Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Χίος’

Όλα για καλό του Γιάννη Μακριδάκη

Posted by sarant στο 19 Απρίλιος, 2017

Ο τίτλος εσκεμμένα δεν έχει σημεία στίξης κι έτσι ίσως διαβάζεται με περισσότερους από έναν τρόπους, αλλά η συνοδευτική εικόνα μάλλον ξεκαθαρίζει τον σκοπό του άρθρου: θα μιλήσω για το καινούργιο βιβλίο του αγαπημένου μου συγγραφέα Γιάννη Μακριδάκη, το «Όλα για καλό», που κυκλοφόρησε πριν από δυο μήνες από τις εκδόσεις «Εστία».

Το ότι ο Μακριδάκης είναι αγαπημένος μου συγγραφέας φρόντισα να το επισημάνω αποξαρχής -άρα, δεν είναι «αμερόληπτη» και «αντικειμενική» η παρουσίαση που θα κάνω. Από τότε που τον ανακάλυψα, έχω διαβάσει όλα του τα βιβλία και αδημονώ για κάθε καινούργιο -και δύο από αυτά τα έχω παρουσιάσει εκτενώς εδώ, το «Αντί Στεφάνου» πρόπερσι και το «Του Θεού το μάτι» το 2013.

Γεννημένος στη Χίο το 1971, ο Μακριδάκης ζει στο χτήμα του στη Βολισσό, όπου ασχολείται με τη φυσική καλλιέργεια, τις αρχές της οποίας παρουσίασε με λογοτεχνικό τρόπο στο Αντί Στεφάνου. Σε προηγούμενες νουβέλες του υπήρχαν αναφορές σε μεγάλα γεγονότα της εκάστοτε πολιτικής επικαιρότητας: στη «Δεξιά τσέπη του ράσου» είναι ο θάνατος του αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου, στο «Λαγού μαλλί» το διάγγελμα του Καστελλόριζου, στο «Ζουμί του πετεινού» οι επισκέψεις της τρόικας και στο «Στου Θεού το μάτι» οι εκλογές του 2012. Στη συνέχεια ο Μακριδάκης έδωσε δυο βιβλία χωρίς τέτοιες αναφορές («Αντί στεφάνου» και «Η πρώτη φλέβα») και τώρα επανέρχεται στο προηγούμενο σχήμα αλλά με ουσιαστικές διαφορές.

Καταρχάς, το «Όλα για καλό» δεν είναι νουβέλα αλλά μυθιστόρημα -όχι μόνο εξαιτίας της έκτασης (230 σελίδες αντί για 100-110) αλλά και με βάση την πλοκή. Έπειτα, ενώ στις προηγούμενες νουβέλες η εξωτερική πολιτική επικαιρότητα αποτελούσε απλώς το κάδρο, εδώ παίρνει κεντρική θέση και καθορίζει την πλοκή. Και η επικαιρότητα αυτή, όπως υποδηλώνει και το εξώφυλλο, δεν είναι άλλη από την προσφυγική κρίση, τις μαζικές αφίξεις προσφύγων σε κάποιο νησί του Αιγαίου πάνω σε καρυδότσουφλα της συμφοράς. Ο τόπος δεν δηλώνεται με σαφήνεια, αλλά είναι η Χίος. Ο χρόνος δηλώνεται, 11 με 15 του Δεκέμβρη -του 2015 συμπεραίνουμε. Υπάρχουν βέβαια και οι αφηγήσεις των ηρώων, που μας πηγαίνουν μερικούς μήνες ή και πολλά χρόνια πίσω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in πρόσφυγες, Όχι στα λεξικά, Μυθιστόρημα, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 165 Σχόλια »

Πράσινα άλογα και όχι πράσσειν άλογα

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη. Το αρχικό άρθρο δημοσιεύτηκε πριν από εφτά χρόνια και τέσσερις μέρες, δηλαδή όταν το ιστολόγιο δεν είχε ακόμα κλείσει το πρώτο του τρίμηνο, και έχει αναδειχτεί σε ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα άρθρα του ιστολογίου, επειδή διαρκώς συμβαίνει, σε κάποια διαδικτυακή συζήτηση, να χρησιμοποιεί κάποιος την έκφραση «και πράσινα άλογα» και να πετιέται κάποιος εξυπνάκιας και να τον επιπλήττει, ότι τάχα είναι λάθος το «πράσινα άλογα» και το σωστό είναι «πράσσειν άλογα», οπότε ή ο αρχικός σχολιαστής ή κάποιος τρίτος βάζει το λινκ από το άρθρο μου για να απαντήσει. Διότι, όπως θα δείτε στη συνέχεια, έκφραση «πράσσειν άλογα» δεν παραδίδεται πουθενά.

Εδώ και καιρό ήθελα να ξαναδημοσιεύσω το παλιό μου άρθρο, αν μη τι άλλο για να δώσω την ευκαιρία να σχολιαστεί από τους νεότερους φίλους, αλλά δίσταζα επειδή το αρχικό άρθρο ήταν ήδη πολύ μεγάλο. Τελικά χτες πήρα την απόφαση, χάρη σε μια πληροφορία που μου έδωσε ο φίλος Γιώργος Μπαλόγλου, που ενισχύει την επιχειρηματολογία του άρθρου. Οπότε, ζητώ συγνώμη για το διπλοσέντονο και ξεκινάω.

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου "Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων"

Πράσινα άλογα, στο εξώφυλλο του βιβλίου μου «Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων» (Τώρα έχει επανεκδοθεί επαυξημένο ως «Λόγια του αέρα»)

Η έκφραση …και πράσινα άλογα, όπως ας πούμε στη φράση «Τι ανώτατες σπουδές και πράσινα άλογα λέει πως έχει κάνει; Αφού δεν έχει τελειώσει ούτε το δημοτικό!» είναι πολύ συνηθισμένη.

