Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘φαντάρος’

Τι σχέση έχει ο φάντης με τη στρατώνα;

Posted by sarant στο 2 Φεβρουαρίου, 2017

poker-sm-214-jsΔεν είναι έτσι η παροιμιώδης φράση, θα μου πείτε: για ρετσινόλαδο λέει, όχι για στρατώνα. Ρωτάμε «τι σχέση έχει ο φάντης με το ρετσινόλαδο;» για να δηλώσουμε ότι δυο πράγματα είναι εντελώς άσχετα μεταξύ τους. Η ερώτηση είναι ρητορική: ξέρουμε πως ο φάντης δεν έχει καμιά σχέση με το ρετσινόλαδο και το ξέρει και ο συνομιλητής μας. Κατά μία (μάλλον ευφάνταστη, νατσουλική) εκδοχή, η φράση γεννήθηκε όταν ένας φαρμακοποιός επέμενε να πατσίσει τα χρέη του από τα χαρτιά δίνοντας τζάμπα φάρμακα στους κερδισμένους.

Με το ρετσινόλαδο δεν έχει σχέση ο φάντης, με τη στρατώνα όμως έχει, και αυτή τη σχέση θα τη δούμε στο σημερινό άρθρο που είναι παραγγελιά, ας πούμε, του φίλου μας του Κόρτο. Δεν εννοούμε εδώ σχέση πραγματολογική, που τέτοια δεν χρειάζεται να την αποδείξουμε, αλλά ετυμολογική σχέση: εδώ, ως γνωστόν λεξιλογούμε.

Ο φάντης, ή φάντες, είναι τραπουλόχαρτο, το λεγόμενο και βαλές. Προσωπικά, όσο παίζω χαρτιά, δεν θυμάμαι να έχω ακούσει να τον λένε έτσι, αλλά λίγο έχω παίξει σε επαρχιακά καφενεία. Πάντως στις παρέες μου τον λέγαμε βαλέ, που είναι γαλλικό δάνειο (valet, o υπηρέτης). Ίσως να σφάλλω, αλλά νομίζω ότι η λέξη «φάντης» είναι κάπως παρωχημένη σήμερα στην κυριολεξία της. Κι όμως, χάρη στον εξαίσιο συντηρητισμό της γλώσσας, παραμένει φρασεολογικώς ακμαία, με δύο πολύ βασικές παροιμιακές εκφράσεις, αυτήν που είπαμε με το ρετσινόλαδο και την «εμφανίστηκε σαν φάντης μπαστούνι» που τη λέμε για κάποιον ανεπιθύμητο, και που μάλλον προέρχεται από τη χαρτομαντεία, όπου ο βαλές μπαστούνι είναι σύμβολο κακοτυχίας. Ο βαλές, αντιθέτως, δεν έχει δώσει καμιά παροιμιακή φράση, αν εξαιρέσουμε τη νεότερη των αθλητικογράφων ή των φιλάθλων «δεν κόβει ούτε με βαλέ», που λέγεται για παίχτη, συνήθως αμυντικό, που υστερεί στα αμυντικά καθήκοντα -και το λέμε, βέβαια, επειδή στην ξερή ο βαλές μαζεύει (κόβει) όλα τα φύλλα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , | 206 Σχόλια »