Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘χημεία’

Αλχημιστές και μέταλλα, και πάλι για τις λέξεις της χημείας

Posted by sarant στο 16 Σεπτεμβρίου, 2019

Ταξίδευα χτες και προχτές, οπότε δεν προλάβαινα να γραψω φρέσκο άρθρο. Στις περιπτώσεις αυτές, καταφεύγω σε επαναλήψεις, κι αυτο θα κάνω και σήμερα.

Διάλεξα λοιπόν να παρουσιάσω ένα παλιό άρθρο, αρχικά δημοσιευμένο πριν από δέκα χρόνια (παρά δυο μήνες) στο ιστολόγιο, ένα άρθρο που αρχικά είχα δημοσιεύσει στο περιοδικό Το φαινόμενο του Λουξεμβούργου, που έβγαζε επί πολλά χρόνια η εδώ ελληνική κοινότητα -ένα άρθρο στο οποίο θυμάμαι αυτά που μάθαινα σε μιαν άλλη ζωή, τότε που ήμουν χημικός μηχανικός.

Οπότε, το αναδημοσιεύω -και βάζω και στο τελος ένα σχόλιο που είχε κάνει στην αρχική δημοσίευση ο αξέχαστος πατέρας μου.

Εκτός από μάθημα στο γυμνάσιο και το λύκειο, βαρετό για μερικούς και ενδιαφέρον, ίσως και συναρπαστικό, για άλλους, η χημεία, μια επιστήμη συνυφασμένη με την καθημερινή ζωή μας, έχει επίσης πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία. Στο σημερινό μας σημείωμα, βέβαια, δεν θα σας ταλαιπωρήσω με χημικούς τύπους και αντιδράσεις, που άλλωστε δεν θυμάμαι και πολλούς, για να πω τη μαύρη αλήθεια, ύστερα από τόσα χρόνια μακριά από τα θρανία, αλλά θα εξετάσω λεξιλογικά το θέμα, θα μιλήσουμε δηλαδή για τις λέξεις της χημείας.

Και επειδή αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις, επιβάλλεται να ξεκινήσουμε το ταξίδι μας από την ίδια τη λέξη «χημεία». Το κακό όμως είναι ότι η ετυμολογία της λέξης δεν είναι τόσο ξεκάθαρη όσο θα θέλαμε. Σύμφωνα με μια εκδοχή, η αρχή βρίσκεται στο τοπωνύμιο Χημία δηλαδή την Αίγυπτο (η λέξη απαντά στον Πλούταρχο), που αποτελεί εξελληνισμό της κοπτικής λέξης kem (μαύρος, επειδή η γη της Αιγύπτου είναι μαύρη και εύφορη). Ωστόσο, επικρατέστερη φαίνεται η άποψη ότι η αρχή βρίσκεται στη λ. χυμός ή χύμα (υγρό). Πράγματι, οι πρώτες ενασχολήσεις των «χυμευτών» αφορούσαν τη φαρμακευτική και τους χυμούς ή τα αφεψήματα φυτών, και στα πρωτοβυζαντινά κείμενα βρίσκουμε πράγματι τη γραφή χυμεία. Στη συνέχεια, έγιναν διάσημοι οι Αλεξανδρινοί αλχημιστές, που αναζητούσαν τον τρόπο να συνθέτουν χρυσό και άργυρο, με αποτέλεσμα να συμφυρθεί η χυμεία με την Χημία και να επικρατήσει τελικά η γραφή χημεία, με σημασία την προσπάθεια κατασκευής χρυσού. Όπως λέει και το βυζαντινό λεξικό Σούδα, Χημεία είναι «η του αργύρου και χρυσού κατασκευή, ής τα βιβλία διερευνησάμενος ο Διοκλητιανός έκαυσεν», θυμίζοντάς μας ότι ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός, γύρω στο 300 μ.Χ. κυνήγησε τους αλχημιστές της Αιγύπτου.

