Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Hangul’

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξει ένα σύστημα ορθογραφίας;

Posted by sarant στο 22 Απριλίου, 2021

Για την ορθογραφία και τις αλλαγές της έχουμε συζητήσει πολλές φορες στο ιστολόγιο, είτε με αναφορά σε συγκεκριμένα ορθογραφικά προβλήματα είτε εξετάζοντας το πρόβλημα συνολικά. Στο τέλος του άρθρου θα βάλω λινκ προς παλιότερα άρθρα. Στο τέλος του άρθρου βάζω επίσης το λινκ για την αποψινή συζήτηση στην οποία θα πάρω μέρος.

Το σημερινό άρθρο το πρότεινε ο φίλος μας ο GeoKar, που το διάβασε στο περιοδικό Economist, στο τεύχος της 10.4.21, στη στήλη του Johnson που συχνά ασχολείται με γλωσσικά θέματα. Ο φίλος μας προθυμοποιήθηκε να το μεταφράσει για να το παρουσιάσουμε στο ιστολόγιο.

Φυσικά, το άρθρο κάθε άλλο παρά εξαντλεί το θέμα, είναι όμως μια βάση για σχολιασμό -και έχει το πλεονέκτημα ότι αναφέρεται σε πολλές γλώσσες, όχι ειδικώς στα αγγλικά ή στα ελληνικά.

Επειδή το χούι βγαίνει τελευταίο, με την άδεια του GeoKar έκανα δευτερεύουσες αλλαγές στη μετάφραση, αν και ο φίλος μας μεταφράζει πιο ελεύθερα από μένα, πράγμα που πολλές φορές το σεβάστηκα. Πρόσθεσα μια εικόνα που διαφημίζει τον διαγωνισμό ορθογραφίας Spelling bee, για τον οποίο γίνεται λόγος στο άρθρο.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξει η παραδοσιακή ορθογραφία;
Διότι αυτοί που την κατέχουν, έχουν όλη την εξουσία

Το κλείσιμο των σχολείων έχει εξΩντΟτικές συνέπειες” για τα παιδιά. Αυτό το τουίτ, με τέτοιο ορθογραφικό λάθος (“DevEstating” στα Αγγλικά) αναρτήθηκε στον επίσημο λογαριασμό του Ρεπουμπλικανικού κόμματος των ΗΠΑ, πριν αποσυρθεί βιαστικά μετά την πληθώρα ειρωνικών σχολίων. Και δεν είναι μόνον οι συντηρητικοί της Αμερικής που, ακόμα κι όταν γράφουν για την εκπαίδευση, σκοντάφτουν σε ορθογραφικά λάθη. Απαντώντας -εγγράφως- σε κοινοβουλευτική έρευνα, ο επικεφαλής σχολικός επιθεωρητής των Βαλεαρίδων Νήσων της Ισπανίας έγραψε “recoje” αντί του ορθού “recoge” (σημαίνει, μεταξύ άλλων, “συγκεντρώνω / συλλέγω”).

Τα ορθογραφικά συστήματα μπερδεύουν και δυσκολεύουν ανθρώπους σε όλες τις χώρες του κόσμου. Στην Κίνα σήμερα πολλοί χρησιμοποιούν το λατινικό αλφάβητο για να βρουν και να καταχωρήσουν τους πολύπλοκους κινεζικούς χαρακτήρες στο τηλέφωνο ή στον υπολογιστή τους – κάτι που σημαίνει ότι όλο και περισσότεροι δεν μπορούν να γράψουν πολλούς κινεζικούς χαρακτήρες χωρίς βοήθεια. Οι Γάλλοι μαθητές φοβούνται την dictée, μια άσκηση που συνίσταται στο να γράψουν ένα απόσπασμα κειμένου που τους υπαγορεύει ο δάσκαλός τους. Και δεν είναι λίγοι εκείνοι που, καθώς δεν κατέχουν απόλυτα το διαβόητα δύσκολο σύστημα ορθογραφίας των Αγγλικών, ταπεινώνονται δημοσίως σε σχολικούς διαγωνισμούς ορθογραφίας τύπου spelling bee. Πολύ σπάνια ένα ορθογραφικό σύστημα θεωρείται κομψό, ακριβές και απολύτως ταιριαστό με τη γλώσσα την οποία αφορά. Μία τέτοια περίπτωση είναι το αλφάβητο Hangul στην Κορέα όπου, μάλιστα, είναι τόσο αγαπητό ώστε έχει θεσπιστεί η Ημέρα του Hangul για να γιορτάζεται η καθιέρωσή του. Γιατί, λοιπόν, δεν αναθεωρούνται ποτέ ορθογραφικά συστήματα που φαίνονται παράλογα;

