Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘φλιτζάνι’

Τα μυστικά του φλιτζανιού

Posted by sarant στο 30 Μαρτίου, 2015

flitzaniΟ τίτλος είναι εντελώς παραπλανητικός: δεν πρόκειται να σας αποκαλύψω τι λέει η μοίρα σας, δεν έχω χάρισμα καφετζούς και εδώ που τα λέμε δεν πιστεύω στην καφεμαντεία ή σε κάποιαν άλλη μαντεία, αν και αναγνωρίζω ότι η μέθοδος έχει ένα σαφές πλεονέκτημα απέναντι σε άλλες μορφές μαντείας, διότι, αν μη τι άλλο, τουλάχιστον πίνεις τον καφέ. Οπότε δεν έχω σκοπό να σας «πω το φλιτζάνι», άλλα είναι τα μυστικά του φλιτζανιού που θέλω να σας φανερώσω. Θα μπορούσατε άλλωστε να το υποθέσετε, διότι, ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε.

Και θα λεξιλογήσουμε για το φλιτζάνι, και ειδικότερα για την ετυμολογία της λέξης.

Αν ανοίξετε τα λεξικά, θα δείτε ότι η λέξη φλιτζάνι είναι δάνειο από τα τουρκικά. Συγκεκριμένα, το δανειστήκαμε από έναν διαλεκτικό τύπο, filcan (προφ. φιλτζάν), ενώ ο επικρατέστερος τουρκικός τύπος είναι fincan, που είναι δάνειο από τα αραβικά, και με τη σειρά του ανάγεται στο αρχαίο περσικό pingan.

Αυτά λέει το ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, και είναι σωστά, αλλά δεν τελειώνει εδώ η ετυμολογική αλυσίδα -μόλις αρχίζει, θα έλεγε κανείς. Αλλά πριν προχωρήσουμε, ας πούμε παρεμπιπτόντως ότι, επειδή το φλιτζάνι είναι δάνεια λέξη, δεν έχει βάση η γραφή της με ύψιλον, *φλυτζάνι, που συνηθιζόταν παλιότερα. (Ίσως το ύψιλον προτιμήθηκε επειδή θυμίζει το σχήμα του φλιτζανιού, πάντως είναι μια περίπτωση αδικαιολόγητου ύψιλον, όπως επίσης συμβαίνει με τις διαδεδομένες αλλά επίσης αστήρικτες γραφές *φυστίκι και *μπύρα).

Θα υποστηρίξω σε αυτό το άρθρο ότι η περσική λέξη έχει ελληνική αρχή, επομένως το φλιτζάνι είναι αντιδάνειο. Με τα γλωσσικά δάνεια και ιδίως τα αντιδάνεια ασχολούμαι εδώ και πολλά χρόνια, διότι με σαγηνεύει αυτό το δούναι και λαβείν (το αλισβερίσι, το νταραβέρι!) των γλωσσών και των πολιτισμών, που τελικά καταργεί κάθε έννοια ‘κυριότητας’ μιας γλώσσας πάνω στις λέξεις.

Αλλά θα μπορούσα να το βάλω και σε κουίζ: μπορείτε να μαντέψετε από ποια ελληνική λέξη προέρχεται η λέξη «φλιτζάνι»; Δεν νομίζω πως θα το βρείτε, αν δεν το ξέρετε, αλλά να σας δώσω μια βοήθεια: η λέξη από την οποία προέρχεται μας φέρνει στο νου τα σχολικά μας χρόνια. Τώρα, μάλλον θα το βρείτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 299 Σχόλια »