Διότι είναι γεγονός ότι οι αλχημιστές της Αιγύπτου, με κορυφαίο τον Ζώσιμο τον Πανοπολίτη είχαν από τον 3ο κιόλας αιώνα αναπτύξει τη χημεία, ή, όπως λέει ο ίδιος ο Ζώσιμος, «την ιεράν και θείαν τέχνην της του χρυσού και αργύρου ποιήσεως». Όταν κυριεύουν την Αίγυπτο οι Άραβες, δανείζονται τις γνώσεις των Αλεξανδρινών μαζί και τη λέξη. Τώρα, η σκυτάλη της επιστημονικής πρωτοπορίας περνάει στους Άραβες, που ονομάζουν kimiya τη φιλοσοφική λίθο αλλά και την τέχνη της αναζήτησής της. Η λέξη, μαζί με το αραβικό άρθρο, al-kimiya, περνάει στα μεσαιωνικά λατινικά, alchimia, και από εκεί στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες (alchemy, alchimie, κτλ.) απ’ όπου επέστρεψε και στα ελληνικά ως αντιδάνειο. Βέβαια, όταν με τον καιρό αναπτύχθηκε η επιστήμη της χημείας, η αλχημεία έμεινε να σημαίνει τις αναζητήσεις των αλχημιστών, ενώ στη νεότερη χρήση έχει πάρει (συνήθως στον πληθυντικό) τη σημασία του συνδυασμού ετερόκλητων στοιχείων με ανορθόδοξο τρόπο, με σκοπό την παραπλάνηση, όπως λ.χ. όταν η αντιπολίτευση κατηγορεί την κυβέρνηση ότι προσπαθεί «με στατιστικές αλχημείες» να εμφανίσει μειωμένη την ανεργία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ονόματα, Φαινόμενο του Λουξεμβούργου | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 147 Σχόλια »

Ο καθηγητής που έγινε Δάσκαλος (Απόστολος Αποστόλου)

Posted by sarant στο 23 Σεπτεμβρίου, 2012

Την Κυριακή βάζουμε θέμα λογοτεχνικό, αλλά και η αυτοβιογραφία είναι μορφή λογοτεχνίας, θαρρώ. Μου αρέσει μάλιστα πολύ να διαβάζω απομνημονεύματα, τόσο ανθρώπων που θαυμάζω ή αγαπώ το έργο τους, όσο και ανώνυμων. Σήμερα θα παρουσιάσω μερικά αποσπάσματα από τα απομνημονεύματα ενός καθηγητή που έγινε Δάσκαλος, του Απόστολου Αποστόλου. Γεννημένος το 1901, σπούδασε χημικός, δίδαξε Χημεία στη Μυτιλήνη προπολεμικά, συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση ως γραμματέας του ΕΑΜ Μυτιλήνης, κυνηγήθηκε και φυλακίστηκε μετά την απελευθέρωση. Από το 1956 δήμαρχος Μυτιλήνης έως το 1983, φυσικά με διακοπή επί δικτατορίας, ήταν γνωστός σε όλο το νησί ως «Ο Δάσκαλος». Τα αποσπάσματα είναι παρμένα από τον δεύτερο τόμο του βιβλίου του «Μνήμες» που γράφτηκε στη δεκαετία του 1980.

Μαθητής του Δάσκαλου ήταν και ο πατέρας μου, που έγραψε γι’ αυτόν (μεταξύ άλλων και σε ένα σχετικά πρόσφατο απόσπασμα που έβαλα από το αυτοβιογραφικό πεζογράφημά του). Τον γνώρισα κι εγώ, γιατί οι οικογένειές μας κράτησαν φιλικές σχέσεις όλα αυτά τα χρόνια, καθώς είχαν και κοντινές ηλικίες οι αντίστοιχες γενιές. Θυμάμαι, μας είχε κάνει τρομαχτική εντύπωση, σε όλα τα πιτσιρίκια, ένα περιεργότατο χόμπι που είχε τότε ο Δάσκαλος, να επιμεταλλώνει τζιτζίκια και άλλα έντομα. Διαβάζοντας τα απομνημονεύματα, είδα πως το χόμπι το είχε από τότε, και μάλιστα όχι μόνο με έντομα. Όσο για το αστείο επεισόδιο με τον παπά στην προτελευταία ενότητα, και στα χρόνια τα δικά μου θεωριόταν γρουσουζιά να συναντήσεις παπά στο δρόμο. Εμείς σκουντούσαμε τον διπλανό μας και λέγαμε σιγανά «πάρ’ τον» (ενν. τον παπά) ή «πάνω σου» ή αλλιώς γειώναμε πιάνοντας το γνωστό σημείο. Νομίζω πως το έθιμο τώρα τείνει να εκλείψει, έτσι που έχουν ξεκοπεί οι νεότερες γενιές από τις παραδόσεις του λαού μας.

Διάλεξα μερικά μάλλον εκτενή αποσπάσματα που αφορούν, ακριβώς, τη δουλειά του δάσκαλου όπως την καταλάβαινε ο Δάσκαλος. Οι τίτλοι στις ενότητες είναι του ίδιου.

