Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Χένρι και Ρενέ Καχανέ’

Φρεγάτα μου!

Posted by sarant στο 30 Σεπτεμβρίου, 2021

Η λέξη των τελευταίων ημερών είναι αναμφίβολα η φρεγάτα, αφού ανακοινώθηκε από τον πρωθυπουργό και τον πρόεδρο Μακρόν ότι η Ελλάδα πρόκειται να αγοράσει τρεις (και με οψιόν τέσσερις) γαλλικές φρεγάτες τύπου Μπελαρά, μαζί με μερικές κορβέτες, έναντι ποσού που θα φτάσει τα 5 δις.

Ο φίλος στην ανάγκη φαίνεται, όπως λένε. Και πράγματι, αμέσως μόλις η Γαλλία έπαθε ένα σοβαρό στραπάτσο μετά την αθέτηση της παραγγελίας των υποβρυχίων από την Αυστραλία, έσπευσε η πάντοτε πιστή φίλη Ελλάδα να καλύψει ένα μέρος από τη γαλλική χασούρα και να παραγγείλει τις φρεγάτες. Μάλιστα, ενω στην αρχή λεγόταν ότι μόνο η πρώτη φρεγάτα θα κατασκευαζόταν στη Γαλλία και οι επόμενες θα ναυπηγούνταν στην Ελλάδα ώστε να γίνει και μεταφορά τεχνογνωσίας, τελικά ο όρος αυτός μάλλον εγκαταλείφθηκε. Δεν πειράζει, το ουσιαστικό είναι που τονώθηκε η ελληνογαλλική φιλία.

Εμείς όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα λεξιλογήσουμε σήμερα για τη φρεγάτα. Πιο σωστά, θα ξαναλεξιλογήσουμε, διότι πριν από τριάμισι χρόνια είχαμε γράψει πάλι άρθρο για τη λέξη αυτή, αφού και τότε βρισκόταν στην επικαιρότητα αυτός ο τύπος πλοίου -τότε ήταν να νοικιάσουμε δυο φρεγάτες για το καλοκαίρι, σχέδιο που τελικά ματαιώθηκε. Ζητάω συγγνώμη από τους τακτικούς αναγνώστες για την επανάληψη, αλλά το σημερινό άρθρο θα έχει πολλές διαφορές από το άρθρο του 2018.

Σύμφωνα με το Χρηστικο Λεξικό, η φρεγάτα είναι «πολεμικό πλοίο μεσαίου μεγέθους», ενώ το ΛΚΝ προσθέτει ότι είναι πλοίο «συνοδείας», άλλων πλοίων εννοείται. Ωστόσο, αυτή είναι η σημερινή σημασία της φρεγάτας. Τα λεξικά καταγράφουν επίσης, την παλαιότερη σημασία «τρικάταρτο ιστιοφόρο πολεμικό πλοίο». Βλέπετε, η γλώσσα είναι πράγμα συντηρητικό και η ίδια λέξη μπορεί μέσα στους αιώνες να περιγράφει πολύ διαφορετικά πράγματα.

Tη φρεγάτα με την παλιότερη σημασία τη συναντάμε πολλές φορές στα κείμενα του 1821, φρεγάτα και φρεγάδα και φεργάδα και φεργάτα. Για τα μέτρα της εποχής, οι φρεγάτες ήταν δυνατό πολεμικό πλοίο.

Στο ξεκίνημα του αγώνα, ο ελληνικός στόλος δεν είχε καμιά φρεγάτα· οι πολλές αναφορές στα διάφορα κείμενα της εποχής αφορούν όλες είτε τουρκικά σκάφη είτε πλοία ουδέτερων δυνάμεων, γαλλικές και αγγλικές ιδίως, αλλά ακόμη και αμερικανικές φρεγάτες, π.χ. σε αναφορά από Μήλο «τα πολεμικά δεν ήσαν περισσότερα των δώδεκα, δύο δηλαδή φεργάδες, τέσσερις κορβέτες και έξ εμπρίκια» ή «μία φεργάδα γαλλική, οπού ήτον χθες εις Σμύρνην, επήγε χθες εις Σύραν».

