Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Το Ποτάμι’

Άνω ποταμών η ελιά

Posted by sarant στο 7 Απριλίου, 2014

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Όπως θα δείτε, επαναλαμβάνω κάποια πράγματα (για τη λέξη ‘ποτάμι’) που είχα ήδη γράψει εδώ στο ιστολόγιο. Επίσης, και το βασικότερο, επειδή η εφημερίδα έχει περιορισμούς χώρου, η λεξιλογική εξέταση γίνεται εντελώς ακροθιγώς -για την ελιά και το λάδι θα μπορούσε να γραφτεί (και έχει γραφτεί) βιβλίο- και κάθε άλλο παρά εξαντλεί το θέμα. Ίσως σε επόμενο άρθρο ασχοληθούμε πιο διεξοδικά. Στο τέλος προσθέτω μερικά για την παρωδία του ποιήματος του Μαβίλη. Η εικονογράφηση είναι αυτή που συνοδεύει το άρθρο στην εφημερίδα.

van-goghΔυο καινούργια (με ή χωρίς εισαγωγικά) κόμματα θα πάρουν μέρος, όπως όλα δείχνουν, στις ευρωεκλογές του Μαΐου, δυο κόμματα που έχουν το κοινό χαρακτηριστικό ότι το όνομά τους δεν αναφέρεται ευθέως στην πολιτική, δηλαδή δεν είναι αρκτικόλεξο ή ακρωνύμιο, ούτε περιέχει λέξεις όπως κόμμα, κίνημα, συμμαχία, δημοκρατικός, δημοκρατία, ελληνικός, Ελλάδα, πανελλήνιος, αριστερά κτλ., αλλά συμπίπτει με κοινά ουσιαστικά που βέβαια έχουν τους δικούς τους συμβολισμούς –όπως άλλωστε συμβαίνει και με δυο κάπως παλαιότερα κόμματα των άκρων, τη ναζιστική Χρυσή Αυγή και την ακροφιλελεύθερη Δράση: το Ποτάμι και η Ελιά.

Η λέξη ποτάμι είναι μεσαιωνική· η αρχαία λέξη είναι ο ποταμός, ήδη στον Όμηρο. Ετυμολογικά, η λέξη παράγεται από ένα θέμα ποτ- που παραπέμπει στο ρήμα πίπτω• φαίνεται ότι η πρώτη σημασία της λέξης θα ήταν το ρεύμα νερού που πέφτει από ψηλά, ενώ το λατινικό flumen παραπέμπει περισσότερο στην ιδέα της άφθονης ροής –αλλά η Ελλάδα δεν διακρινόταν για τα μεγάλα, πλατιά της ποτάμια, μόνο για τα μικρά και ορμητικά. Χρησιμοποιούμε μεταφορικά τη λέξη ποτάμι ή ποταμός για να δηλώσουμε μεγάλες ποσότητες υγρών, αφού λέμε για «ποταμούς/ποτάμια αίματος» ή δακρύων ή ιδρώτα, ενώ υπάρχει και η αρχαία έκφραση «άνω ποταμών», που τη λέμε για εξωφρενικά και παράλογα πράγματα.

Με το ποτάμι έχουμε αρκετές νεότερες εκφράσεις και παροιμίες. Λέμε «τον πήρε το ποτάμι» για κάποιον που απέτυχε στις προσπάθειές του ή καταστράφηκε• ρωτάμε «να το πάρει το ποτάμι;» για να αποκαλύψουμε τη λύση ενός αινίγματος. Σιγανό ποτάμι λέμε τον άνθρωπο χαμηλών τόνων, που δεν εκδηλώνει τα συναισθήματά του, ιδίως όταν η φαινομενικά ήρεμη συμπεριφορά κρύβει αντίθετη δραστηριότητα• και η παροιμία συμβουλεύει τα σιγανά ποτάμια να φοβάσαι.

Τα ποτάμια από την αρχαιότητα τα χρησιμοποιούσαμε για να πλένουμε και να ξεπλένουμε, και ίσως δεν είναι τυχαία η ονομασία του νέου κόμματος αν σκεφτούμε ότι ο Σταύρος Θεοδωράκης και οι τηλεοπτικές εκπομπές του έχουν πάνω από μια φορά κατηγορηθεί, όχι άδικα φοβάμαι, ότι λειτούργησαν ως πλυντήριο, πρόσφατα των λιμενικών στο Φαρμακονήσι και παλιότερα της Χρυσής Αυγής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Παρωδίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 260 Σχόλια »

Η πρώην πλάτη μου και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 22 Μαρτίου, 2014

Συνήθως, όταν ο τίτλος της σαββατιάτικης ανάρτησής μας είναι παρμένος από ένα συγκεκριμένο μεζεδάκι, δηλαδή όπως ο σημερινός, το άρθρο ξεκινάει με αυτό ακριβώς το μεζεδάκι, σήμερα όμως λέω να το αφήσω για το τέλος, οπότε ξεκινάμε την επισκόπηση των αξιοπρόσεκτων μαργαριταριών της εβδομάδας με κάτι που ακούστηκε στη μετάδοση του ματς Μάντσεστερ-Ολυμπιακού 3-0 προχτές.

