Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘e-lawyer’

Η λαθρομετανάστευσις εις τον λιμένα Πειραιώς ξανά

Posted by sarant στο 18 Ιουνίου, 2018

Ταξίδευα χτες οπότε δεν προλάβαινα να γράψω φρέσκο άρθρο κι έτσι καταφεύγω στη δοκιμασμένη λυση της αναδημοσίευσης ενός παλιότερου. Διάλεξα μάλιστα ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε εδώ ακριβώς σαν σήμερα αλλά πριν από εννιά χρόνια, τότε που το ιστολόγιο μετρούσε λίγους μηνες ζωής μόνο.

Αν συγκρίνετε με το αρχικό άρθρο, θα δείτε ότι έχω προσθέσει κάποια πράγματα στην αρχή-αρχή του άρθρου, επειδή προσφατα το θέμα αυτό συζητηθηκε σε μια γλωσσική ομαδα στο Φέισμπουκ.

Ρωτησε κάποιος φίλος την ομήγυρη:

Τι γνώμη έχετε για τη λέξη λαθρομετανάστης; Την θεωρείτε ουδέτερη; Όπως για παράδειγμα τη λέξη λαθρεπιβάτης; Ή για εσάς έχει υποτιμητικό περιεχόμενο;

Απάντησα ότι προσωπικά τη λέξη τη θεωρώ φορτισμένη, όχι ουδέτερη -μεταξύ άλλων εξαιτίας της χρήσης της σε ξενοφοβικά κηρύγματα. Μια φίλη συμπλήρωσε ότι όποιος χρησιμοποιεί τη λέξη σε πολιτικό κόντεξτ πρέπει να είναι προετοιμασμένος για αντιδράσεις και σίγουρα δεν δικαιούται να διαμαρτυρηθεί αν τον κατατάξουν ακριβώς επειδή τη χρησιμοποίησε.

Πιο επιστημονικά τα λέει ο Ηλεδικηγόρος, σε παλιότερο άρθρο του, στο οποιο επισημαίνει ότι ούτε στον ποινικό κώδικα ουτε στις ποινικές διατάξεις του νόμου που διέπει τη μετανάστευση (Ν.3386/2005, «Για την είσοδο, διαμονή και κοινωνική ένταξη υπηκόων τρίτων χωρών στην Ελληνική Επικράτεια») δεν απαντά ο ορος «λαθρομεταναστης» ή «λαθρομετανάστευση» παρά μονο σε μια διάταξη διοικητικού δικαίου του εν λόγω νόμου (άρθρο 76). Και συμπεραίνει:

Έτσι, η χρήση του όρου «λαθρομετανάστες» στο δημόσιο λόγο, θεωρώ ότι προσβάλλει το τεκμήριο της αθωότητας αλλά και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των προσώπων, στα οποία αναφέρεται. Γιατί τους αποδίδει αυτομάτως την ιδιότητα του παρανόμου, χωρίς να προβλέπεται τέτοια ιδιότητα και, πολύ περισσότερο, χωρίς βέβαια να υπάρχει σχετική δικαστική απόφαση που να κηρύσσει τα πρόσωπα ένοχα. Έτσι πρόκειται τελικά για έναν όρο όχι μόνο τεχνικά ασαφή, αλλά, ανάλογα και με το πλαίσιο της χρήσης του, μπορεί να αποτελέσει και προσβολή της προσωπικότητας του άλλου, ως μια περίπτωση εξύβρισης.

Για τον ίδιο άλλωστε λόγο και διεθνώς ο αντίστοιχος όρος illegal immigrant αποφευγεται π.χ. στα επίσημα κείμενα της ΕΕ.

Αλλά ας δούμε την ιστορία του όρου «λαθρομετανάστης» -και απο εδώ αρχίζει το παλιότερο άρθρο που αναδημοσιεύω.