Αν και κανείς δεν αμφιβάλλει για τη σημασία της, πολλοί αναρωτιούνται για την προέλευσή της, που δεν είναι φανερή στα μάτια τους. Καθώς δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς εμφανίστηκαν τα «πράσινα άλογα» προσπαθούν να βρουν μιαν άλλη, πιο ορθολογική κατά τη γνώμη τους εξήγηση.

Σύμφωνα με μια πολύ διαδεδομένη «εξήγηση» για την προέλευση της έκφρασης …και πράσινα άλογα, πρόκειται για παραφθορά της αρχαίας έκφρασης «πράσσειν άλογα». (Υπάρχουν και άλλες θεωρίες για την προέλευση της φράσης, όπως η αναφορά σε ένα επεισόδιο που έγινε επί Όθωνα, αυτή όμως είναι η πιο διαδεδομένη.) Όπως μας πληροφορεί, για παράδειγμα, ο δικτυακός τόπος www.prasinaloga.gr, που ανήκει στην ομάδα εικαστικού θεάτρου κούκλας «Πράσσειν άλογα»: η έκφραση «Πράσσειν άλογα» είναι αρχαία (πράσσειν = πράττω, άλογο = μη λογικό).

Σε μια διαδικτυακή συζήτηση περί αστρολογίας, κάποιος σκεπτικιστής έγραψε άρθρο με τίτλο «Άστρα και πράσινα άλογα» και αμέσως κάποιος άλλος τον διόρθωσε σε «Άστρα και πράσσειν άλογα», επισημαίνοντας Έχεις δει πουθενά πράσινα άλογα; μήπως αυτό το πράσινα δεν είναι πράσινα αλλά πράσσειν ή πράττειν απαρέμφατο του ρήματος πράττω; Και το άλογα μήπως δεν εννοούνται τα άλογα αλλά το δίχως λογική πραττόμενο; Κάποιος άλλος, αλλού: Πράσινα άλογα και πράσσειν άλογα, που έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι.

Υπάρχουν λοιπόν αρκετοί που πιστεύουν ότι η αρχική μορφή της φράσης «και πράσινα άλογα» είναι η αρχαία «πράσσειν άλογα». Η λανθασμένη (όπως θα επιχειρήσω να αποδείξω) αυτή άποψη απέκτησε επιπρόσθετο κύρος όταν ένα συγκρότημα ελληνικής ροκ μουσικής πήρε την ονομασία Πράσσειν άλογα, με έμβλημά του ένα πράσινο αλογάκι του σκακιού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικοί μύθοι, Επαναλήψεις, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 319 Σχόλια »

Αντί Στεφάνου ο Γιάννης Μακριδάκης

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2015

makridΤο Σάββατο που μας πέρασε, είχα τη χαρά να πάω σε μια παρουσίαση όπου συμμετείχε ένας αγαπημένος μου συγγραφέας, ο μοναδικός πια που τα βιβλία του τα αγοράζω αμέσως μόλις κυκλοφορήσουν. Στο βιβλιοπωλείο Περιπλανήσεις, στην οδό Μάρκου Μουσούρου στο Μετς, ο Γιάννης Μακριδάκης παρουσίαζε το καινούργιο του βιβλίο, Αντί στεφάνου (ή ίσως Αντί Στεφάνου, θα εξηγήσω πιο κάτω).

Πριν προχωρήσω στο βιβλίο, δυο λόγια για τον χώρο της εκδήλωσης -το βιβλιοπωλείο Περιπλανήσεις, στο οποίο έγινε η παρουσίαση, έχει μόνο ένα χρόνο ζωής, ενώ κατά σύμπτωση περίπου συνομήλικο είναι και το βιβλιοπωλείο της γειτονιάς μου όπου είχα κάνει τη δική μου παρουσίαση τον περασμένο μήνα -και το βρίσκω πολύ αισιόδοξο σημάδι σε τέτοιους καιρούς κρίσης να ανοίγουν καινούργια βιβλιοπωλεία στις γειτονιές -ενώ επίσης θα το έχετε προσέξει κι εσείς ότι γίνονται όλο και περισσότερες παρουσιάσεις βιβλίων τα τελευταία χρόνια και μάλιστα όχι μόνο σε δυο-τρία σημεία στο κέντρο της Αθήνας, αλλά και στις συνοικίες όπως βέβαια και σε άλλες πόλεις.

Ο Μακριδάκης βέβαια ζει στη Χίο και στο χτήμα του, αλλά έρχεται στην Αθήνα μερικές φορές το χρόνο και τούτη τη φορά είχε έρθει για την παρουσίαση του καινούργιου του βιβλίου (κυκλοφόρησε στις 16 του μηνός), για το θεατρικό έργο «Ανάμισης ντενεκές» που βασίζεται στο ομότιτλο μυθιστόρημά του αλλά και για να πάρει μέρος στο φόρουμ «Ευημερία χωρίς ανάπτυξη», μια και εκτός από λογοτέχνης έχει αναπτύξει και έναν έντονο προβληματισμό για ζητήματα αποανάπτυξης και για τις φυσικές καλλιέργειες.

