Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘τούρκικα’

Τσιφτέδες για τσίφτηδες ξανά

Posted by sarant στο 29 Δεκεμβρίου, 2017

Δεν είχα έμπνευση για φρέσκο άρθρο χτες -με είχε κυριέψει η διάθεση της εορταστικής χαλάρωσης, ας πούμε. Κι έτσι καταφεύγω για μιαν ακόμα φορά στη δοκιμασμένη λύση της επανάληψης παλιότερου άρθρου και παρουσιάζω ξανά ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε τέτοιες μέρες πριν από έξι χρόνια, για την ακρίβεια πριν από έξι χρόνια παρά μία μέρα.

Τέτοιες μέρες, αλλά όχι με θέμα εορταστικό. Λέξεις αναζητά και συσχετίζει το σημερινό μας άρθρο. Αλλά πριν προχωρήσω να σας θυμίσω ότι αν δεν έχετε ψηφίσει για τη Λέξη της χρονιάς 2017 πρέπει να βιαστείτε. Μιάμιση μέρα έμεινε, μετά θα είναι πολύ αργά.

Τις προάλλες είχα πάει σ’ έναν φίλο και του χάρισα το βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται. Ο φίλος μου, που είναι Κρητικός, άρχισε να το φυλλομετράει, και σε μια στιγμή μου λέει «ναι, αλλά εδώ για τον τσιφτέ έχεις λάθος».

Δαγκώθηκα, διότι ο τσιφτές (το κυνηγετικό όπλο) είναι λέξη (και) της κρητικής διαλέκτου και οι ντόπιοι μπορεί να ξέρουν κάτι που μου ξέφυγε, και τον ρώτησα πού είναι το λάθος -μου λέει «δεν γράφεις ότι προέρχεται από το αγγλικό Chieftain, το όνομα της εταιρείας που έφτιαχνε αυτά τα όπλα!» Ανάσανα ανακουφισμένος, αλλά ο φίλος μου συνέχισε, «όπως η μέγκλα που είναι από το made in England».

Πράγματι, ίδια περίπτωση είναι, αλλά όχι όπως το εννοούσε: ούτε η μέγκλα προέρχεται από το made in England, αν και θα έχετε ακούσει ότι έτσι είναι, ούτε ο τσιφτές από την Chieftain, παρόλο που υπάρχει πράγματι εταιρεία με το όνομα αυτό που φτιάχνει τανκς και άλλα σύνεργα σκοτωμού. Πάντως, όπως μου είπε, η θεωρία δεν ήταν δική του, αλλά ακούγεται ευρύτερα.

Εκ πρώτης όψεως δεν είναι παράλογη η θεωρία· άλλωστε, υπάρχουν ανάλογα προηγούμενα. Ο γκρας, το παλιό όπλο των προπαππούδων μας, ονομάστηκε έτσι από το όνομα του εφευρέτη του, του Γάλλου Gras, αν και για το θρυλικό καριοφίλι, που θεωρούσαμε για πολύν καιρό ότι ονομάστηκε έτσι από τη μανιφατούρα Carlo e figli, Κάρολος και υιοί, που έφτιαχνε τέτοια όπλα, η νεότερη έρευνα έδειξε ότι το όνομα δεν προέρχεται από τον κατασκευαστή του. Κάποια στιγμή θα γράψουμε άρθρο για τα ουσιαστικά που έχουν προκύψει από εμπορικές ονομασίες -από τη ρομβία και την πομόνα ως το σελοτέιπ και τα πάμπερς.

Όμως για τον τσιφτέ δεν ισχύει κάτι τέτοιο, δεν έχει προέλθει από εμπορική ονομασία. Αφενός, η λέξη είναι παλιά, τη βρίσκουμε σε τραγούδια του 19ου αιώνα, ίσως και παλιότερα, οπότε κατά πάσα πιθανότητα δεν υπήρχε η εταιρεία Chieftain τότε, ούτε ήταν τόσο εύκολος ο δανεισμός από τα αγγλικά. (Κατά εμπειρικό κανόνα: Λέξη που εμφανίζεται σε κείμενο του 19ου αιώνα και δεν είναι ναυτική δεν είναι δάνειο από τα αγγλικά).