Για να πείσουν τους Μεσολογγίτες να συνθηκολογήσουν, οι Οθωμανοί μεταχειρίστηκαν και το επιχείρημα της ποιοτικής υπεροχής τους: «…στοχάζεστε ότι θα δυνηθούν τα τόσα ολίγα και τα χειρότερα [πλοία] ν’ αντιπαραταχθούν με τα ιδικά μας ντελίνια, φρεγάτες και λοιπά καλώς οπλισμένα;»

Η αξία της φρεγάτας φαίνεται και από τα βραβεία που είχε θεσπίσει το κοινό των Υδραίων για τα πυρπολικά. Αν έκαιγαν φρεγάτα ή ντελίνι, ο κάθε συντροφοναύτης του μπουρλότου θα έπαιρνε από 300 γρόσια, ενώ 200 για κορβέτα ή άλλο τρικάταρτο και μόνο 100 για μπρίκι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Κινηματογράφος | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 141 Σχόλια »

Σθλάβοι στα δεσμά τους και πάλι

Posted by sarant στο 3 Ιουλίου, 2020

Επειδή δεν προλάβαινα να γράψω φρέσκο άρθρο, είπα να αναδημοσιεύσω ένα παλιότερο. Πολύ παλιότερο μάλιστα, από τους πρώτους μήνες ζωής του ιστολογίου, οπότε υπάρχει ελπίδα να μην το έχετε διαβάσει ή να μην το θυμάστε. Από την πολύ καλή συζήτηση που είχε γίνει στην αρχική δημοσίευση μεταφέρω λίγα πράγματα, δεν βλάφτει όμως να ανατρέξετε και στα παλιά σχόλια, αν έχετε όρεξη -ο φίλος μας ο Πέπε, που το εκανε πρόπερσι είχε βρει συναρπαστική τη συζήτηση.

Σε προηγούμενο άρθρο (εδώ στην τελευταία εκδοχή του) είδαμε πώς η λέξη grec (Έλληνας) πήρε στα γαλλικά τη σημασία ‘απατεώνας, χαρτοκλέφτης’. Μας πρόσβαλε αυτό, αλλά υπάρχουν και χειρότερα. Εδώ θα δούμε για μια άλλη ομάδα λαών και πώς το ελληνικό εθνωνύμιό της πήρε τη σημασία «δούλος» και πώς γέννησε, στα μεσαιωνικά ελληνικά, τη λέξη σκλάβος, που έδωσε δάνεια σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες.

Στην αρχή έχουμε τους Σλάβους, που έρχονται στη Βαλκανική περί τον 5ο αιώνα· αυτοί αυτοαποκαλούνται slovĕne (όνομα που επιβιώνει στους σημερινούς Σλοβένους). Το αρχικό σλ- είναι δυσπρόφερτο στα ελληνικά και αναπτύσσεται ένα ενδιάμεσο σύμφωνο για να διευκολύνει την προφορά. (σ: φατνιακό τριβόμενο, λ: οδοντικό προσεγγιστικό, θ: οδοντικό τριβόμενο. Δηλαδή το θ είναι φθόγγος ενδιάμεσος μεταξύ του σ και του λ: προφέρεται με τη γλώσσα στον ίδιο τόπο άρθρωσης όπως το θ, αλλά με τον ίδιο τρόπο άρθρωσης όπως το σ). Kάτι ανάλογο συμβαίνει και με πολλά σλαβικά ονόματα που τα βρίσκουμε γραμμένα σε βυζαντινά κείμενα με -σθλ, π.χ. Ιερόσθλαβος, Ραδόσθλαβος, Ρασίσθλαβος, Στανίσθλαβος κτλ.

Έτσι το εθνωνύμιο περνάει στα ελληνικά της εποχής ως Σθλαβηνός, Σκλαβηνός ή Σθλάβος, Σκλάβος· η πρώτη μαρτυρία της λέξης υπάρχει σε κείμενο του 56ου αιώνα, στον Μαλάλα (Μηνὶ μαρτίῳ ἰνδικτιῶνος ζ’ ἐπανέστησαν οἱ Οὗννοι καὶ οἱ Σκλᾶβοι τῇ Θρᾴκῃ). Οι δυο μορφές, η συντομευμένη και η εκτενέστερη, συνυπάρχουν στα κείμενα. Από το βυζαντινό σκλάβος έχουμε και το λατινικό sclavus. (Δείτε όμως πιο κάτω μια επιφύλαξη).