Οι λέξεις «λαθρομετανάστης, λαθρομετανάστευση» μπήκαν στην επικαιρότητα και στα λεξικά στη δεκαετία του 1990. Σε παλιότερα λεξικά δεν φαίνεται να υπάρχουν: για παράδειγμα, δεν τις έχει το 15τομο λεξικό του Δημητράκου (1938) ούτε το μεταπολεμικό του Σταματάκου. Ακόμα πιο χαρακτηριστικά, το Ελληνικό Λεξικό των Τεγόπουλου-Φυτράκη, που πρέπει να κυκλοφόρησε το 1993 δεν περιλαμβάνει τέτοιο λήμμα. Αντίθετα, το Λεξικό Μπαμπινιώτη και το ΛΚΝ, που κυκλοφορούν και τα δύο το 1998, έχουν το λήμμα.

Ωστόσο, σε σώματα κειμένων βρίσκουμε από παλιότερα αναφορές σε λαθρομετανάστες και στη λαθρομετανάστευση. Κάνοντας, για παράδειγμα, αναζήτηση στο σώμα της εφημερίδας Τα Νέα, βρίσκουμε σποραδικές αναφορές σε ασιάτες μετανάστες από το 1975, καθώς και τους πρώτους «κινδυνολογικούς» τίτλους (π.χ. Κίνδυνοι επιδημιών από λαθρομετανάστες; Νέα 2.9.1978, σ. 5). Αυτές πρέπει να είναι και οι παλαιότερες εμφανίσεις της λέξης «λαθρομετανάστης» για περιπτώσεις μετανάστευσης προς την Ελλάδα. Νωρίτερα, αμέσως μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, έχουμε κάμποσες αναφορές σε «λαθρομετανάστες» εβραίους που μετέβαιναν στην Παλαιστίνη την περίοδο αμέσως πριν από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Μάνη, Μετανάστες | Με ετικέτα: , , | 167 Σχόλια »

Το αντιρατσιστικό που ακόμα δεν είδαμε

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2013

Πολλά ακούγονται τις τελευταίες μέρες για το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, το οποίο επρόκειτο να κατατεθεί από το Υπουργείο Δικαιοσύνης αλλά συνάντησε την εντονότατη αντίδραση του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας, που αποτελεί τον κύριο όγκο της τρικομματικής πλειοψηφίας. Αυτή τη στιγμή το νομοσχέδιο φαίνεται πως έχει μπει στο ψυγείο, όπως είναι η καθιερωμένη έκφραση για κάθε νομοθέτημα (αλλά και γενικότερα: πρόταση, σχέδιο, επιδίωξη) που η θέσπισή του αναβάλλεται, ενδεχομένως επ’ αόριστον. Βέβαια, οι δύο ελάσσονες εταίροι της τρικομματικής συγκυβέρνησης διακηρύσσουν σε όλους τους τόνους ότι το νομοσχέδιο αποτελεί γι’ αυτούς πρώτη προτεραιότητα, αλλά επειδή έχουν κατ’ επανάληψη δηλώσει ότι η υποστήριξή τους στην κυβέρνηση είναι δεδομένη ανεξάρτητα από τις διαφωνίες τους, τα διαπραγματευτικά τους περιθώρια είναι μάλλον ισχνά -θα έλεγα ανύπαρκτα, αλλά σκέφτομαι ότι ο κ. Ρουπακιώτης, με το να έχει υψώσει μια-δυο φορές τη φωνή του, σαν ελεύθερο ηλεκτρόνιο και ανεξάρτητα από το κόμμα που τον υπέδειξε, έχει κατακτήσει κάποια ψήγματα διαπραγματευτικής ισχύος, που όμως δεν βαραίνουν πολύ στην πλάστιγγα.