Το βιβλίο εγώ το είχα αγοράσει την προηγούμενη μέρα και φυσικά είχα αρχίσει να το διαβάζω, αλλά μ’ άρεσε τόσο πολύ που το σταμάτησα ύστερα από καμιά δεκαριά σελίδες, επειδή δεν ήθελα να το διαβάσω βιαστικά. Το έχω ξανακάνει αυτό, αλλά σπάνια -και δεν ήταν εύκολο, γιατί τα βιβλία του Μακριδάκη διαβάζονται μονοκοπανιά. Μετά την παρουσίαση, το διάβασα με ρέγουλα, κι εδώ θα σας πω μερικές εντυπώσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λογοτεχνία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 100 Σχόλια »

Μνήμη Χαράλαμπου Κανόνη (1909-1948)

Posted by sarant στο 30 Μαρτίου, 2014

Στις 29 Μαρτίου 1948 βρήκε μαρτυρικό θάνατο στη Χίο ο αγωνιστής Χαράλαμπος Κανόνης, μυτιληνιός γεωπόνος, συνάδελφος και αδελφικός φίλος του παππού μου Νίκου Σαραντάκου, στέλεχος του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Το σημερινό άρθρο είναι αφιερωμένο στη μνήμη του, μέσα από τα γραφτά του πατέρα μου, που έγραψε τη βιογραφία του, και του παππού μου,  που έγραψε ένα σπαραχτικό ποίημα, που θα δούμε πιο κάτω.

Το χρονικό «Χαράλαμπος Κανόνης. Η ζωή κι ο θάνατος ενός ανθρώπου» είναι το πρώτο μη επιστημονικό βιβλίο που έγραψε ο πατέρας μου, το 1987, αφού ταξίδεψε στη Χίο και έκανε επιτόπια έρευνα -ζούσαν ακόμη πολλοί που είχαν πάρει μέρος στα γεγονότα εκείνα. Το βιβλίο έχει εξαντληθεί, οπότε με την ευγενική φροντίδα του γκουρού του ιστολογίου το μετάτρεψα σε pdf και σας το προσφέρω για να το κατεβάσετε.

Από το βιβλίο αντιγράφω το τέλος του Κανόνη, που έρχεται αμέσως μετά από την ανακάλυψη του παράνομου τυπογραφείου στη φουντάνα του Βροντάδου, για την οποία κάναμε λόγο και στο χτεσινό άρθρο:

Εκείνες τις μέρες η Χωροφυλακή ανακρίνοντας κάποιους συλληφθέντες, έμαθε για τη μυστική κρύπτη του τυπογραφείου. Ισχυρό απόσπασμα χωροφυλάκων έφτάσε μπροστά στη δεξαμενή του Βροντάδου. Μη μπορώντας να εισχωρήσουν στο εσωτερικό της από το λαγούμι, οι χωροφύλακες γκρέμισαν τον μπροστινό τοίχο της δεξαμενής, πιάσαν τους έγκλειστους σ’ αυτήν και κατασχέσαν το τυπογραφείο.

Μετά την ανακάλυψη του τυπογραφείου, στις 25 Μαρτίου, ο Κανόνης απομένει ολομόναχος. Όλοι οι συναγωνιστές του έχουν σκοτωθεί ή πιαστεί. Δεν έχει καν πού να μείνει. Στο τελευταίο σπίτι, όπου τον φιλοξενούσαν, του έδειξαν καθαρά πως πρέπει να φύγει. Ο Κανόνης αποφασίζει να κρυφτεί στο δάσος κοντά στο μοναστήρι του Αγίου Στεφάνου, όπου ήξερε πως υπήρχε απομονωμένο ένα καλύβι κάποιου βοσκού. Εκεί κατάφυγε τη νύχτα της 27 προς 28 Μαρτίου. Τη μεθεπόμενη αυτοί που τον έδιωξαν του στέλνουν μ’ ένα μικρό παιδί λίγα τρόφιμα. Το παιδί βρήκε τον Κανόνη νηστικό από δυο μέρες και πολύ λυπημένο. Πήρε τα τρόφιμα και όταν το παιδί κίνησε να φύγει του είπε:

— Έλα παιδί μου να σε φιλήσω, γιατί είσαι ο τελευταίος άνθρωπος, που με βλέπει ζωντανό. Χωρίς να το θέλεις έφερες πίσω σου τους χωροφύλακες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Εμφύλιος, Μυτιλήνη, Ποίηση | Με ετικέτα: , , | 57 Σχόλια »

Μεζεδάκια λίγο πριν αλλάξει η ώρα

Posted by sarant στο 29 Μαρτίου, 2014

Τον τίτλο τον έχω ξαναχρησιμοποιήσει, πέρσι τέτοια μέρα (περίπου), στα αντίστοιχα μεζεδάκια. Όπως ξέρετε, από αύριο περνάμε σε θερινή ώρα, που σημαίνει ότι θα βάλουμε τα ρολόγια μια ώρα μπροστά, δηλαδή απόψε το βράδυ θα κοιμηθούμε μια ώρα λιγότερο. Την ώρα τη χαμένη θα την πάρουμε πίσω στα τέλη Οκτωβρίου, αν βέβαια δώσει το πράσινο φως η τρόικα. Αφού λοιπόν σε λίγες ώρες αλλάζει η ώρα, τα σημερινά μεζεδάκια παρουσιάζονται λίγο πριν ν’ αλλάξει η ώρα και ενώ σε λίγη ώρα παίρνω το τρένο για το Παρίσι, όπως σας ανακοίνωσα χτες.