Οι Σλάβοι είχαν ασθενή πολιτική οργάνωση, βασισμένη χαλαρά στις οικογένειες και στα γένη· ήταν αγροτικός και ποιμενικός λαός, και έτσι αποτελούσαν εύκολη λεία για συγκροτημένους εισβολείς που με το γυμνασμένο ιππικό τους έκαναν επιδρομές και αιχμαλώτιζαν πολλούς Σλάβους που στη συνέχεια τους πουλούσαν σκλάβους. Κάποια στιγμή, γύρω στον ένατο αιώνα, το εθνωνύμιο Σκλάβος / Sclavus άρχισε να σημαίνει όχι πια «Σλάβος» αλλά «Σλάβος δούλος» και στη συνέχεια απλώς «δούλος» όχι απαραίτητα Σλάβος πλέον. Δεν έχει εξακριβωθεί σε ποια εποχή και γλώσσα πρωτοέγινε αυτή η μετάβαση· οι εντελώς αναμφίσημες εμφανίσεις μη Σλάβων σκλάβων π.χ. sclava grecha ή σαρακηνός σκλάβος είναι μεταγενέστερες. Πάντως όλες οι ενδείξεις δείχνουν ότι έγινε στις παρυφές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στη Βαλκανική χερσόνησο, εκεί που συναντιούνταν Βυζαντινοί, Άραβες και Γερμανοί.

Πράγματι, το λατινικό sclavus με την αναντίλεκτη σημασία «σκλάβος» εμφανίζεται σχετικά αργά στην Ιταλία (τέλος 11ου αιώνα) ή τη Γαλλία αλλά αρκετά νωρίτερα στη Γερμανία, από τον 10ο αιώνα. Στην αραβική Ισπανία οι Σλάβοι σκλάβοι καταφθάνουν από τον 10ο επίσης αιώνα ως λεία Σαρακηνών πειρατών ή πραμάτεια Εβραίων δουλεμπόρων. Αρχικά σακλάμπ (που είναι δάνειο από το σκλάβος, θυμηθείτε ότι οι άραβες δεν προφέρουν το σίγμα στην αρχή της λέξης μαζί με άλλο σύμφωνο) είναι το εθνωνύμιο που σημαίνει Σλάβος, στη συνέχεια σακαλίμπα είναι η λέξη που δηλώνει τους Σλάβους σκλάβους, και στη συνέχεια εφαρμόζεται σε οποιουσδήποτε ανοιχτόχρωμους σκλάβους, ανεξαρτήτως καταγωγής. Στην Κόρδοβα περί το 950 οι σακαλίμπα φτάνουν τις 13.000, και πολλοί απ’ αυτούς είναι ευνούχοι και εποπτεύουν τα χαρέμια, οπότε η λέξη φτάνει να σημαίνει και «ευνούχος», σημασία που επιβιώνει στο σημερινό ισπανικό ciclan «μόνορχις».

Η συνύπαρξη των σημασιών σθλάβος/σκλάβος = Σλάβος και σθλάβος/σκλάβος = σκλάβος βασανίζει τους μελετητές όχι λίγο. Λογουχάρη, όταν λέει ο Πορφυρογέννητος για την Πελοπόννησο «εσθλαβώθη δε πάσα η χώρα και γέγονε βάρβαρος», εννοεί άραγε «εκσλαβίστηκε» ή «σκλαβώθηκε»; Πιθανότερο το πρώτο, αλλά δεν μας πολυσυμφέρει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 282 Σχόλια »

Τι ξέρει ο βλάχος από σφουγγάτο;

Posted by sarant στο 3 Οκτωβρίου, 2019

Το σημερινό άρθρο είναι, κατά κάποιο τρόπο, προέκταση του χτεσινού. Αλλά μη φοβάστε. Δεν πρόκειται να αρχίσω και πάλι την ανάλυση τραγουδιών ούτε να ξαναμεταφράσω Μπρασένς. Πιάνομαι απλώς από μια συγκεκριμένη γαλλική παροιμιακή έκφραση, που υπήρχε στο τραγούδι του Μπρασένς, και που είναι διεθνής.

Λοιπόν, στην τελευταία στροφή του τραγουδιού ο Μπρασένς γράφει:

Ne jetons pas les morceaux
De nos cœurs aux pourceaux
Perdons pas notre latin
Au profit des pantins

Θα το μεταφράσω κατά λέξη: Μη ρίχνουμε τα κομμάτια / της καρδιάς μας στα γουρούνια / Μη χαραμίζουμε τα λατινικά μας / για τους ανεμοδούρες [pantin είναι παιδικό παιχνίδι, φιγούρα ανθρώπου με κλωστές, δηλαδή νευρόσπαστο’ και μεταφορικά άνθρωπος που αλλάζει συνεχώς γνώμη’ πιο καλά θα το αποδίδαμε ’φασουλήδες’ ή ’καραγκιόζηδες’. Εδώ υπάρχει και λογοπαίγνιο του Μπρασένς με την έκφραση perdre son latin, που σημαίνει ’τα χάνω, σαστίζω’ αλλά να μην επεκταθούμε].