Βέβαια, το νομοσχέδιο ακόμα δεν το έχουμε δει, οπότε η συζήτηση για το περιεχόμενό του γίνεται κάπως στο κενό. Υπάρχουν βέβαια οι προηγούμενες προσπάθειες, το νομοσχέδιο Καστανίδη (επί κυβερνήσεως Γ. Παπανδρέου, πριν από δύο μόλις χρόνια που φαίνονται ίσαμε οχτώ), για το οποίο εγώ προσωπικά είχα τοποθετηθεί αρνητικά, όπως υπάρχουν και κείμενα που διαρρέουν στον Τύπο, όμως δεν υπάρχει διαβεβαίωση ότι αυτό θα είναι το τελικό κείμενο, οπότε δεν έχει άδικο ο Ηλεδικηγόρος όταν λέει ότι πρόκειται για ένα «νομοσχέδιο που δεν διάβασε κανείς«, όχι επειδή δεν πρόλαβε να το διαβάσει όπως ο Χρυσοχοΐδης το μνημόνιο αλλά επειδή ακόμη δεν έχει κατατεθεί, δεν έχει δοθεί σε διαβούλευση, ακόμα δεν το είδαμε που λέω κι εγώ στον τίτλο.

Και Γιάννη το βγάλαμε; Όχι, εφόσον κάποια ιδέα για το περιεχόμενό του έχουμε, δεν είναι άτοπο να τοποθετούνται τα πολιτικά κόμματα -επειδή όμως εμείς εδώ λεξιλογούμε κυρίως παρά πολιτικολογούμε, θα διερευνήσω για λίγο τη λέξη «ρατσισμός» πριν ξαναπιάσω τα του νομοσχεδίου.

Η λέξη ρατσισμός είναι δάνειο από τα αγγλικά ή τα γαλλικά, λέω εγώ. Bέβαια αυτό μόνο εγώ το λέω. Το ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη λέει πως είναι δάνειο από το ιταλικό razzismo. Όμως η λέξη φαίνεται να μπήκε στο ελληνικό λεξιλόγιο μετά τον πόλεμο, και μεταπολεμικά δεν έχουμε ιταλικά δάνεια εκτός αν περιγράφουν ιταλικά πράγματα, π.χ. το κατενάτσιο ή τον λίμπερο.  Πιο σωστό μου φαίνεται να πούμε ότι δανειστήκαμε την αγγλική ή τη γαλλική λέξη αλλά κατά τη μεταφορά της επέδρασε το ιταλογενές δάνειο ράτσα. Κάτι παρόμοιο ίσως υπονοεί η διατύπωση του ΛΚΝ.

Στα αγγλικά και τα γαλλικά η λέξη racism/racisme εμφανίζεται στη δεκαετία του 1930 σε σχέση με την πολιτική των Ναζιστών στη Γερμανία. Όχι όμως, απ’ όσο μπόρεσα να δω, και στα ελληνικά, όπου προτιμήθηκε, όπως φαίνεται, το μεταφραστικό δάνειο αντί για τον απευθείας δανεισμό, κι έτσι οι εφημερίδες έκαναν λόγο για «φυλετισμό» όταν μιλούσαν, όχι πάντα με αποδοκιμασία, για τις θεωρίες των ναζήδων. Έχω ανεβάσει ένα άρθρο από την εφημ. Έθνος, του 1933, όπου ο αρθρογράφος μάλλον καμαρώνει δηλώνοντας, στον υπότιτλο, ότι «Οι μόνοι που αξίζομε όσο οι Γερμανοί είμεθα οι Έλληνες, κάτι που μου φέρνει στο μυαλό εκείνους τους αξιωματικούς στο διήγημα του Χάκκα που έβρισκαν φιλέλληνα τον Χίτλερ. Αλλά πλατειάζω. Το θέμα είναι ότι μάλλον η λέξη ρατσισμός δεν εμφανίστηκε προπολεμικά, αλλά μόνο περί τη δεκαετία του 1960, όταν πέρασε στο προσκήνιο το θέμα των φυλετικών διακρίσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Πάντως, ο ρατσισμός ανάγεται, έστω και έμμεσα, στη ράτσα, που φυσικά είναι δάνειο από το ιταλικό razza, και άλλωστε λέμε για τους Ιταλούς «ούνα φάτσα, ούνα ράτσα», μόνο που επειδή οι δάνειες λέξεις παθαίνουν δείνωση στα ελληνικά η λ. ράτσα δεν χρησιμοποιείται παρά μόνο δευτερευόντως για ανθρώπους, κυρίως για ποικιλίες ζώων τη λέμε. Από την ιταλική razza προήλθαν και το αγγλογαλλικό race και τα άλλα αντίστοιχα. Βέβαια, στα αγγλικά υπάρχει κι άλλο ένα race, ομόγραφο και ομόηχο, που έχει να κάνει με τους αγώνες δρόμου και ταχύτητας ανθρώπων και αυτοκινήτων, αλλά αυτά τα δυο δεν έχουν καμιά σχέση μεταξύ τους, εκείνο είναι αυτοχθόνως παλαιογερμανικό, ενώ ετούτο που μας απασχολεί, το race της ράτσας και του ιταλικού razza, έχει αβέβαιη την ετυμολογία, μάλλον όμως αραβική την προέλευση, κι ας συναντήθηκε σε αγγλικό έδαφος με το ομόγραφό του.

