Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Φιλολογικά απομνημονεύματα’

Χριστούγεννα διαρκείας (διήγημα του Κώστα Βάρναλη)

Posted by sarant στο 25 Δεκεμβρίου, 2017

Χριστούγεννα σήμερα, η μέρα επιβάλλει διήγημα χριστουγεννιάτικο. Και επειδή Παπαδιαμάντη βάλαμε χτες, σήμερα θα βάλουμε έναν άλλον αγαπημένο του ιστολογίου -ένα χριστουγεννιάτικο διήγημα του Κώστα Βάρναλη, ουσιαστικά αθησαύριστο.

Το διήγημα δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Αυγή τέτοια μέρα πριν από 64 χρόνια, στις 25.12.1953. Ο Βάρναλης διηγείται ένα επεισόδιο από τους βαλκανικούς πολέμους, από τα μετόπισθεν όμως, από ένα φυλάκιο στη Λήμνο.

Το διήγημα θα μπορούσε να είναι αυτοβιογραφικό. Πράγματι, ο Βάρναλης είχε υπηρετήσει στη Λήμνο στους βαλκανικούς πολέμους, όπου επιστρατεύτηκε αργά, το καλοκαίρι του 1913 μέχρι να απολυθεί τον Μάρτιο του 1914 οπότε ξαναγύρισε στη θέση του σχολάρχη στα Μέγαρα. Επιστρατεύτηκε ξανά τον Σεπτέμβριο του 1915 έως τον Ιούνιο του 1916, νομίζω και πάλι στη Λήμνο -αλλά τα περιστατικά του διηγήματος μάς οδηγουν να τοποθετήσουμε το γεγονός στα Χριστούγεννα του 1913, όταν η απελευθέρωση του νησιού ήταν νωπή και οι εκκλήσεις του λοχία προς τους κτηνοτρόφους του χωριού θα είχαν περισσότερη ισχύ.

Στα Φιλολογικά του Απομνημονεύματα (δημοσιεύτηκαν αρχικά σε εφημερίδα το 1935) ο Βάρναλης αφιερώνει πολλές σελίδες στο κεφ. Πώς ενθυμούμαι τους πολέμους 1912-1913, και αναφέρεται στην προσφορά τροφίμων από τους ντόπιους χωρίς όμως να τη συνδέει με τα Χριστούγεννα. Περισσότερα δεν μπορώ να πω διοτι το βιβλίο δεν το έχω προχειρο (Η φίλη μας η Μαρία προθυμοποιήθηκε να πληκτρολογήσει αποσπάσματα από τις σχετικές σελιδες (170-192 του βιβλίου) αλλά δεν θέλησα να την κουράσω χρονιάρες μέρες.

Το διήγημα δεν έχει εκδοθεί απ’ όσο ξέρω σε βιβλίο. Το χαρακτήρισα «ουσιαστικά αθησαύριστο» διότι ναι μεν δημοσιεύτηκε πρόπερσι σε κάποιον ιστότοπο, αλλά με άφθονα λάθη, άλλα εσκεμμένα και άλλα όχι. Πράγματι, ο συντάκτης προειδοποιεί ότι «(Στο διήγημα υπάρχουν κάποιες σκόπιμες αλλαγές λέξεων και λάθη για την αποτροπή των αντιδεοντολογικών αναδημοσιεύσεων και αναπαραγωγής)» και όντως έχει πχ αλλάξει τους 30 άνδρες σε 35 και τον Πρέκα σε Γκέκα, αλλά το κείμενό του περιέχει επίσης δεκάδες αβλεψίες σε σύγκριση με το δημοσιευμένο πρωτότυπο. Όλα σχεδόν τα «ήτανε» του Βάρναλη έχουν γίνει «ήταν», το «έχετε δίκιο» το έκανε «έχετε δίκαιο», το «ανάλαβε» το έκανε «ανέλαβε», το «διάταξε» –> «διέταξε» και το «ν’ αρτυθούνε» –> «ν’ αμπωθούνε» (!) Τέτοιο γλωσσικό σιδέρωμα με κάνει να χαρακτηρίζω «ουσιαστικά αθησαύριστο» το διήγημα.

Σημειώνω πως το σκίτσο που συνοδεύει το άρθρο (και την πρώτη δημοσίευση) είναι του γνωστού ζωγράφου Μίνου Αργυράκη (1920-1998) ο οποίος επί πολλά χρόνια συνεργαζόταν με την εφημερίδα.