Αφετέρου, και αυτό είναι το πιο βασικό, η ετυμολογία του τσιφτέ είναι γνωστή: προέρχεται από το τουρκικό çift, που σημαίνει «ζευγάρι» ή «διπλός», επειδή αρχικά ο τσιφτές ήταν όπλο δίκαννο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κρήτη, Κύπρος, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , | 133 Σχόλια »

Το… προσβλητικό Γιουνανιστάν

Posted by sarant στο 19 Αυγούστου, 2015

ynuΣτο Διαδίκτυο δημιουργούνται θέματα για ψύλλου πήδημα, οπότε δεν πρέπει να μας παραξενεύει που, αυγουστιάτικα, έγινε μεγάλη συζήτηση, και όχι μόνο στα κοινωνικά μέσα, για το γεγονός ότι η τουρκική τηλεόραση, κατά τη μετάδοση του φιλικού αγώνα μπάσκετ Τουρκίας-Ελλάδας από το τουρνουά της Κωνσταντινούπολης, στις τριγράμματες συντμήσεις των ονομάτων των χωρών, που εμφανίζονται μαζί με τα εικονίδια των σημαιών των χωρών, χρησιμοποίησε όχι την επίσημη σύντμηση GRE για τη χώρα μας, αλλά τη σύντμηση YUN, από το Yunanistan, όπως λέγεται η Ελλάδα στα τούρκικα.

Είναι αυτό θέμα ικανό να προκαλέσει θόρυβο; Ίσως όχι, αλλά «για ένα όνομα ζούμε» και οι χώρες είναι ευαίσθητες ως προς το όνομά τους (και, ενίοτε, ως προς το όνομα άλλων χωρών). Πάντως, ο Γιώργος Βασιλακόπουλος, πρόεδρος της Ομοσπονδίας Καλαθοσφαίρισης, που είδα να τον αποκαλούν «ισχυρό άνδρα» του μπάσκετ στην Ελλάδα και θυμάμαι ότι από τη δεκαετία του 1980 τον αποκαλούν έτσι, δήλωσε:

Πρέπει όμως να πω ότι εκνευρίστηκα πολύ από το γεγονός ότι οι Τούρκοι ανέφεραν την Εθνική μας ως Γιουνανιστάν. Δεν έπρεπε ούτε η ΕΡΤ να το δεχθεί, έπρεπε να το καλύψει με κάποιο τρόπο. Είναι ανεπίτρεπτο και απαράδεκτο αυτό που συνέβη.

Όταν ο Γ.Β. λέει ότι η ΕΡΤ έπρεπε «να το καλύψει με κάποιο τρόπο» υποθέτω ότι παραπέμπει σε μια παλιότερη (το 2009) μετάδοση αγώνα της Ελλάδας εναντίον της Ακατονόμαστης χώρας, όπου στην οθόνη της πολωνικής τηλεόρασης εμφανιζόταν η τριγράμματη σύντμηση MKD (ποιος να ξέρει τι σημαίνει αυτό, ίσως Μικάδος), η επίσημη τριγράμματη σύντμηση όπως είναι αναγνωρισμένη από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή, και που η ΕΡΤ που αναμετάδιδε τον αγώνα κάλυψε με τσιρότο όπως έκαναν παλιά στις τολμηρές φωτογραφίες έξω από τους κινηματογράφους.