* Ίσως διαβάσατε αυτό που γράφτηκε τις προάλλες σε ειδησεογραφικούς ιστοτόπους, ότι γιορτάστηκαν τα 175 χρόνια, λέει, της λέξης Ο.Κ., η οποία προέρχεται από τη σκόπιμη παραποίηση της ορθογραφίας της φράσης all correct. Δεν θυμάμαι να έχω ασχοληθεί με το θέμα σε άρθρο του ιστολογίου, αλλά βρίσκω πειστική την επικρατούσα άποψη, πολύ πειστικότερη από δεκάδες άλλες εξηγήσεις που έχουν προταθεί, ανάμεσα στις οποίες ότι, τάχα, πρόκειται για τα αρχικά της ελληνικής φράσης «Όλα Καλά» (σε μια εποχή που οι Έλληνες ήταν ελάχιστοι στις ΗΠΑ!). Διάβασα λοιπόν σε έναν ιστότοπο, ότι «Τα εύσημα για τον εντοπισμό της πρώτης γραπτής χρήσης του ΟΚ πηγαίνουν στον Άλεν Ουόκερ Ριντ, καθηγητή του πανεπιστημίου του Κολούμπια, ο οποίος πέθανε το 2002 αφού αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του ασχολούμενος με τη λέξη ΟΚ και με μία άλλη τετρασύλλαβη ευρείας χρήσεως που αρχίζει από f.»

Ποια να είναι τάχα αυτή η τετρασύλλαβη λέξη που δεν τολμάει να γράψει ο αρχικός συντάκτης από τον οποίο κλεφτομεταφράστηκε το ελληνικό άρθρο; Θα το καταλάβατε, είναι τετραγράμματη, όχι τετρασύλλαβη, four-letter word, και είμαι βέβαιος ότι ξέρετε ποια είναι. Παρέμπ, στα αγγλικά four-letter word σημαίνει και ‘άσεμνη λέξη’.

* Δεν πρόκειται βέβαια για τη λέξη Love, παρόλο που Love is just a four-letter word, όπως τραγουδάει η Τζόαν Μπαέζ. Το τραγούδι είναι του Ντίλαν (σικ, Τζι!) αλλά ο ίδιος δεν το έχει πει ποτέ σε δίσκο -είχε βάλει ψηλά τον πήχη η Μπαέζ:

* Πριν από 3-4 χρόνια, η Λίνα Νικολακοπούλου είχε προσπαθήσει να διδάξει πώς κλίνεται το ουσιαστικό η οδός, στο τραγούδι Η οδός, σε μουσική Κραουνάκη και ερμηνεία του Μητσιά. Σύμφωνα με το ρεφρέν, ο πληθυντικός είναι «αι οδοί, των οδών, τας οδούς».

Το τραγούδι μ’ αρέσει, αλλά γλωσσικά πέφτει έξω, διότι το «αι οδοί» και «τας οδούς» είναι μαύρη καθαρεύουσα, κι αν μπει σε μια φράση θα παρασύρει και όλη την υπόλοιπη φράση ή αλλιώς θα ξεχωρίζει σαν τη μύγα μες στο γάλα (δοκιμάστε το). Οπότε, «οι οδοί» και «τις οδούς». Οπότε, παθαίνουμε κάτι άλλο, ότι επειδή το «οι οδοί» μοιάζει αρσενικό, πολλοί το συντάσσουν έτσι, παράδειγμα το «οι παραδοσιακοί θαλάσσιοι οδοί» που γράφτηκε τις προάλλες σε άρθρο μιας ιστορικού για την Κριμαία.

* Στο Παρίσι, όπου θα πάω σήμερα, αύριο γίνονται δημοτικές εκλογές, όπως και σε όλη τη Γαλλία άλλωστε. Τη δημαρχία του Παρισιού τη διεκδικούν στον δεύτερο γύρο δυο γυναίκες. Όπως γράφτηκε στο in.gr, στον πρώτο γύρο η υποψήφια της κεντροδεξιάς Ναταλί Κοσιουσκό Μοριζέ (γνωστή με τα αρχικά ΝΚΜ) προηγείται με 35,64% έναντι της Αν Ινταλγκό (ισπανικής προέλευσης) των σοσιαλιστών, η οποία συγκέντρωσε το 34,40%. 

Μπορούμε βέβαια να πούμε ότι η χώρα προέλευσης κάποιου είναι η Ισπανία ή όποια άλλη, αλλά οι άνθρωποι δεν είναι τυριά ή κρασιά να έχουν προέλευση! Κατά τα άλλα, η Ινταλγκό, που γεννήθηκε στην Ισπανία αλλά έζησε από 2 χρονών στη Γαλλία και πάρει την υπηκοότητα της χώρας, μάλλον θα κερδίσει τις εκλογές στο Παρίσι. Το ενδεχόμενο όχι απλώς να κατεβεί αλλά να κερδίσει δημοτικές εκλογές στην Αθήνα δήμαρχος γεννημένος ας πούμε στην Αλβανία, ανήκει καθαρά στη σφαίρα της φαντασίας.

* Το επόμενο μου το έστειλε ένας φίλος με Τουίτερ: «Κατά την κυρία Ρουσοπούλου, το Μπόινγκ βρέθηκε σε ένα αχανές σημείο στον Ειρηνικό». Εδώ που τα λέμε, το σημείο δεν μπορεί να είναι αχανές!

* Διάβασα ένα τουριστικό ρεπορτάζ από το οποίο έμαθα ότι υπάρχει ένα χωριό στην Ολλανδία που αποκαλείται «Η Βενετία του Βορρά», διότι δεν έχει δρόμους αλλά κανάλια. Οι κάτοικοι, λέει, δεν έχουν αυτοκίνητα και μετακινούνται με τα πόδια, ενώ «Για τις πιο μακριές αποστάσεις χρησιμοποιούν τα μικρά βαρκάρια που βρίσκονται στο ποτάμι». Τα βαρκάρια, βρίσκω στην ολλανδική Βικιπαίδεια, είναι διασταύρωση βάρκας και πλοιάριου.

