά, πράγματα και φαινόμενα που μπορούν να ερμηνευθούν.

Όσο για τη φυλετική ανωτερότητα, οι αμέσως ενδιαφερόμενοι, οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες, ποτέ δεν ισχυρίστηκαν κάτι τέτοιο. Εκτός αν κράτησαν την περί ανωτερότητας άποψή τους μυστική επί αιώνες, για να την εμπιστευθούν στους «ελληνόψυχους», γιατί όλοι οι αρχαίοι συγγραφείς μιλάνε με σεβασμό και μεγάλη εκτίμηση για τον πολιτισμό και τις γνώσεις των συγχρόνων τους Αιγυπτίων και Βαβυλωνίων, για την ηθική των Περσών, τη γενναιότητα των Θρακών και γενικά για τις αρετές των γειτονικών τους λαών. Ο Θουκυδίδης, αν και διαπιστώνει πολιτικές και πολιτισμικές διαφορές μεταξύ Ελλήνων και Βαρβάρων, δεν δέχεται πουθενά στο έργο του ανθρωπολογικές διαφορές, ενώ ο Ιπποκράτης αποδίδει την υπεροχή των Ελλήνων απέναντι στους Βαρβάρους σε εδαφολογικές και κλιματολογικές συνθήκες των χωρών όπου ζουν (αι ώραι αιτίαι) και όχι σε γενετικές διαφορές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Δημήτρης Σαραντάκος, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , | 109 Σχόλια »