* Βέβαια, εγώ το ματς δεν το είδα, αφενός επειδή δεν έχω συνδρομή στο συνδρομητικό κανάλι και αφετέρου επειδή πριν από τρεις εβδομάδες είχα δει ένα άλλο ματς του Ολυμπιακού που με κάλυψε για χρόνια. Πολλοί όμως σχολίασαν τον λαϊκό τύπο «απέκρουση» που ακούστηκε πάνω από μία φορά. Δεν ξέρω αν το είπε αθλητικογράφος ή καλεσμένος του, αν θέλετε διευκρινίζετε γιατί είδα αντικρουόμενες πληροφορίες, πάντως είχα καιρό να τον ακούσω, με γύρισε στα παιδικά μου χρόνια -νόμιζα πως είχε σταματήσει να ακούγεται. Φυσικά, πρόκειται για λάθος παραγωγή από τον αόριστο (απέκρουσε). Υπάρχει και απέκκρουση, αλλά είναι σπανιότατη: βγάζει δυο γκουγκλιές, μία από το δικό μας μπλογκ και μία που καυτηριάζει την «*απέκρουση».

* Την περασμένη Κυριακή που έγινε το δημοψήφισμα στην Κριμαία κυκλοφόρησαν στα κοινωνικά μέσα μερικά γουστόζικα σχόλια για υποτιθέμενες δημοσκοπήσεις ελληνικών εταιρειών, οι οποίες έβγαζαν αποτελέσματα του τύπου: Ανεξαρτησία 22%, Παραμονή στην Ουκρανία 18%, Ποτάμι 60%, υπονοώντας ότι τα υψηλά ποσοστά που παρουσιάζει το νεοπαγές κόμμα στις δημοσκοπήσεις είναι χαλκευμένα. Εγώ όμως θα θίξω κάτι άλλο (που θα μπορούσε ίσως να αναπτυχθεί και σε χωριστό άρθρο) για το νέο κόμμα, καθαρά γλωσσικό. Επίσημα, ο τίτλος του είναι έναρθρος: Το Ποτάμι. Μοιάζει και σ’ αυτό με τίτλους εφημερίδων: Τα Νέα. Η Καθημερινή. Η Αυγή. Το Βήμα. Το Βήμα και τα Νέα έχουν μάλιστα ενσωματώσει το άρθρο στη διεύθυνση του ιστοτόπου τους: tanea.gr, tovima.gr. Ωστόσο, κανείς δεν λέει και δεν γράφει: Κάθε μέρα αγοράζω την Η Αυγή ή Διάβασα χτες στο Το Βήμα ή Ο αρθρογράφος της/των Τα Νέα είναι απαράδεκτος. Λέμε και γράφουμε: Αγοράζω την Αυγή, το διάβασα στο Βήμα, το κύριο άρθρο των Νέων είναι για τα μπάζα.

Επομένως, δεν υπάρχει κανείς απολύτως λόγος όταν αναφερόμαστε στο κόμμα του κ. Θεοδωράκη να χρησιμοποιούμε δυσκοίλιες διατυπώσεις όπως είχε ένα πρόσφατο άρθρο του skai.gr: Επίθεση στο Το Ποτάμι, χωρίς να το κατονομάσει, εξαπέλυσε τη Δευτέρα το βράδυ ο Φώτης Κουβέλης… Πολύ πιο στρωτό είναι: Επίθεση στο Ποτάμι, χωρίς να το κατονομάσει…

* Ούτε και δικαιολογείται η ακλισιά του τίτλου του νέου κόμματος, όταν είναι στη γενική πτώση, όπως σε άλλο άρθρο του skai.gr: Κοινά στοιχεία Ποτάμι – Χρυσής Αυγής. Όχι βέβαια! Στα ελληνικά: Κοινά στοιχεία Ποταμιού-Χρυσής Αυγής.

* Το επόμενο που είχα επισημάνει βλέπω ότι διορθώθηκε. Είχε γραφτεί ότι: Την ώρα που τα ελικόπτερα του ΕΚΑΒ μειώνουν αισθητά των αριθμό των πτήσεών τους για τη συγκομιδή ασθενών από νησιά λόγω των τεράστιων οικονομικών δυσκολιών, πολεμικά αεροπλάνα και ελικόπτερα βρίσκουν χρήματα και κάνουν βόλτες, από το πρωί της Δευτέρας, πάνω από τον αττικό ουρανό.

