Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Φορτουνάτος’

Μίζεροι, βρόμικοι και κακοί

Posted by sarant στο 27 Δεκεμβρίου, 2021

O τίτλος του άρθρου είναι παραλλαγή του τίτλου της ταινίας του Έτορε Σκόλα «Βίαιοι, βρόμικοι και κακοί» (Brutti, sporchi e cattivi) με τον Νίνο Μανφρέντι, που πήρε βραβείο στις Κάννες το 1976, μόνο που αντικατέστησα το πρώτο επίθετο με ένα άλλο, που ακούστηκε τις τελευταίες μέρες, και που γι’ αυτό σκοπεύω να λεξιλογήσω. Οπότε, το άρθρο δεν θα είναι σινεφίλ, απλώς ο τίτλος κλείνει το μάτι (ταιριάζει κιόλας διότι στη συγκεκριμένη ταινία ο πρωταγωνιστής ήταν υποτίθεται μονόφθαλμος).

Βέβαια, εμείς εδώ είμαστε ιστολόγιο με πετριά για τα γλωσσικά, οπότε δεν αποκλείω να γίνει και κάποιο σχόλιο για την ορθογραφία της δεύτερης λέξης του τίτλου -και για να σας προλάβω σας παραπέμπω στο περσινό μας άρθρο με τίτλο Γιατί βρόμικος; Είπαμε, το σημερινό άρθρο εστιάζεται στην πρώτη λέξη του τίτλου.

Συζητήθηκε πολύ στα μέσα κοινωνικής δικτυωσης η απόφαση του δημάρχου Αθηναίων να ανατεθεί η πρωτοχρονιάτικη συναυλία, που φέτος θα γίνει χωρίς κοινό λόγω κορονοϊού, στον Σάκη Ρουβά.

Το κόστος της εκδήλωσης, 215.000 ευρώ (ενδεχομένως συν ΦΠΑ), σε συνδυασμό με την πολύ μικρή διάρκειά της, μόλις 17 λεπτά, προκάλεσαν εύλογες αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου κυκλοφόρησαν μιμίδια που συγκρίνουν την αμοιβή του Ρουβά με τον μισθό του Λέο Μέσι στην Παρί Σεν Ζερμέν, ενώ, όπως θα περίμενε κανείς μέσα σε συνθήκες πανδημίας, είδα πάνω από ένα τουίτ να στηλιτεύει το γεγονός ότι μέσα σε 17 λεπτά ο Σάκης Ρουβάς θα εισπράξει όσα σε 10 χρόνια ένας εντατικολόγος.

Βέβαια, δεν θα εισπράξει ο Ρουβάς το ποσόν αυτό. Οι 215.000 (με ή χωρίς ΦΠΑ) είναι το κόστος όλης της εκδήλωσης και από το ποσόν αυτό θα πληρωθούν όλοι οι συντελεστές της. Η υπερβολή αυτή είναι απολύτως αναμενόμενη στη σάτιρα, αλλά σωστά επισημάνθηκε στην απάντηση της Τεχνόπολης, που παρέθετε στοιχεία από προηγούμενες πρωτοχρονιάτικες εκδηλώσεις για να υποστηρίξει ότι η φετινή δεν θα είναι κάτι το προκλητικό.

Ο δήμαρχος Αθηναίων θα μπορούσε να απαντήσει κάπως έτσι, τεκμηριωμένα και λογικά, αλλά προτίμησε να επιτεθεί σε όσους τον επέκριναν, θεωρώντας ότι «Οι διαμαρτυρίες για τον στολισμό της Αθήνας και το κόστος της Πρωτοχρονιάτικης γιορτής είναι κάτι σαν τα κάλαντα. Έθιμο των ημερών. Κάθε χρόνο τα ίδια» και ότι «Κι ας μείνουν μίζερα κι ανούσια κάποιοι να φαρμακώνονται από τα λόγια τους».

Μίζεροι λοιπόν αυτοί που διαμαρτύρονται. Η λέξη έχει ενδιαφέρον. Μίζερος είναι, σύμφωνα με το ΜΗΛΝΕΓ, προκειμένου για πρόσωπα, εκείνος που «μεμψιμοιρεί, γκρινιάζει, δεν ικανοποιείται με τίποτα». Τη φράση τη χρησιμοποιούν συχνά γονείς για τα παιδιά τους, παραπονούμενοι πως είναι «μίζερα στο φαΐ».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in όπερα, Αθηναιογραφία, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κινηματογράφος, Μιμίδια, ιταλικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 177 Σχόλια »

