Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Τράπουλα’

Ταξίδι με τα 52 φύλλα της τράπουλας

Posted by sarant στο 17 Οκτωβρίου, 2012

Πριν από έναν ακριβώς μήνα είχαμε κάνει μαζί ένα ταξίδι στα 64 τετράγωνα της σκακιέρας, ταιριάζει λοιπόν σήμερα να ταξιδέψουμε σ’ ένα γειτονικό βασίλειο, στον κόσμο του χαρτοπαιγνίου, με οδηγούς μας τα φύλλα της τράπουλας.

Στην κλασική αρχαιότητα τυχερά παιχνίδια υπήρχαν, κυρίως με αστραγάλους ή ζάρια, που τα έλεγαν κύβους και από εκεί μας έχει μείνει η λέξη διακυβεύω,  όπως και το «ανερρίφθω κύβος» που είπε (στα ελληνικά) ο Ιούλιος Καίσαρ όταν αποφάσισε να διαβεί τον Ρουβίκωνα, φράση που έχει επικρατήσει στη χρήση με τη μορφή «ο κύβος ερρίφθη». Και το τάβλι ήταν γνωστό στην αρχαιότητα, τα χαρτιά όμως όχι.

Το χαρτοπαίγνιο το επινόησαν οι Κινέζοι, που άλλωστε εφεύραν το χαρτί. Τα κινέζικα τραπουλόχαρτα, που μπορεί να ήταν ταυτόχρονα και χαρτονομίσματα στην αρχική τους μορφή και χρήση, διαδόθηκαν σε όλη την Ασία και από εκεί στην Αίγυπτο των Μαμελούκων, απ’ όπου πέρασαν γύρω στο 1370 στην Ιταλία και στην Ισπανία.  Η τράπουλα των Μαμελούκων ήταν εντυπωσιακά όμοια με μια σύγχρονη: είχε 52 φύλλα, χωρισμένα σε 4 ‘φυλές’: τα μπαστούνια του πόλο, τα νομίσματα, τα σπαθιά και τα κύπελλα. Κάθε φυλή είχε δέκα φύλλα αριθμημένα από 1 έως 10 και τρία ‘βασιλικά’ φύλλα, ανάλογα με τις δικές μας φιγούρες: τον βασιλιά, τον αντιβασιλιά και τον βεζίρη. Είναι εντυπωσιακό ότι από το 1370 και μετά βρίσκει κανείς σε όλη την Δυτική Ευρώπη σαφείς και αφθονότατες αναφορές στο χαρτοπαίγνιο, γεγονός που δείχνει την ταχύτατη αποδοχή που βρήκε η νέα ψυχαγωγία, τόσο για παιχνίδια συναναστροφών όσο και για χαρτομαντεία (ένα θέμα με το οποίο δεν έχω τις γνώσεις να ασχοληθώ). Μια από τις πρώτες αναφορές είναι ένα έγγραφο από την αυλή της Βραβάνδης, από το 1379, όπου αναφέρεται η αγορά μιας τράπουλας για λογαριασμό του βασιλικού ζεύγους, δηλαδή του βασιλιά Βενσεσλάς του Λουξεμβούργου και της βασίλισσας Ιωάννας της Βραβάνδης. Καταγράφονται επίσης και τα καθόλου ευκαταφρόνητα ποσά που παίζονταν στη βασιλική αυλή. Αμέσως έρχονται και οι πρώτες απαγορεύσεις, που βέβαια δεν τελεσφόρησαν.

Στην Ιταλία οι τέσσερις φυλές  της τράπουλας ονομάζονται μπαστούνια (bastoni), νομίσματα (denari), σπαθιά (spade) και κύπελλα (coppe) και υποτίθεται ότι συμβολίζουν, αντίστοιχα, τους αγρότες, τους εμπόρους, τους ευγενείς και τον κλήρο. Οι ισπανικές ονομασίες είναι ανάλογες. Στη Γερμανία και την Ελβετία προτιμήθηκαν, αντίστοιχα, τα φύλλα, τα κουδούνια, τα βελανίδια και οι καρδιές, τελικά όμως επικράτησε το γαλλικό σύστημα, που αποτελεί συγκερασμό των παραπάνω, και έχει τριφύλλια (trèfles, ♣) που αντιστοιχούν στα ιταλικά μπαστούνια, καρά (carreaux, ♦) που αντιστοιχούν στα ιταλικά νομίσματα, πίκες (piques, ♠) που αντιστοιχούν στα ιταλικά σπαθιά, και καρδιές (coeurs, ♥) που αντιστοιχούν στα ιταλικά κύπελλα. Στην αρχή οι φιγούρες είναι βασιλιάς, ιππότης και υπηρέτης, ενώ αργότερα προστίθεται η βασίλισσα, με αποτέλεσμα η τρίτη σημερινή φιγούρα, ο βαλές, να πάρει χαρακτηριστικά και του ιππότη και του υπηρέτη. Τα γαλλικά τραπουλόχαρτα είχαν το τεράστιο πλεονέκτημα ότι μπορούσαν να αναπαραχθούν εύκολα με μια μέθοδο παρόμοια με το στένσιλ, γι’ αυτό και γρήγορα επικράτησαν, αν και ακόμα και σήμερα χρησιμοποιούνται π.χ. ιταλικές τράπουλες για διάφορα λαϊκά παιχνίδια στην Ιταλία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Φρασεολογικά, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 176 Σχόλια »

Παροιμίες της πρέφας

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2009

imagesΤο παρακάτω κείμενο είναι τμήμα επιστολής που έστειλα το 1994 ή 1995 στον αείμνηστο Δημ. Λουκάτο, παίρνοντας αφορμή από το άρθρο του «Τα λαογραφικά της τράπουλας» το οποίο περιλαμβάνεται στο γοητευτικό του βιβλίο «Χριστουγεννιάτικα». Στο άρθρο αυτό ο Λουκάτος γράφει ότι «Γλωσσικά και λαογραφικά ενδιαφέρει πολύ η ποικιλία των ονομάτων αυτών [των παιχνιδιών της τράπουλας], καθώς και των ειδικών εκφράσεων στην πορεία του παιγνιδιού, που θα έπρεπε να είχαν συγκεντρωθεί συστηματικά».

Το γράμμα μου είχε τρία μέρη: το πρώτο μέρος περιλάμβανε παροιμίες και εκφράσεις που χρησιμοποιούν εικόνες από την τράπουλα και τη χαρτοπαιξία (π.χ. τα βρήκε μπαστούνια, δεν παίρνει πρέφα, έμεινε στον άσσο, δεν πιάνει χαρτωσιά, πέρασε στο ντούκου κτλ.) σε συμπλήρωση σχετικού καταλόγου που παρέθετε ο Δ. Λουκάτος στο άρθρο του. Το κομμάτι εκείνο το δημοσίευσε ο Δ.Λ. στο τεύχος του περιοδικού Λαογραφία που κυκλοφόρησε την εποχή εκείνη, που ίσως να ήταν και το τελευταίο τεύχος του ιστορικού περιοδικού. Ίσως το ανεβάσω, αν το βρω.

Το τρίτο μέρος της επιστολής περιείχε ορολογία της πρέφας αλλά θέλει αρκετή συμπλήρωση. Οπότε παρουσιάζω εδώ το δεύτερο μέρος, με παροιμίες (ή παροιμιακούς κανόνες) της πρέφας. Αν κάποιος ξέρει κι άλλες τέτοιες παροιμίες, παρακαλείται θερμά να τις προσθέσει από κάτω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαογραφία, Φρασεολογικά, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , | 39 Σχόλια »