Μας λέει λοιπόν ο Μπρασένς να μη χαραμίζουμε εκλεκτά πράγματα για/σε ανθρώπους που δεν είναι άξιοι να τα εκτιμήσουν.

Στη δική μου μετάφραση, χρησιμοποίησα επίτηδες την κρητική ιδιωματική έκφραση «κατέχει ο μπουρμάς είντα’ ναι ο χουρμάς;». Θα επιστρέψω πιο κάτω στη λέξη αυτή και στην έκφραση αυτή, αλλά προς το παρόν θέλω να αναλύσω περισσότερο την πρώτη έκφραση που χρησιμοποιεί ο Μπρασένς.

Λέει «Μη ρίχνουμε τα κομμάτια της καρδιάς μας στα γουρούνια». Κάνει υπαινιγμό σε μια γαλλική παροιμιακή έκφραση που προέρχεται από το Ευαγγέλιο: jeter ses perles aux pourceaux, να ρίχνεις τα μαργαριτάρια σου στα γουρούνια. Η έκφραση λέγεται όταν προσφέρεις κάτι σε κάποιον που δεν είναι ικανός να το εκτιμήσει.

Η πηγή της φράσης είναι το κατά Ματθαίον, στο έβδομο κεφάλαιο. Εκεί υπάρχει η εντολή του Ιησού: Μη δώτε το άγιον τοις κυσίν μηδέ βάλητε τους μαργαρίτας υμών έμπροσθεν των χοίρων.

Η φράση αυτή έχει γίνει παροιμιώδης διεθνώς αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο. Εννοώ ότι στα ελληνικά έχει γίνει παροιμιώδες το πρώτο ημιστίχιο, και μάλιστα με τη μορφή «τα άγια τοις κυσί», ενώ στις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες το δεύτερο, π.χ. στα αγγλικά to cast pearls before swine, στα γαλλικά jeter des perles aux pourceaux, κτλ.

Στα ελληνικά τη φράση «τα άγια τοις κυσί» τη λέμε όταν συμβαίνει βάρβαρη προσβολή πραγμάτων που θεωρούμε ιερά και όσια (λεξικό ΛΚΝ), ενώ λιγάκι διαφορετικά την καταλαβαίνει ο Μπαμπινιώτης: οταν κανείς εμπιστεύεται τη διαφύλαξη και προστασία όσων θεωρεί ιερά σε πρόσωπα ανάξια, εξηγεί.

Παρατηρώ πάντως ότι οι κειτουκειτιστές δεν έχουν θεωρήσει λαθεμένη τη διατύπωση «τα άγια τοις κυσί» που έγινε παροιμιακή (όπως έκαναν λ.χ. με το «δεν έχω πού την κεφαλήν κλίναι») αλλά ας σταματήσω γιατί τους δίνω ιδέες. Σπάνια μεταφράζουμε στην καθομιλουμένη την έκφραση, αν και ο Μανώλης Αναγνωστάκης έγραψε Να επιστρέψουν τα άγια στους σκύλους, τα βρέφη στις μήτρες.

Λέγοντας «τα άγια» καταλαβαίνουμε σήμερα τον αγιασμένο άρτο και οίνο, τα Τιμια Δώρα (ετσι ακριβως το εξηγεί το λεξικό Μπαμπινιώτη) αλλά στα λόγια του Χριστού «το άγιον» είναι το αγιασμένο κρέας της θυσίας, που θα ήταν και πιο λογικό, αν και ιερόσυλο, να το ρίξουν στα σκυλιά.

Όμως, στις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες έχει γίνει παροιμιώδες το δεύτερο σκέλος της ευαγγελικής φράσης, με τα μαργαριτάρια και τα γουρούνια.