Το μεράκι μου για το σχολείο

Θυμάμαι, με πόσο ενθουσιασμό, εγώ ήρθα εδώ, στη Μυτιλήνη, σαν δάσκαλος. Είχα τοποθετηθεί στο Πρακτικό Λύκειο. Ήρθα με την προοπτική να μείνω για λίγο. Γιατί σπούδασα χημικός και προοριζόμουν για τη Βιομηχανία. Και έμεινα στην εκπαίδευση είκοσι ολόκληρα χρόνια. Ώσπου μ’ έδιωξαν. Κι ο λόγος ήταν, γιατί αγάπησα τη δουλειά, που, απρόσμενα, αναγκάστηκα να κάμω. Ήταν η εποχή, ύστερα από τη μικρασιατική καταστροφή. Είχα πάρει το δίπλωμα του χημικού το 23. Δουλειές δεν υπήρχαν, κατάλληλες για το έργο του χημικού. Και το 24 βρέθηκα να κάνω το δάσκαλο στη Μυτιλήνη. Και έμεινα. Γιατί ερωτεύτηκα το σχολείο. Το πώς να ασκώ το επάγγελμα του εκπαιδευτικού δε το διδάχτηκα ποτέ. Ούτε και διάβασα ποτέ συγγράμματα, σχετικά με την Παιδεία. Αλλά, φαίνεται, πως τη δουλειά του δασκάλου την έκανα σωστά. Και το μυστικό μου ήταν ένα. Αγαπούσα τη δουλειά μου. Αγάπησα το σχολείο. Κι αυτήν τη συμβουλή έχω να δώσω προς όσους σκοπεύουν ν’ ασκήσουν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού. Να σκύψουν με αγάπη πάνω στη δουλειά τους. Ν’ αγαπήσουν το παιδί. Αν δεν νιώθουν έμφυτη την αγάπη προς το επάγγελμα, που διάλεξαν, καλύτερα είναι να το παρατήσουν έγκαιρα, θα αποτύχουν. Θα σέρνονται, πάντα, στη δουλειά τους. Θα τη νιώθουν σαν αγγαρεία. Και προκοπή δεν πρόκειται να δουν. Έτσι είναι. Αυτή είναι η αλήθεια. Η κάθε δουλειά θέλει μεράκι. Θέλει σεβντά. Αν δεν υπάρχει αυτός, καλύτερα να μη γίνεται. Αυτή τη συμβουλή δίνω στους νέους, που θέλουν να γίνουν δάσκαλοι. Να φεύγουν, όσο είναι καιρός. Αν δεν κατακλύζονται από τον έρωτα στο δασκαλίκι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αναμνήσεις, Εκπαίδευση, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , | 22 Σχόλια »

Έξω οι βάσεις από τη Χημεία

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2011

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, δημοσιεύεται σήμερα, 13.9.2011, στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Με την αναφορά στα πανεπιστήμια της Πρίστινας θυμήθηκα την ωραία ιστορία της δεκαετίας του 1980, όταν το Υπουργείο Παιδείας πήρε απόφαση να μην αναγνωρίζονται τα πτυχία του πανεπιστημίου των Σκοπίων (ίσως και των άλλων πανεπιστημίων της ΓΔΜ) και επέβαλε στα πανεπιστήμια να δεχτούν τους Έλληνες φοιτητές με μεταγραφή, με αποτέλεσμα να στηθεί μια ωραία φάμπρικα και να πάρουν μεταγραφή χιλιάδες, όλοι όσοι είχαν περάσει απέξω από γιουγκοσλαβικό πανεπιστήμιο. Κάτι σαν τους 24.000 που προσλήφθηκαν τους τελευταίους μήνες, δηλαδή.