Αυτό το race μάς ταλαιπωρεί λιγάκι εμάς τους τρισχιλιετείς, διότι το λέμε «φυλή», αλλά «φυλή» λέμε και το tribe, και φυλετικός λέμε και το tribal και το racial, αλλά αυτά παθαίνεις όταν είσαι τρισχιλιετής και οι λόγιοί σου προτιμούν να τους βγάλουν τα νύχια με την τανάλια παρά να δεχτούν λατινογενές λόγιο δάνειο. Αλλά έτσι είναι το τρισχιλιετιλίκι, θέλει θυσίες.

Μεταπολεμικό λοιπόν παιδί ο ρατσισμός, και πολύ νεότερος ο αντιρατσισμός, όπως στο νομοσχέδιο το αντιρατσιστικό, που ακόμα δεν το είδαμε. Που δεν το είδαμε αλλά μπορεί στο τέλος να παρουσιαστεί αγνώριστο, διότι, πέρα από τη μακρά κατάψυξη, κάτι άλλο που μπορεί να συμβεί στο νομοσχέδιο είναι η αλλοίωσή του, και σ’ αυτό φαίνεται ότι προσβλέπει το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας και το έχει προαναγγείλει όταν διακηρύσσει ότι δεν πρόκειται να επιτρέψει να φιμωθούν η εκκλησία ή οι ένοπλες δυνάμεις. Όσοι αφελείς φιλελεύθεροι φίλοι μου πιστεύουν πως με το νέο νομοσχέδιο, όταν και αν γίνει νόμος, θα μπορούν άνετα να κάνουν μήνυση στον Άγιο Πειραιώς ή στον Κασιδιάρη ή σε όσους φωνάζουν «θα γδάρω Αλβανούς να φτιάξω χλαίνη» (ή κάτι ανάλογο αλλά πιο ρυθμικό), φοβούμαι πως βρίσκονται πολύ μακριά νυχτωμένοι. Πιθανότερο το βρίσκω να κάνει μήνυση σύσσωμη η Χρυσή Αυγή π.χ. στον κ. Νακρατζά ή στην κυρία Ρεπούση, διότι τάχα η φράση περί συνωστισμού τάχα συνιστά άρνηση της τάχα γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικρασίας, που υποτίθεται πως έχει αναγνωριστεί από τη Βουλή μας. Το ανάγγειλε άλλωστε ο κ. Μιχελάκης, σε ένα τραγικό άρθρο του με πολλά χοντρά λάθη (τα επισημαίνει ο Ηλεδικηγόρος), ότι είναι απαράδεκτο να «καταλήξει η Ελλάδα σε ένα νομοθέτημα που θα καταδικάζει όσους αρνούνται οποιαδήποτε άλλη γενοκτονία, αλλά ανέχεται όσους αρνούνται τις αναγνωρισμένες από τη Βουλή Γενοκτονίες των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας».