* Η Λιάνα Κανέλλη θέλησε να αντιγράψει τον Θ. Πάγκαλο και αποκάλεσε «τσογλάνι» τον Αλέξη Τσίπρα -δεν θέλω να το σχολιάσω περισσότερο, σίγουρα όχι σ’ αυτό το άρθρο. Θα επισημάνω όμως ένα άλλο φάλτσο της, γλωσσικό και σαφώς συγχωρητέο. Είπε δηλαδή στην ίδια εκπομπή ότι «ο κ. Τσίπρας δεν ολιγωρεί προ ουδενός». Λάθος. Η φράση-κλισέ που χρησιμοποιούμε για να πούμε ότι κάποιος δεν έχει ενδοιασμούς είναι «δεν ορρωδεί προ ουδενός». Το να μην ορρωδείς είναι συνήθως (αν και όχι πάντα) κατακριτέο. Το να μην ολιγωρείς είναι μεγάλη αρετή για τον καθένα, αφού ολιγωρώ σημαίνει «αμελώ ή καθυστερώ στη λήψη και κυρίως στην εκτέλεση αποφάσεων».

* Σε επόμενη επιστολή της, η Λιάνα Κανέλλη θέλησε να εντυπωσιάσει με τις ιστορικές της γνώσεις, αλλά μάλλον μπέρδεψε τις σημειώσεις της ή τις μεταφορές της. Γράφει: «Όση πολιτική σαρδάνη προεκλογικής σκοπιμότητας και αν καταναλώσουν, το σαρδόνιο ύφος τους αποκαλύπτεται από τις ιδεολογικές και πραγματικές αντιφάσεις τους.» Όμως, η σαρδάνη, που έχει παρετυμολογικά συνδεθεί από τους αρχαίους με τη λέξη «σαρδόνιος» (παλιότερα «σαρδάνιος»), ήταν ένα δηλητηριώδες φυτό που προκαλούσε σπασμωδικό γέλιο. Επομένως, αν κάποιος θέλει να κρύψει το σαρδόνιο ύφος του, δεν καταναλώνει σαρδάνη, το αντίθετο πρέπει να κάνει!

* Δανείζομαι από τη Λεξιλογία μια περίπτωση «άσπονδου φίλου» που δεν θυμάμαι να την έχουμε ξανασχολιάσει. Έγραψαν τα Νέα για εκείνη την Αμερικανίδα που έμεινε φυλακισμένη 32 χρόνια για έγκλημα που δεν διέπραξε (ήταν μαύρη, βλέπετε, και η δικαιοσύνη, που ως γνωστόν δεν βλέπει καλά, τους μαύρους τους αγνοεί), και ανέφεραν ότι ο φίλος της την είχε αναγκάσει «να οδηγήσει τον ντίλερ σε μια αλέα, όπου και τον σκότωσε». Σε αλέα; Σύμφωνα με το λεξικό, η αλέα είναι δρόμος ή λεωφόρος με δενδροστοιχίες, ή και σκέτη δενδροστοιχία. Προφανώς όμως, αυτά τα πράγματα δεν γίνονται στις πολυσύχναστες λεωφόρους, στα μπουλεβάρτα που λέγαμε χτες! Απλώς, το αγγλικό κείμενο έλεγε alley, λέξη που προέρχεται από το γαλλ. allée, αλλά έχει αλλάξει σημασία και δεν σημαίνει δεντροφυτευμένη λεωφόρο αλλά μικρό και σκοτεινό σοκάκι.

* Η λέξη «ευπατρίδης» είναι της μόδας, αλλά είναι και λέξη ταλαιπωρημένη μια και πολλοί τη χρησιμοποιούν σαν να σημαίνει «πατριώτης» ή κάτι τέτοιο -ενώ ήταν το όνομα της ανώτερης τάξης της αρχαίας Αθήνας, των αριστοκρατών (από καλό πατέρα γεννημένων), και σήμερα σημαίνει αυτόν που συνδυάζει την πολύχρονη προσφορά με την ευγένεια χαρακτήρα και την πνευματική καλλιέργεια. Σε ένα άρθρο διάβασα μάλιστα και την καινούργια λέξη «ευπατριδισμός»! Εδώ ο συντάκτης μάλλον νομίζει ότι ευπατρίδης σημαίνει φιλόπατρις. Θαύμασα και τη φράση «δυο μέρες μετά την καταστροφή μιας μερίδας κάφρων», η οποία στα ελληνικά σημαίνει ότι μια μερίδα κάφρων καταστράφηκε. Θα προσέξατε επίσης ότι ο συντάκτης δεν πιστώνεται με το «κείμενο» αλλά με τις «λέξεις». Λέξεις πράγματι, ατάκτως ερριμμένες.

* Και κλείνω με ένα πραγματολογικό, που κάνει γέφυρα με το αυριανό μου θέμα. Κι άλλες φορές έχω παραπονεθεί για τη στήλη «Σαν σήμερα» του Ριζοσπάστη, η οποία, ενώ κάποτε ήταν έγκυρη και ενδιαφέρουσα, τελευταία παρουσιάζει χοντρά λάθη (όπως τις προάλλες, που έστειλε εξορία στη Μακρόνησο τον Καζαντζάκη!) Στο χτεσινό φύλλο, είχαμε νέο κρούσμα. Χτες ήταν η επέτειος του θανάτου του ποιητή Φώτη Αγγουλέ (για τον οποίο έχω γράψει και στο ιστολόγιο), και ο Ριζοσπάστης έγραψε ανάμεσα στα άλλα: Με την ανάπτυξη της πάλης του Δημοκρατικού Στρατού, ο Αγγουλές τυπώνει έντυπα του ΔΣΕ κρυμμένος σε μια στέρνα στο Βατάδο. Εκεί το Μάρτη του 1948 συλλαμβάνεται, δικάζεται από στρατοδικείο και καταδικάζεται σε θάνατο. Ο Αγγουλές γλίτωσε την εκτέλεση χάρη στον ξεσηκωμό όλου του νησιού και διεθνείς διαμαρτυρίες.