Αλήθεια, είναι τόσο προσβλητικό το YUN ώστε να κατηγορείται η ΕΡΤ που δεν το κάλυψε; Και γιατί κάποιοι να προσβάλλονται;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Επικαιρότητα, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , | 155 Σχόλια »

Ένας φακίρης, πολλοί φουκαράδες

Posted by sarant στο 18 Σεπτεμβρίου, 2012

Ελπίζω βλέποντας τον τίτλο να μη σκεφτήκατε ότι αναφέρεται στην πολιτική ή οικονομική κατάσταση της χώρας μας -αν και θα μπορούσε κάποιος να πει ότι στην Ελλάδα ένας φακίρης, δηλαδή θαυματοποιός αμφιβόλου ποιότητας και αποτελεσματικότητας, έχει δημιουργήσει πολλούς, χιλιάδες και χιλιάδες φουκαράδες. Όχι όμως, αφενός ο υπεύθυνος δεν είναι μόνο ένας και αφετέρου το σημερινό άρθρο δεν πολιτικολογεί ούτε οικονομολογεί, αλλά λεξιλογεί: θα δούμε αυτές τις δυο λέξεις, που είναι συγγενικές μεταξύ τους.

Φακίρης είναι στα ελληνικά ο Ινδός ασκητής, με το σαρίκι και το περίζωμα γύρω από τα σκέλια, που οι γελοιογράφοι αγαπούν να τον παρουσιάζουν να ξαπλώνει σε καρφιά σε έναν από τους πιο ανθεκτικούς κοινούς τόπους της γελοιογραφίας -όλοι θα έχετε δει τέτοια σκίτσα, σαν κι αυτό εδώ που έκλεψα από το Διαδίκτυο. Λένε πως επειδή τα καρφιά είναι πολύ κοντά το ένα στο άλλο, μπορούν να στηρίζουν το βάρος του σώματος χωρίς να το τρυπάνε και ότι στην πραγματικότητα ο φακίρης δεν έχει καμιά ιδιαίτερη αντοχή στον πόνο· ίσως είναι έτσι, αλλά και πάλι δεν το έχω δοκιμάσει. Είναι όμως φακίρης και γενικότερα ο θαυματοποιός, που καταπίνει σπαθιά και κάνει διάφορα άλλα τέτοια κόλπα, που λέγονται «φακίρικα», και στην αργκό φακίρικο κόλπο ή σκέτο φακίρικο είναι ένα τέχνασμα, μια πατέντα που λύνει με μαγικό (αλλά κάποτε και ύποπτο) τρόπο ένα πρόβλημα, ή που φέρνει απροσδόκητο αποτέλεσμα, όπως σε πρόσφατο τίτλο άρθρου σε επαρχιακόν ιστότοπο, «Τα φακίρικα ενός διαγωνισμού», όπου καταγγέλλεται η εφαρμογή ενός μαθηματικού τύπου που έφερε νικητή του διαγωνισμού τον δεύτερο πλειοδότη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 93 Σχόλια »

Ο Αϊνστάιν ήταν τουρκαλβανός!

Posted by sarant στο 20 Ιανουαρίου, 2012

 

Παρασκευή σήμερα, τέλος της εβδομάδας, προσφέρεται για ένα πιο ανάλαφρο θέμα, αλλά διάλεξα να σας παρουσιάσω μια… επιστημονική ανακάλυψη μείζονος σημασίας, που προκύπτει από όσα είπε πριν από μερικές μέρες η ακάματη ερευνήτρια κ. Άννα Τζιροπούλου, σε μια τηλεοπτική εκπομπή την οποία παρουσιάζει ο Λεωνίδας Γεωργιάδης, αδελφός του Άδωνη. Αν θυμάστε, τις προάλλες είχαμε ασχοληθεί με μιαν άλλη εκπομπή του ίδιου παρουσιαστή, στην οποία ο φιλόλογος Σ. Καργάκος πρόβαλε τον τερατώδη ισχυρισμό ότι ο Καβάφης, μαζί με φίλους του, αριστερούς και δημοτικιστές της Αλεξάνδρειας, είχαν υπογράψει μανιφέστο υπέρ του φασισμού! Στη συζήτηση εκείνη, αναφέρθηκε και η νεότερη εκπομπή με την κ. Τζιροπούλου, και μου κίνησε την περιέργεια, κι έτσι έχουμε το σημερινό μας άρθρο.