Βέβαια, αν ακολουθήσουν και άλλα κράτη τη φάμπρικα με την ποινικοποίηση της άρνησης γενοκτονιών, που την άρχισε η Γαλλία με τη γενοκτονία των Αρμενίων, θα επικρατήσει σουρεαλισμός, αφού πολύ πιθανό και η Τουρκία, για αντίποινα, θα ποινικοποιήσει την άρνηση της γενοκτονίας των Τούρκων το 1821 στον Μωριά (ή και του 1922 στα περίχωρα της Σμύρνης ή λίγο νωρίτερα στον Πόντο, διότι με τον διασταλτικό ορισμό της γενοκτονίας και το κάψιμο δέκα χωριών εκεί εμπίπτει), αλλά και η Αλβανία την άρνηση της γενοκτονίας (ή έστω της εθνοκάθαρσης) των Τσάμηδων, οπότε δεν θα τολμάει πανεπιστημιακός να ξεμυτίσει από τα σύνορα. Αν με ρωτούσαν τη γνώμη μου, θα ξεχώριζα τη μία γενοκτονία που δέχονται ομόφωνα όλα τα κράτη της Ευρώπης, και εννοώ βέβαια το Ολοκαύτωμα, κι αυτήν μόνο θα δεχόμουν να ποινικοποιηθεί η άρνησή της -κι αυτή με βαριά καρδιά, γιατί και πάλι η ελευθερία του λόγου παραβιάζεται. Βέβαια, για τις γενοκτονίες, μια ασφαλιστική δικλίδα θα ήταν να προστεθεί η μνεία ότι λαμβάνονται υπόψη μόνο όσες έχουν αναγνωριστεί από διεθνές δικαστήριο -αλλά όπως βλέπετε ο κύριος Μιχελάκης μας το είπε ήδη ότι δεν θα το ανεχτεί αυτό -και θα καταθέσει, βέβαια, τροπολογία, και με τη σημερινή κατάσταση της Βουλής, όπου τροπολογίες καταθέτονται ακόμα και στο παρά πέντε της ψηφοφορίας κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι είδους έκτρωμα θα βγει τελικά.

Κάποιοι καλόπιστοι και σοβαροί φίλοι, που είχαν ταχθεί κατά του νομοσχεδίου Καστανίδη, τώρα είναι υπέρ του νομοσχεδίου Ρουπακιώτη. Ίσως παρόμοια αλλαγή θέσης να έχει κάνει και ο Σύριζα. Όχι υποκριτικά, όπως υποστηρίζει ο ανεκδιήγητος κ. Μιχελάκης, αλλά για έναν πολύ σοβαρό, απολύτως υπαρκτό λόγο, ότι από τα 2011 ως σήμερα η κατάσταση έχει αλλάξει σε ένα τουλάχιστον πράγμα: ότι υπάρχει καταμεσίς στο δωμάτιο ένας φαιός ελέφαντας με νύχια γαμψά, η Χρυσή Αβγή. Δεν είναι επίσης αμελητέα η αντίδραση που προβάλλουν στο νομοσχέδιο οι ακραίοι εκκλησιαστικοί κύκλοι, σαν τον κ. Αμβρόσιο Λενή, που απειλεί να χτυπάει πένθιμα όλες τις καμπάνες της περιοχής δικαιοδοσίας του (εδώ χρειάζεται αντιθορυβικό νομοσχέδιο). Κατανοώ τις αντιρρήσεις των φίλων αυτών, τις σέβομαι, αλλά δεν τις συμμερίζομαι. Θέλω να πω, δεν νομίζω ότι μπορεί να βγει καλό αντιρατσιστικό νομοσχέδιο με αυτή την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, από αυτή την δήθεν τρικομματική συγκυβέρνηση, από αυτή τη Νέα Δημοκρατία. Καλός ο κύριος Ρουπακιώτης, καλές οι προθέσεις του, αλλά στο κυβερνητικό οικοδόμημα δεν είναι νοικοκύρης. Οπότε, παρόλο που η άποψή μου δεν είναι ακόμα κατασταλαγμένη, και παρόλο που είμαι ανοιχτός σε επιχειρήματα περί του αντιθέτου, μου φαίνεται πως ίσως είναι καλύτερα να μην ψηφιστεί αντιρατσιστικός νόμος τώρα. Άλλωστε και τώρα έχουμε νόμους με τους οποίους μπορούν να αθωώνονται πανηγυρικά οι Πλεύρηδες κι οι Κασιδιάρηδες.