Στις φράσεις αυτές υπάρχει ένα μικρό λάθος κι ένα τεράστιο. Το μικρό είναι πως πράγματι ο Αγγουλές πιάστηκε να τυπώνει παράνομα έντυπα (ήξερε απ΄αυτή τη δουλειά, ήταν τυπογράφος στο επάγγελμα) σε ένα παράνομο τυπογραφείο κρυμμένο σε μια φουντάνα (στέρνα) αλλά όχι στο Βατάδο, που άλλωστε δεν υπάρχει, παρά στο Βροντάδο. Το μεγάλο και ανεξήγητο λάθος είναι ότι ο Αγγουλές δεν καταδικάστηκε σε θάνατο! Στη δίκη των «αναρχικών της Χίου», που άρχισε στις 27.9.1948 και τελείωσε στις 14 Αυγούστου στο Στρατοδικείο της Αθήνας, πολλοί καταδικάστηκαν σε θάνατο, ανάμεσά τους κι ο παπα-Ξενάκης, αλλά ο Αγγουλές, που ο ρόλος του ήταν βοηθητικός, καταδικάστηκε «μόνο» σε 12 χρόνια κάθειρξη. Αυτό το λέει και το βιβλίο του πατέρα μου για τον Χαράλαμπο Κανόνη (κι αυτός είναι ο λόγος που ξέρω τόσα για την υπόθεση), αλλά και οποιαδήποτε βιογραφία του Αγγουλέ, π.χ. της Έλλης Παπαδημητρίου (Ο Φώτης Αγγουλές, Κέδρος 1975, σελ. 75). Για του λόγου το αληθές, η απόφαση του στρατοδικείου, όπως δημοσιεύτηκε στις αθηναϊκές εφημερίδες, δεν αναφέρει καν τον Αγγουλέ, τον περιλαμβάνει μαζί με όσους καταδικάστηκαν σε ελαφρότερες ποινές. Πρέπει να πάμε σε χιώτικη εφημερίδα, φυσικά εθνικόφρονα, για να δούμε τον πλήρη κατάλογο των καταδικασθέντων, μαζί με άλλες μακάβριες λεπτομέρειες.

Επομένως, ο Φώτης Αγγουλές, που έκλεισαν χτες πενήντα χρόνια από τον θάνατό του -πέθανε στο πλοίο της γραμμής από Χίο προς Πειραιά, με είκοσι δραχμές στην τσέπη, όπως γράφτηκε- δεν καταδικάστηκε σε θάνατο αλλά σε 12 χρόνια κάθειρξη. Κι αυτό δεν τον κάνει λιγότερο αγωνιστή ή λιγότερο σημαντικό ποιητή.

Αλλά για τον εμφύλιο στη Χίο θα πούμε και αύριο.

 

 

Posted in Γραμματική, Γιουτουμπάκια, Κοτσανολόγιο, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , , , , , , | 102 Σχόλια »

Του Θεού το μάτι, του Γιάννη Μακριδάκη

Posted by sarant στο 7 Μαΐου, 2013

b186870Σήμερα είναι ιδιόμορφη μέρα, ολίγον αργία και ολίγον εργάσιμη, έψαχνα ένα θέμα που να μην είναι εντελώς καθημερινό αλλά να ξεφεύγει κι από την πασχαλινή θεματολογία που άλλωστε έκλεισε πια τον κύκλο της, οπότε σκέφτηκα να σας παρουσιάσω ένα βιβλίο που διάβασα προχτές στο αεροπλάνο που ταξίδευα· το είχα αγοράσει εδώ και κάμποσο καιρό, αλλά το φύλαγα για την περίσταση, γιατί στο ταξίδι απολαμβάνω ό,τι διαβάζω και με τον Μακριδάκη η απόλαυση της ανάγνωσης είναι εγγυημένη. Ταιριάζει κιόλας, διότι το βιβλίο αναφέρεται σε πράγματα που συνέβαιναν πέρσι τέτοιες μέρες.

Μάλλον ο σημαντικότερος νέος Έλληνας πεζογράφος, ο Χιώτης Γιάννης Μακριδάκης παρουσιάζει εναλλάξ μυθιστορήματα και νουβέλες με ρυθμό περίπου ένα βιβλίο το χρόνο. (Ταυτόχρονα έχει και άλλη δράση, ακτιβιστική-οικολογική, αλλά αυτά τα λέει καλύτερα ο ίδιος στον ιστότοπό του).  Το καινούργιο του βιβλίο, που βγήκε γύρω στον Φλεβάρη, το έβδομο μυθοπλαστικό του, σπάει τη σειρά, αφού είναι νουβέλα και όχι μυθιστόρημα, αλλά, όπως και οι προηγούμενες νουβέλες (όλα τα βιβλία από την Εστία) έχει σαφείς αναφορές σε μεγάλα γεγονότα της πρόσφατης πολιτικής επικαιρότητας· θυμίζω ότι η «Δεξιά τσέπη του ράσου» παρακολουθεί την αγωνία ενός καλόγερου, τις μέρες που χαροπαλεύει ο αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, να σώσει το κουτάβι της αγαπημένης του (και νεκρής πια) σκύλας· το «Λαγού μαλλί» ξεκινάει με μια βάρκα που φαίνεται στο φόντο πίσω από τον Γιώργο Παπανδρέου που κάνει το ιστορικό του διάγγελμα από το Καστελλόριζο και κλείνει με τον απόηχο από τους νεκρούς της Μαρφίν· στο «Ζουμί του πετεινού», ο Παναγής, που ζει απομονωμένος με τη γυναίκα του στο μούρκι του, στο χτήμα του θα λέγαμε εμείς, πάει να πλαντάξει όταν ακούει να συζητάνε για τη δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας.