Δεν αποκλείεται όμως η λέξη «τους μαργαρίτας» να μη σημαίνει «μαργαριτάρι». Ο Χένρι και η Ρενέ Καχανέ, σε ένα παλιό άρθρο τους, υποστηρίζουν, πειστικά κατα τη γνώμη μου, με βάση βυζαντινές και νεοελληνικές μαρτυρίες, οτι δεν εννοούνται τα μαργαριτάρια, αλλά τα ψίχουλα από τον «άρτον της προθέσεως». Και ενω είναι πράγματι πιο λογικό να ρίχνει κανείς ψίχουλα στα γουρούνια, τα μαργαριτάρια κάνουν ακόμα πιο γκροτέσκα την εικόνα και ίσως στην παρανόηση αυτή (αν δεχτούμε πως έγινε παρανόηση) να οφείλεται η δημοτικότητα της έκφρασης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ευαγγέλιο, Κρήτη, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 169 Σχόλια »

Φρεγάδες στο Αιγαίο

Posted by sarant στο 27 Απριλίου, 2018

Συζητήθηκε τις τελευταίες μέρες η είδηση για τις δύο γαλλικές φρεγάτες, που αρχικά ανακοινώθηκε ότι θα νοικιάζαμε από τη Γαλλία για το καλοκαίρι, με χρηματοδοτική μίσθωση μάλιστα, μια συμφωνία που όμως ακυρώθηκε τελικά.

Η ιστορία φαίνεται ότι έχει παρασκήνιο που δεν έχει ακόμα ξεκαθαρίσει, αν πιστέψουμε τουλάχιστον τα ρεπορτάζ που κάνουν λογο για γερμανική ενόχληση από την ελληνογαλλική συμφωνία και τη σύνδεσή της με τις γαλλικες προτάσεις για ελάφρυνση του ελληνικού χρέους. Μάλιστα, σύμφωνα με το ίδιο ρεπορτάζ, και το 2011 ο τότε πρόεδρος Ολάντ είχε θελήσει να μας νοικιάσει τις ίδιες φρεγάτες, αλλά και τότε η συμφωνία ματαιώθηκε έπειτα από γερμανική παρέμβαση.

Το ιστολόγιο δεν σκαμπάζει πολλά πράγματα από όπλα και οπλικά συστήματα, οπότε δεν θα σχολιάσω αν οι δυο γαλλικές φρεγάτες ήταν απαραίτητες για το Πολεμικό Ναυτικό μας και τι εναλλακτικές υπάρχουν. Πάντως, η ιστορία αυτή έδειξε για μια ακόμα φορά πόσο μικρά είναι τα περιθώρια κινήσεων που έχει η οποιαδήποτε ελληνική κυβέρνηση.

Φρεγάτες βεβαίως διαθέτει το πολεμικό ναυτικό, τέσσερις τον αριθμό, τύπου ΜΕΚΟ (αγνοώ τι ειναι αυτό). Μία απο αυτές, νομίζω την Ύδρα, βλέπετε στη φωτογραφία που συνοδεύει το άρθρο. Στη στρατιωτική ορολογία, η σύντμηση για τις φρεγάτες είναι Φ/Γ.

Εμείς εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα λεξιλογήσουμε σημερα για τη φρεγάτα.

Σύμφωνα με το Χρηστικο Λεξικό, η φρεγάτα είναι «πολεμικό πλοίο μεσαίου μεγέθους», ενώ το ΛΚΝ προσθέτει ότι είναι πλοίο «συνοδείας», άλλων πλοίων εννοείται. Ωστόσο, αυτή είναι η σημερινή σημασία της φρεγάτας. Τα λεξικά καταγράφουν επίσης, την παλαιότερη σημασία «τρικάταρτο ιστιοφόρο πολεμικό πλοίο». Βλέπετε, η γλώσσα είναι πράγμα συντηρητικο και η ίδια λέξη μπορεί μέσα στους αιώνες να περιγράφει πολύ διαφορετικά πράγματα.

Φρεγάτα ήταν και ένα απο τα πλοία που αγοράστηκαν με το δεύτερο πολεμικό δάνειο της Επανάστασης, το 1826, η Ελλάς. Μάς κόστισε ο κούκος αηδόνι και ελάχιστα πολέμησε -τελικά την έκαψε ο Μιαούλης το 1831 στον ναύσταθμο του Πόρου, στην ανταρσία κατά του Καποδίστρια κι ενας Θεός ξέρει ως πότε την πληρώναμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Δυσετυμολόγητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ραμόνια, Ρεμπέτικα | Με ετικέτα: , , | 112 Σχόλια »