Posted in Δικαιώματα, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ρατσισμός | Με ετικέτα: , , , , , | 180 Σχόλια »

Η εχθροπάθεια, το μίσος κι ένα επικίνδυνο νομοσχέδιο

Posted by sarant στο 3 Μαρτίου, 2011

Μια προειδοποίηση: ακολουθεί σεντόνι. Προς  στιγμή σκέφτηκα να βάλω μόνο το πρώτο μισό, και το υπόλοιπο άλλη μέρα, αλλά θα ήταν αναπόφευκτο η συζήτηση να μην περιοριστεί εκεί, οπότε τελικά το έβαλα όλο. Δεύτερη προειδοποίηση: περισσότερο σκέψεις κάνω, έχω κι εγώ αμφιβολίες για κάποια από αυτά που λέω. Αν όμως διαφωνείτε, παρακαλώ να το πείτε ευθαρσώς, πάλι φίλοι θα είμαστε.

Η εχθροπάθεια μπήκε ορμητικά στη ζωή μας με το νέο νομοσχέδιο για την ποινική καταπολέμηση του ρατσισμού, που ετοιμάζει το Υπουργείο Δικαιοσύνης· αν δείτε τα σχόλια στη σχετική συζήτηση στον ιστότοπο opengov, ή και αλλού, θα προσέξετε ότι πολύς κόσμος θεωρεί πως πρόκειται για νεολογισμό, για λέξη που κατασκευάστηκε επί τούτου, ίσως και με πονηρό σκοπό. Ομολογώ ότι κι εγώ, μέχρι πρόσφατα, την αγνοούσα: πρώτη φορά διάβασα γι’ αυτήν στο εξαιρετικό σημείωμα της Λεξιλογίας, και ύστερα, σε κείμενο ειδικού, αλλά όχι απρόσιτο για τον αμύητο, στο σημείωμα του Ηλεδικηγόρου (εννοώ τον e-lawyer).

Η εχθροπάθεια λοιπόν, δεν είναι ανύπαρκτη λέξη. Την έχουν όλα τα μεγάλα λεξικά μας εκτός από ένα, το πιο διαδεδομένο, το λεξικό Μπαμπινιώτη. Σύμφωνα με τον Κουμανούδη, που συμπεριέλαβε τη λέξη στη Συναγωγή νεολογισμών του, το 1900, πρώτος φαίνεται να τη χρησιμοποίησε ο Ευγένιος Βούλγαρις, το 1817. Ο Κουμανούδης καταγράφει μερικές ανευρέσεις της λέξης τον 19ο αιώνα και μάλιστα ψέγει τον Βηλαρά ο οποίος, σε ένα ποίημά του, την μετέτρεψε σε οχτροπαθιά (πάντως δεν το έκανε από μαλλιαρικό avant la lettre φανατισμό, αλλά για να του βγει το μέτρο, βλ. εδώ Βατραχομυομαχία, στίχο 204).

Υπάρχει λοιπόν η εχθροπάθεια, αλλά τι σημαίνει; Σύμφωνα με το ΛΚΝ, που την χαρακτηρίζει «σπάνια», σημαίνει «πάθος εναντίον του εχθρού». Κατά το λεξικό του Παπύρου, εχθροπάθεια είναι «εχθρικό πάθος, εχθρική διάθεση εναντίον κάποιου, ισχυρή ή έμμονη έχθρα, μίσος». Τα ίδια περίπου (ή ακριβώς) με τον Πάπυρο λένε και τα παλιότερα λεξικά του Σταματάκου και του Δημητράκου. Ο ορισμός που δίνεται από το νομοσχέδιο δεν ξέρω αν βοηθάει και πολύ: Στον παρόντα νόμο, ο όρος «εχθροπάθεια» θα πρέπει να νοηθεί ως αναφερόμενος τόσο στην καλλιέργεια όσο και στην εξωτερίκευση αισθημάτων μίσους και αντιπαλότητας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ελευθερία του λόγου, Ρατσισμός | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 476 Σχόλια »