Τα ντράβαλα του ταξιδιού

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι «επαυξημένη αναδημοσίευση» ενός παλιότερου, που το θυμήθηκα επειδή έτυχε να συζητηθεί στο slang.gr. Να πω με την ευκαιρία ότι το συλλογικό λεξικό-φόρουμ slang.gr, που έχω τη χαρά να είμαι (μάλλον ανενεργό) μέλος του, πρόσφατα άλλαξε εντελώς τη σχεδίαση του ιστοτόπου του και συνεχίζει τόσα χρόνια την καταπληκτική δουλειά του, παρά τις επιμέρους ενστάσεις που μπορεί να έχει κανείς για το μοντέλο λειτουργίας του. Ένας άλλος λόγος για τη σημερινή δημοσίευση είναι ότι το παλιότερο άρθρο, που κατά σύμπτωση είχε δημοσιευτεί τέτοια ακριβώς μέρα πριν από τέσσερα χρόνια, δεν είχε σχολιαστεί και τόσο, οπότε ίσως δεν θα το θυμούνται πολύ καλά όσοι το διαβάσουν σήμερα.

Το ιστολόγιο ασχολείται με τις λέξεις και με τα ταξίδια τους, όμως σήμερα θα κάνουμε κάτι πιο αυτοαναφορικό, ένα ταξίδι με αφετηρία, ακριβώς, τη λέξη ‘ταξίδι’.

Το ταξίδι είναι υποκοριστικό του ‘τάξις’, λέξης πολυσήμαντης και στα αρχαία και στα νέα, που μεταξύ άλλων σήμαινε τη διάταξη, τον τρόπο παράταξης των στρατιωτών εν όψει της μάχης. Το ‘ταξίδιον’ ή ‘ταξείδιον’ λοιπόν (συνήθως οι αρχαίοι το έγραφαν με -ει- και ίσως το έχετε δει έτσι σε παλιότερα κείμενα, όπως στο Μόνον της ζωής του ταξείδιον του Βιζυηνού) σήμαινε αρχικά την εκστρατεία. Σιγά-σιγά, η λέξη άρχισε να χρησιμοποιείται και για άλλες οργανωμένες μετακινήσεις, μη στρατιωτικές, για να φτάσει, στα μεσαιωνικά χρόνια, στη σημερινή σημασία.

Κι επειδή το ελληνικό ταξίδι του ταξιδιού δεν είναι και τόσο συναρπαστικό, ας δούμε τι γίνεται σε άλλες γλώσσες. Το γαλλικό voyage (όπως και το ιταλικό viaggio ή το ισπανικό viaje) προέρχεται από το λατινικό viaticus που είναι παράγωγο του via (δρόμος) και που σήμαινε αρχικά μεν τις αναγκαίες προμήθειες που έπρεπε να πάρει κανείς μαζί του για να βγει στο δρόμο, για να ταξιδέψει, και μετά το ταξίδι καθαυτό. Το γερμανικό Reise πάλι, προέρχεται από μια παλαιογερμανική ρίζα risan, από την οποία και το αγγλικό rise, που σήμαινε «σηκώνομαι». Και πάλι, μάλλον βαρετές ετυμολογίες, αλλά έχω φυλάξει το καλύτερο για το τέλος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , | 89 Σχόλια »

Τα ντράβαλα και οι παραφυάδες τους

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2011

Ένα άρθρο που το είχα παρουσιάσει παλιότερα στον ιστότοπό μου, αλλά όχι στο ιστολόγιο.

Η λέξη ντράβαλα σημαίνει «μπελάδες, τραβήγματα». Τη σημασία της την ξέρουμε πολύ καλά, αλλά δεν βλάφτει να δούμε ένα παράδειγμα χρήσης, που το βρήκα σ’ ένα ιντερνετικό φόρουμ: Και αν σε καταγγείλουν στην πολεοδομία; Το ξέρω ότι όλη η Ελλάδα είναι ένα αυθαίρετο αλλά ποιος θέλει ντράβαλα με την πολεοδομία;

Να δώσω κι ένα παράδειγμα από τη λογοτεχνία, από την Κερένια κούκλα του Χρηστομάνου: Δε λες καλά που δε σ’ άφησε κάνα παιδί, να ‘χεις τώρα ντράβαλα στο κεφάλι σου.

Καμιά φορά τη χρησιμοποιούμε ως απειλή: Πρόσεξε καλά, γιατί θα ’χουμε ντράβαλα.

Η λέξη δεν έχει ενικό. *Ντράβαλο δεν υπάρχει. Ενικό έχει μια άλλη λέξη, που θα τη δούμε παρακάτω.

Τραβήγματα λοιπόν είναι τα ντράβαλα, και κάποιοι δοκίμασαν τον πειρασμό να συνδέσουν και ετυμολογικά τις δυο λέξεις, ότι τα ντράβαλα ήταν *τράβαλα, από το τραβάω. Ωστόσο, δεν έχουν καμιά ετυμολογική σχέση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , | 17 Σχόλια »