Προ τριακονταπενταετίας περίπου, τον καιρό που ΠΑΣΟΚοι, ΚΚΕδες και λοιπές δημοκρατικές δυνάμεις, κατεβαίναμε και κλείναμε τους δρόμους, με την παραμικρή αφορμή, ένα από τα δημοφιλέστερα κεντρικά συνθήματα, που κραυγάζαμε εν χορώ, ήταν «έξω οι βάσεις από την Ελλάδα». Τότε θυμάμαι κάποιοι αντιφρονούντες, που διαθέταν όμως την αίσθηση του χιούμορ, γράψανε στους τοίχους του Πολυτεχνείου, που βλέπουν στη Στουρνάρα, το «σύνθημα» ΕΞΩ ΟΙ ΒΑΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗ ΧΗΜΕΙΑ.
Γιατί δεν έχουμε μόνο στρατιωτικές βάσεις, τις οποίες είχε υποσχεθεί ο Ανδρέας Παπανδρέου από το 1981 πως θα φύγουν, αλλά εξακολουθούν να μένουν, έχουμε και χημικές βάσεις, δηλαδή τα υδροξείδια μετάλλων (ενώσεις που περιέχουν υδροξύλια) και που όταν ενωθούν με τα οξέα, παράγουν άλατα. Έχουμε επίσης τις βάσεις δεδομένων της πληροφορικής, δηλαδή συλλογές τμημάτων πληροφοριών, σχετικών μεταξύ τους, που είναι ψηφιακά αποθηκευμένες σε διάφορες διατάξεις αποθήκευσης (σκληρούς δίσκους, δισκέτες, «κλειδιά» μνήμης και άλλα παρόμοια εξαρτήματα), από τα οποία μπορεί κανείς να αντλεί ταχύτατα τις πληροφορίες που θέλει. Για να μην αναφέρω τις άπειρες άλλες χρήσεις της λέξης «βάση», από τη βάση των τριγώνων στη Γεωμετρία, ως το «δώσε βάση» των ρεμπέτηδων.
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Εκπαίδευση, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , | 71 Σχόλια »

Φαρμάκια, φάρμακα και σκόνες των αλχημιστών

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2010

Πρόκειται για ένα άρθρο μου για το περιοδικό «Φαινόμενο του Λουξεμβούργου», του οποίου μόλις κυκλοφόρησε το 21ο τεύχος -είναι μάλιστα συνέχεια ενός προηγούμενου άρθρου, που επίσης έχει παρουσιαστεί εδώ , με θέμα τις «λέξεις της χημείας». Όπως θα προσέξουν οι ταχτικοί αναγνώστες, περίπου το μισό, ίσως και περισσότερο από αυτό εδώ το άρθρο, δηλαδή τα σχετικά με το αντιμόνιο και με το αλκοόλ, τα έχω ήδη παρουσιάσει εδώ πριν από καμιά σαρανταριά μέρες.

Στο προηγούμενο τεύχος του Φαινομένου είχαμε πιάσει να εξετάζουμε τις λέξεις της χημείας, που είναι πολλές και ενδιαφέρουσες, και μάλιστα δεν είχαμε μπορέσει ούτε κατά διάνοια να τις εξαντλήσουμε –μετά από τις γενικές λέξεις, μόλις και μετά βίας αναφέραμε την ιστορία των ονομάτων οκτώ μετάλλων. Θα συνεχίσουμε λοιπόν σ’ αυτό το τεύχος.

Όμως, πριν φύγουμε από τον κόσμο των μετάλλων θυμόμαστε ότι δεν έχουμε μιλήσει για την ιστορία αυτής της ίδιας της λέξης μέταλλο. Η λέξη είναι αρχαίος τεχνικός όρος, σήμαινε αρχικά «ορυχείο ή μεταλλείο, στοά μεταλλείου», αλλά στην ύστερη αρχαιότητα πήρε τη σημασία «μετάλλευμα, μέταλλο». Μέσω των λατινικών (metallum) διαδόθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Να πούμε εδώ ότι το μετάλλιο, όσο κι αν μοιάζει ολοφάνερο ότι παράγεται από το μέταλλο, στην πραγματικότητα είναι δάνειο από τα ιταλικά. Η αρχή βρίσκεται στο μεσαιωνικό λατινικό medalia, που ήταν το χάλκινο νόμισμα του μισού δηναρίου (από το medius που σημαίνει μέσος  και μισός), και από εκεί ονομάστηκε medaglia, παλαιό νόμισμα σε διάφορες περιοχές της Ιταλίας. Από ένα μεγεθυντικό, το medaglione, έχουμε το γαλλικό médaillon και το δικό μας μενταγιόν, ενώ το ιταλικό medaglia που πέρασε στα ελληνικά, θεωρήθηκε πληθυντικός και παρασυσχετίστηκε με το μέταλλο, κι έτσι φτιάχτηκε το μετάλλιο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φαινόμενο του Λουξεμβούργου | Με ετικέτα: , , , , | 131 Σχόλια »

Η μάσκαρα που σκότωνε καλόγερους

Posted by sarant στο 1 Φεβρουαρίου, 2010

Τίτλος πολλαπλά παραπλανητικός, βέβαια. Πιο σωστό θα ήταν «Το ημιμέταλλο που δήθεν πήρε το όνομά του επειδή κάποιοι καλόγεροι λέγεται ότι δηλητηριάστηκαν από δαύτο», αλλά παραείναι μακρύ για τίτλος και μαρτυράει και το θέμα. Διότι, φαντάζομαι, θα καταλάβετε για ποιο πράγμα σας μιλάω.