Στου «Θεού το μάτι» οι αναφορές στην πολιτική κατάσταση είναι πολύ πιο έντονες, αφού ο αφηγητής, ο Θοδωρής ο επιλεγόμενος Πεπόνας, που μοιάζει αρκετά με τον Παναγή του προηγούμενου βιβλίου, εξηγεί στον βουβό ακροατή του, τον Διομήδη, πώς παραλίγο να ξεχαστεί και να μην ψηφίσει στις κρίσιμες εκλογές του Μαΐου 2012: «Άμα δεν ήτανε ο Φραγκούλης, ούτε που θα πήγαινα να ψηφίσω. Είχ’ αποξεχαστεί ολωσδιόλου με τις δουλειές όλη μέρα. Κάτσαμε κιόλας το μεσημέρι εκεί στον μαγκανόγυρο, και δώσ’ του τα ρακιά και οι κουβέντες, τι εκλογές και ξεκλογές; Τίποτα δεν θυμήθηκα. Φύγανε απ’ το μυαλό μου εντελώς και παραλίγο να πάει ο ψήφος μου χαμένος».

Ο Διομήδης ακούει με υπομονή την αφήγηση χωρίς να λέει λέξη, επειδή είναι σκιάχτρο, που το φτιάχνει ο Πεπόνας για να τρομάζει τα πουλιά, αν και δεν τρέφει και μεγάλες ελπίδες για τις ικανότητές του: «Για μόστρα σ’ έχω πιο πολύ και για το έθιμο εσένα, όχι πως κάνεις και σπουδαία πράματα. Ούτε τους σπουργίτες δεν θα διώχνεις σε κάμποσες μέρες. Ξέρεις τι πονηροί και ακαμάτηδες είναι αυτοί; … Τέλος πάντων, ας μη σε απογοητεύω κιόλας, ακόμα δεν σ’ έστησα και νιώθεις πως σε κάμνω και με το ζόρι. Θα σε φτιάξω πολύ όμορφο και θα σε μπήξω εδώ, κι εσύ κάνε ό,τι μπορείς. Τουλάχιστο τώρα, στην αρχή, κάτι θα καταφέρεις. Διότι τώρα είναι όλη η υπόθεση. Που ’ναι ακόμα μωρά τα φυτά κι έχουνε ανάγκη».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Λογοτεχνία, Παρουσίαση βιβλίου, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 82 Σχόλια »

Ο δραγουμάνος και το κομπολόι του

Posted by sarant στο 19 Ιουλίου, 2012

Το σημερινό άρθρο είναι ανακύκλωση ενός παλιότερου, που δημοσιεύτηκε την πρώτη-πρώτη μέρα της λειτουργίας του ιστολογίου, στις 16 Φεβρουαρίου 2009, κι έτσι δεν έχει διαβαστεί πολύ (όσο κι αν αργότερα το συμπεριέλαβα επίσης στο βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«). Τώρα το αναδημοσιεύω ξανακοιταγμένο και με κάπως διαφορετικό τίτλο, ίσως λίγο παραπλανητικόν, αφού με τη λέξη «κομπολόι» δεν ασχολούμαι, την αφήνω για επόμενο άρθρο.

Στο θαυμάσιο τραγούδι του Κηλαηδόνη, που το τραγουδάει ο Μητσιάς, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος μας λέει ότι «ο δραγουμάνος του βεζίρη πίνει μαστίχα, ρίχνει τα χαρτιά, το’ να του μάτι στο Μισίρι και τ’ άλλο μάτι στην Αρβανιτιά». Όταν πιει τη μαστίχα του και ρίξει τα χαρτιά ο δραγουμάνος, σίγουρα θα βγάλει το κομπολόι του. Κι επειδή οι δραγουμάνοι, όσο και να πεις, είχανε τον τρόπο τους, οι χάντρες του κομπολογιού αυτού, φαντάζομαι, θα’ τανε από πολύτιμο υλικό. Εγώ μάλιστα λέω πως θα’ τανε από μαργαριτάρια. Κι επειδή δεν έχει διασωθεί τέτοιο κομπολόι δραγουμάνου με μαργαριταρένιες χάντρες, σκέφτηκα να φτιάξω εγώ ένα καινούργιο και να το παρουσιάσω στις σελίδες αυτές.

Αυτός ήταν ο πρόλογος που είχα βάλει στην ενότητα «Το κομπολόι του δραγουμάνου» που είχα καθιερώσει στον παλιό μου ιστότοπο για να φιλοξενώ μεταφραστικά μαργαριτάρια που ψάρευα στις εφημερίδες και σε βιβλία. Όταν άρχισα το ιστολόγιο, παραμέλησα το κομπολόι, αφού πια τα μαργαριτάρια τα παρουσιάζω εδώ, συνήθως μάλιστα τα λέω Μεζεδάκια -πάντως έχει μερικές πολύ εντυπωσιακές χάντρες.