Όπως θα δείτε και στα σχόλια, η αστοχία επισημάνθηκε και διορθώθηκε σε «διακομιδή ασθενών». Η συγκομιδή είναι για τις καλλιέργειες, η αποκομιδή για τα απορρίμματα και, όπως είπε στη Λεξιλογία ο Ν. Λίγγρης, «οπωσδήποτε όχι ανακομιδή» (τη λέξη τη χρησιμοποιούμε μόνο για λείψανα αγίων και οστά νεκρών).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Μηχανική μετάφραση, Περιαυτομπλογκίες, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , | 153 Σχόλια »

Και Ποτάμι μας έφτιαξαν…

Posted by sarant στο 5 Μαρτίου, 2014

Ο τίτλος βέβαια παραπέμπει στο γνωστό ανέκδοτο με τον πολιτικάντη, ο οποίος από το μπαλκόνι τάζει στο πόπολο να «φτιάξει γεφύρια», κι όταν από κάτω του φωνάζουν ότι στην περιοχή  δεν υπάρχει ποτάμι προθυμοποιείται να φτιάξει και ποτάμι· ωστόσο, το λογοπαίγνιο δεν είναι δικό μου εύρημα, από κάπου το ξεσήκωσα (αν και, περιέργως, δεν γκουγκλίζεται), απ’ όσα ευρηματικά γράφτηκαν τις τελευταίες μέρες για το Ποτάμι, το νέο κόμμα ή κίνημα ή κάτι άλλο που ίδρυσε τις προάλλες ο γνωστός δημοσιογράφος Σταύρος Θεοδωράκης και που χτες είχε αναγγείλει πως θα ανακοινώσει τους πρώτους υποψηφίους του σε συνέντευξη τύπου.

Το όνομα του κόμματος είναι η γνωστή λέξη με τους πάμπολλους συμβολισμούς της, δεν πρόκειται δηλαδή για αρκτικόλεξο (αν και μπορούν να γίνουν αρκετές χιουμοριστικές προσπάθειες να κατασκευαστεί ένα εκ των υστέρων αρκτικόλεξο, backronym που το λένε στ’ αγγλικά). Αν μάλιστα ευοδωθούν οι προσπάθειες του ΠΑΣΟΚ να παρουσιαστεί μεταμφιεσμένο αλά ιταλικά ως Ελιά, θα έχουμε δύο κόμματα με «μη πολιτικούς τίτλους» (δηλαδή που η ονομασία τους δεν είναι αρκτικόλεξο ή ακρωνύμιο, ούτε περιέχει λέξεις όπως κόμμα, κίνημα, συμμαχία, δημοκρατικός, δημοκρατία, ελληνικός, Ελλάδα, κτλ.) ή και τρία αν μετρήσουμε και τη Χρυσή Αυγή.

Εδώ θα ήθελα να κάνω μια παρένθεση, που ίσως αξίζει χωριστό άρθρο: έγραψα πιο πάνω «αρκτικόλεξο ή ακρωνύμιο»· τα λεξικά που κοίταξα δεν κάνουν διάκριση ανάμεσα σε αρκτικόλεξο και ακρώνυμο/ακρωνύμιο, αν και θα μπορούσε να πει κανείς ότι αλλιώς θα έπρεπε να ονομάζονται τα ονόματα που σχηματίζονται από μόνο το αρχικό γράμμα λέξεων, π.χ. ΚΚΕ, ΔΕΗ, ΟΤΕ, και αλλιώς όσα περιλαμβάνουν και άλλα γράμματα πλην του αρχικού, για παράδειγμα ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ, ΕΥΔΑΠ. Όποιος ξέρει κάτι περισσότερο, ας διαφωτίσει. Κλείνει η παρένθεση και πάμε στο ποτάμι.

Η λέξη ποτάμι πράγματι κουβαλάει μέσα της πλήθος συμβολισμούς, τους οποίους ασφαλώς θέλει να εκμεταλλευτεί το νεοσύστατο κόμμα, και ίσως όχι τυχαία η συνέντευξη δόθηκε στην οδό Πειραιώς δηλαδή σχετικά κοντά στο ποτάμι της Αθήνας. Πάντως, η πρώτη συγκέντρωση του νέου κόμματος θα γίνει σε μερικές μέρες στα Χανιά, και όχι στα Τρίκαλα που, αν δεν κάνω λάθος, είναι η μόνη πρωτεύουσα νομού που τη διασχίζει ποτάμι –η Άρτα έχει διασημότερο αν όχι ποτάμι, πάντως γεφύρι, ωστόσο ο Άραχθος δεν τη διασχίζει παρά περνάει από την είσοδό της. [Με ειδοποιούν από το κοντρόλ ότι έκανα λάθος. Της Λαρίσης το ποτάμι το λένε Πηνειό, αλλά και στη Φλώρινα υπάρχει ο Σακουλέβας].

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 205 Σχόλια »