Δεν έχουμε όλη την ομιλία της κ. Τζιροπούλου αλλά ένα μικρό απόσπασμα, που όμως είναι αυτοτελές. Δείτε το βιντεάκι ή αν προτιμάτε διαβάστε την απομαγνητοφώνηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικοί μύθοι, Λαθροχειρίες | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 177 Σχόλια »

Τσιφτέδες για τσίφτηδες

Posted by sarant στο 30 Δεκεμβρίου, 2011

 

Χτες το μεσημέρι είχα πάει σ’ έναν φίλο και του χάρισα το τελευταίο μου βιβλίο, τις Λέξεις που χάνονται (τουλάχιστον φέτος έχω εύκολο το δώρο). Ο φίλος μου, που είναι Κρητικός, άρχισε να φυλλομετράει το βιβλίο, και σε μια στιγμή μου λέει «ναι, αλλά εδώ για τον τσιφτέ έχεις λάθος».

Δαγκώθηκα, διότι ο τσιφτές (το κυνηγετικό όπλο) είναι λέξη (και) της κρητικής διαλέκτου και οι ντόπιοι μπορεί να ξέρουν κάτι που μου ξέφυγε, και τον ρώτησα πού είναι το λάθος -μου λέει «δεν γράφεις ότι προέρχεται από το αγγλικό Chieftain, το όνομα της εταιρείας που έφτιαχνε αυτά τα όπλα!» Ανάσανα ανακουφισμένος, αλλά ο φίλος μου συνέχισε, «όπως η μέγκλα που είναι από το made in England».

Πράγματι, ίδια περίπτωση είναι, αλλά όχι όπως το εννοούσε: ούτε η μέγκλα προέρχεται από το made in England, αν και θα έχετε ακούσει ότι έτσι είναι, ούτε ο τσιφτές από την Chieftain, παρόλο που υπάρχει πράγματι εταιρεία με το όνομα αυτό που φτιάχνει τανκς και άλλα σύνεργα σκοτωμού. Πάντως, όπως μου είπε, η θεωρία δεν ήταν δική του, αλλά ακούγεται κάπως ευρύτερα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κρήτη, Κύπρος | Με ετικέτα: , | 70 Σχόλια »

Διακοπές στο Μπουρντάκιοϊ

Posted by sarant στο 12 Ιανουαρίου, 2010

Ρωτάω έναν συνάδελφο, πήγες πουθενά στις γιορτές;

Πήγα στο Μπουρντάκιοϊ, μου απαντάει. Και μου εξηγεί, πως αυτή τη φράση την έλεγε ο πατέρας του, πρόσφυγας στην καταγωγή, Σιναπλής (αυτό μάλλον σημαίνει από τη Σινώπη). Και βέβαια, σημαίνει πως δεν πήγε πουθενά. Μπουρντά θα πει «εδώ» στα τούρκικα, θα το θυμάστε από το «γκελ μπουρντά». Και «κιόι» (köy) είναι το χωριό, για παράδειγμα Γενίκιοϊ το Νεοχώρι ή Νηχώρι της Καλλίπολης, Κιούπκιοϊ το χωριό του Καραμανλή που το είπαμε Πρώτη κτλ. Έτσι, Μπουρντάκιοϊ το «Εδωχώρι».

Δεν μου ξεκαθάρισε ο φίλος μου αν το Μπουρντάκιοϊ ήταν εύρημα του πατέρα του ή αν το έλεγαν γενικώς, και, σε περίπτωση που το έλεγαν κι άλλοι, αν το έλεγαν οι Ρωμηοί ή (και) οι Τούρκοι. Πάντως σε λεξικά ή στο ιντερνέτι δεν το βρίσκω καθόλου και επειδή το θεωρώ εξαιρετικό λογοπαίγνιο και μ’ αρέσει πολύ είπα να σας το γνωστοποιήσω. Μπορεί έτσι να μάθουμε αν το ξέρουν κι άλλοι.

Posted in Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , | 64 Σχόλια »