Πρόκειται για ένα στοιχείο που ανήκει σε μια μεσοβέζικη κατηγορία χημικών στοιχείων, που είναι και δεν είναι μέταλλα  ή ίσως πότε είναι και πότε δεν είναι. Πολλοί τα λένε «ημιμέταλλα» και άλλοι επαμφοτερίζοντα. Μερικά από αυτά έχουν αρκετά ενδιαφέρουσα ιστορία, αλλά τούτο εδώ έχει σίγουρα την πιο συναρπαστική, που ξεκινάει από την αρχαία Αίγυπτο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Περιοδικό σύστημα | Με ετικέτα: , , , | 65 Σχόλια »

Αλχημιστές και μέταλλα, οι λέξεις της χημείας

Posted by sarant στο 23 Νοέμβριος, 2009

Το άρθρο που ακολουθεί περιλαμβάνεται στο 20ό τεύχος του περιοδικού «Φαινόμενο του Λουξεμβούργου», που θα κυκλοφορήσει στις επόμενες μέρες. Στην αρχή σκέφτηκα να το επεκτείνω σε ορισμένα σημεία, αφού για λόγους χώρου είμαι κάπως συνοπτικός, ειδικά από τη μέση και μετά, τελικά όμως το αφήνω πως έχει και ίσως μια άλλη φορά… (είπε, πως θ’ αναβάλει βέβαιος κατά βάθος).

Εκτός από μάθημα στο γυμνάσιο και το λύκειο, βαρετό για μερικούς και ενδιαφέρον, ίσως και συναρπαστικό, για άλλους, η χημεία, μια επιστήμη συνυφασμένη με την καθημερινή ζωή μας, έχει επίσης πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία. Στο σημερινό μας σημείωμα, βέβαια, δεν θα σας ταλαιπωρήσω με χημικούς τύπους και αντιδράσεις, που άλλωστε δεν θυμάμαι και πολλούς, για να πω τη μαύρη αλήθεια, ύστερα από τόσα χρόνια μακριά από τα θρανία, αλλά θα εξετάσω λεξιλογικά το θέμα, θα μιλήσουμε δηλαδή για τις λέξεις της χημείας.

Και επειδή αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις, επιβάλλεται να ξεκινήσουμε το ταξίδι μας από την ίδια τη λέξη «χημεία». Το κακό όμως είναι ότι η ετυμολογία της λέξης δεν είναι τόσο ξεκάθαρη όσο θα θέλαμε. Σύμφωνα με μια εκδοχή, η αρχή βρίσκεται στο τοπωνύμιο Χημία δηλαδή την Αίγυπτο (η λέξη απαντά στον Πλούταρχο), που αποτελεί εξελληνισμό της κοπτικής λέξης kem (μαύρος, επειδή η γη της Αιγύπτου είναι μαύρη και εύφορη). Ωστόσο, επικρατέστερη φαίνεται η άποψη ότι η αρχή βρίσκεται στη λ. χυμός ή χύμα (υγρό). Πράγματι, οι πρώτες ενασχολήσεις των «χυμευτών» αφορούσαν τη φαρμακευτική και τους χυμούς ή τα αφεψήματα φυτών, και στα πρωτοβυζαντινά κείμενα βρίσκουμε πράγματι τη γραφή χυμεία. Στη συνέχεια, έγιναν διάσημοι οι Αλεξανδρινοί αλχημιστές, που αναζητούσαν τον τρόπο να συνθέτουν χρυσό και άργυρο, με αποτέλεσμα να συμφυρθεί η χυμεία με την Χημία και να επικρατήσει τελικά η γραφή χημεία, με σημασία την προσπάθεια κατασκευής χρυσού. Όπως λέει και το βυζαντινό λεξικό Σούδα, Χημεία είναι «η του αργύρου και χρυσού κατασκευή, ής τα βιβλία διερευνησάμενος ο Διοκλητιανός έκαυσεν», θυμίζοντάς μας ότι ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός, γύρω στο 300 μ.Χ. κυνήγησε τους αλχημιστές της Αιγύπτου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φαινόμενο του Λουξεμβούργου | Με ετικέτα: , , , , , , , | 80 Σχόλια »