Το είχα πει κομπολόι επειδή φτιάχτηκε από σειρά μαργαριτάρια, και του δραγουμάνου επειδή τα μαργαριτάρια ήταν μεταφραστικά. Ποια είναι όμως η ιστορία της λέξης δραγουμάνος; Η λέξη πάει πολύ πίσω, είναι πιθανότατα τρισχιλιετής, αλλά όχι ελληνική. Στα ελληνικά είναι δάνειο από… από πού αλήθεια; Το λεξικό Μπαμπινιώτη καταγράφει ως κύριο τον τύπο δραγομάνος και δεύτερο τον τ. δραγουμάνος,και δίνει τη λέξη σαν δάνειο από τα ενετικά (dragomano), αραβικής αρχής, όμως το συνήθως εγκυρότερο λεξικό Τριανταφυλλίδη δίνει τον τύπο δραγουμάνος ως δάνειο απευθείας από τα αραβικά. Με τον Τριανταφυλλίδη συμφωνούν και οι Καχανέ (στο Graeca et Romanica Scripta Selecta), που θεωρούν ότι το βυζαντινό δραγομάνος/δραγουμάνος, δάνειο από τα αραβικά, είναι η πηγή για το μεσαιωνικό λατινικό dragomannus απ’ όπου προέκυψαν όλα τα δυτικοευρωπαϊκά, δηλαδή το ιταλικό dragomanno, το γαλλ. drogman ή το μεσαιωνικό αγγλικό dragman, σημερινό dragoman. Πιθανόν ο δανεισμός να έγινε από τα αραβικά της Αιγύπτου (ταργκουμάν, targumān).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 68 Σχόλια »

Το φρούτο των Χριστουγέννων

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2012

Το άρθρο αυτό λογάριαζα να το ανεβάσω μέσα στις γιορτές, αλλά μ’ αυτά που τύχανε δεν είχα διάθεση. Σήμερα που το ανεβάζω, θαρρώ πως δεν έχει χάσει την επικαιρότητά του.

Δεν ξέρω αν υπάρχει ένα κοινώς αποδεκτό «φρούτο των Χριστουγέννων» -δεν νομίζω πάντως, εγώ θα πω για τον εαυτό μου. Για μένα, φρούτο των Χριστουγέννων είναι αυτό που βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά: το μανταρίνι. Η πιο καθαρή χριστουγεννιάτικη εικόνα που έχω συγκρατήσει από την παιδική μου ηλικία, εκτός από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, είναι τα μανταρίνια στη φρουτιέρα, κι ύστερα, στο τραπέζι, ο παππούς καθάριζε τα μανταρίνια ώστε να διατηρηθεί το κάτω μέρος ακέραιο, σαν καλαθάκι. Βάζαμε λίγο λάδι και ανάβαμε το άσπρο στέλεχος που απέμενε στον πάτο, σαν φιτιλάκι –και μοσχοβολούσε. Και σήμερα ακόμα, έχω συνδέσει τα Χριστούγεννα μ’ αυτό το φρούτο -αν λείπουν τα μελομακάρονα, ας πούμε, μπορεί να μην το προσέξω, αλλά τα μανταρίνια στη φρουτιέρα είναι απαραίτητα.

Σε κάποιο παλιότερο άρθρο είχαμε μιλήσει για τα νεράντζια και τα πορτοκάλια. Αν το νεράντζι είναι ο φτωχός συγγενής του πορτοκαλιού, ο μικρός αδελφός του ασφαλώς είναι το μανταρίνι. Μικρότερο σε μέγεθος, ήρθε αργότερα στην Ευρώπη, αλλά εγκλιματίστηκε απόλυτα και μόνο το όνομά του προδίδει τις ανατολίτικες καταβολές του. Οι βοτανολόγοι και οι έμποροι διακρίνουν πολλές ποικιλίες μανταρινιών, αλλά ο πολύς κόσμος όλα μανταρίνια τα λέει (ή τουλάχιστον αυτή την εντύπωση έχω, διορθώστε με αν κάνω λάθος).

Η μανταρινιά, ή Citrus reticulata όπως είναι η βοτανική ονομασία της, έχει πατρίδα της την Κίνα. Άργησε να έρθει στα μέρη μας· μόλις το 1805 έγινε η πρώτη εισαγωγή μανταρινιών στην Αγγλία. Οι Άγγλοι τα καλλιέργησαν στη Μάλτα, που τότε ήταν κτήση τους και το κλίμα της ήταν πρόσφορο και από εκεί ο νέος καρπός διαδόθηκε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Στην Ελλάδα, μανταρινιές έφερε πρώτος από τη Μάλτα ο Ρώσος ναύαρχος Χέιδεν, που τον ξέρουμε όλοι από τη ναυμαχία του Ναβαρίνου (αλλά δεν ξέρουμε ότι ήταν Ολλανδός και ότι στα ρώσικα προφέρεται Γκέιντεν). Ο Χέιδεν ή Γκέιντεν λοιπόν χάρισε τις μανταρινιές στον Μανώλη Τομπάζη, στον Πόρο. Το 1877 εκείνες οι μανταρινιές σώζονταν ακόμα στον κήπο του πατρογονικού των Τομπάζηδων. Ωστόσο, το «μανδαρίνιον της Μάλτας», όπως αρχικά το αποκαλούσαν, δεν διαδόθηκε αμέσως· πάντως, μετά το 1850 το δέντρο καλλιεργιόταν στην Αθήνα, όπως και στην Κέρκυρα και στην Κρήτη. Σε εφημερίδα του 1917, διαβάζω ότι τα καλύτερα μανταρίνια έβγαιναν στα Σεπόλια και στην Κολοκυνθού· από τότε έχουν αλλάξει τα πράγματα!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , | 133 Σχόλια »