Μονοτονίζω φυσικά και εκσυγχρονίζω (ελάχιστα) την ορθογραφία.

Μαλιχέρια είναι το όπλο Μάνλιχερ, πολύ διαδεδομένο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Ο Βάρναλης χρησιμοποιεί τη λέξη και στο ποίημα του «Στην εξορία«.

Τα χάβαρα είναι είδος φαγώσιμου στρειδιού. Ο ζάβαλης είναι ο κακομοίρης, ο καημένος.

Ο κεχαγιάς ήταν αξιωματούχος του οθωμανικού κράτους, είδος διαχειριστή, και έχει διατηρηθεί στη νέα ελληνική με τη μεταφορική σημασία του ανθρώπου που θέλει να ελέγχει τα πάντα -λέμε, ας πούμε, «δεν σ’ εβαλα κεχαγιά στο κεφάλιι μου». Ωστόσο, στη Λήμνο κεχαγιάδες λέγονταν οι παλιοί παραδοσιακοί κτηνοτρόφοι με τα μεγάλα κοπάδια, και ο Βάρναλης εξηγεί την πρώτη φορά που αναφέρει τη λέξη αυτήν την ειδική σημασία της.

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ

– Γρήγορα Λιβάνιε, φώναξε ο λοχίας του αποσπάσματος με τη βαριά του φωνή και με ύφος Ναπολέοντος.

Ο λοχίας μας ήτανε καλή καρδιά μα το ‘χε φυσικό του να μιλάει πάντα θυμωμένα και να τρελαίνεται για ελληνικούρες.

Λιβάνιος ήτανε ο υποδεκανέας του αποσπάσματος – ενός φυλακίου δηλαδή από 30 άνδρες, που είχε σταλεί να φυλάει την είσοδο του κόρφου του Μούδρου στον πόλεμο του 1912-13.

– Και συ δάσκαλε!

Δάσκαλος ήταν η άλλη προσωπικότητα του αποσπάσματος, γενικός γραμματεύς του λοχία.

– Και συ, Ψαλτίδη, και συ, Πρέκα, και συ, Βλάχο – και συ Βαγγέλη… Όλοι… Πάρτε και τα όπλα σας.

– Και τις ψείρες μας; μουρμούρισε ο Βαγγέλης.

– Σιωπή! Βρυχήθηκε ο λοχίας… Εμπρός, μαρς.

***

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Βαλκανικοί πόλεμοι, Διηγήματα, Χριστούγεννα | Με ετικέτα: , , , | 91 Σχόλια »

Η Αίγινα του Βάρναλη το 1921

Posted by sarant στο 10 Φεβρουαρίου, 2010

Προχτές είχα ανεβάσει το προτελευταίο ποίημα του Κώστα Βάρναλη και με την ευκαιρία αυτή έγινε συζήτηση για τη σχέση του ποιητή με την Αίγινα και με τα φιλολογικά του απομνημονεύματα, όπου αφιερώνει ένα μεγαλούτσικο κεφάλαιο στην Αίγινα. Μια αγαπητή φίλη πληκτρολόγησε το σχετικό κομμάτι,  που το ανέβασα στα ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΖΙ, στον ιστότοπό μου.

Όλο το κομμάτι μπορείτε να το διαβάσετε στον ιστότοπο, αλλά  διάλεξα μερικά αποσπάσματα που τα παραθέτω εδώ:

Ένα απόγεμα πήρα το βαποράκι στον Περαία, την περίφημη «Χρυσώ», και πήγα πρώτα στην Αίγινα. Είχα σκοπό, αρχίζοντας από την Αίγινα, να ψάξω γύρω γύρω το Σαρωνικό όσο να εύρω το κατάλληλο μέρος για να κουρνιάσω οριστικά. Ήθελα να είμαι πάντα κοντά στην Αθήνα. Γιατί δεν είχα και πολλήν εμπιστοσύνη στον εαυτό μου. Ήξερα πως εύκολα με πιάνει ο κόρος και η πλήξη. Έπρεπε λοιπόν να μπορώ να παίρνω εύκολα το βαπόρι και να έρχομαι στην πόλη των Θεών, για να μετανιώνω και να φεύγω από την κάμινο του πυρός και της καβαλίνας πίσου στη δροσιά και την ησυχία του πελάου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , | 20 Σχόλια »