Οι ήχοι κάθε ανθρώπινης γλώσσας μπορούν να περιγραφούν με το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο (ΔΦΑ / IPA), ένα σύνολο συμβόλων που απεικονίζουν τα φωνήματα -δηλ. τις βασικές μονάδες ήχου- κάθε γνωστής γλώσσας στον πλανήτη. Μία οποιαδήποτε γλώσσα χρησιμοποιεί ένα υποσύνολο των συμβόλων αυτων, συνήθως μερικές δεκάδες. Αν λοιπόν απομνημονεύσετε μερικά απ’ αυτά τα καλικαντζαράκια μπορείτε να γράψετε οποιαδήποτε λέξη προφέρετε και να προφέρετε οποιαδήποτε λέξη διαβάζετε  – και πάντα με ακρίβεια.

Το ΔΦΑ, όμως, είναι σύγχρονη εφεύρεση, ενώ τα συστήματα γραφής προέκυψαν μέσα από χαοτικές συνθήκες. Για παράδειγμα, η μπερδεμένη ορθογραφία των Αγγλικών προέκυψε από τη σύγκλιση διαφόρων παραγόντων: το Λατινικό αλφάβητο επιστρατεύτηκε για μία γλώσσα Γερμανικής προέλευσης, ενώ κατόπιν οι Νορμανδοί κατέλαβαν την Αγγλία και έφεραν μαζί τους τα γαλλικά ορθογραφικά έθιμα. Και ενόσω δεν είχαν σταθεροποιηθεί ακόμη οι κανόνες, το αγγλικό σύστημα φωνηέντων υπέστη μια σημαντική αλλαγή, τη λεγόμενη Μεγάλη Αλλαγή -προφοράς- των Φωνηέντων (Great Vowel Shift).

Μία προσπάθεια επικαιροποίησης, επομένως, φαίνεται λογική επιλογή. Το αντεπιχείρημα που προβάλλουν οι υποστηρικτές της παράδοσης είναι ότι, επειδή αντικατοπτρίζει την ετυμολογία, η ορθογραφία αποκαλύπτει σημαντικές πληροφορίες. Για παράδειγμα, οι παλιοί Άγγλοι γραφείς διατήρησαν το “p” στη λέξη “receipt” (απόδειξη) για να καταδείξουν την προέλευσή του από το Λατινικό “receptus”, μολονότι αυτό το “p” δεν προφέρεται. Το ίδιο αυτό “p” χρησιμεύει για να συνδέει -νοηματικά και ετυμολογικά- τη λέξη αυτή με τις λέξεις receptive (δεκτικός) και recipient (αποδέκτης), κάτι που δεν θα μπορούσε να γίνει αν αντί για “receipt” γράφαμε “reseet” – όπως δηλαδή προφέρεται. Όσο ενδιαφέρουσα κι αν είναι, όμως, η ετυμολογική προσέγγιση, δεν μπορεί να θεωρηθεί τόσο κρίσιμη ώστε να επιβάλλει -εις τον αιώνα- ορθογραφικές λύσεις τόσο αντίθετες με την κοινή λογική.

Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν ότι οι αγγλικές λέξεις “whole” (ολόκληρος) και “health” (υγεία) προήλθαν από την ίδια παλαιογερμανική ρίζα (που σημαίνει -κατά προσέγγιση- “άθικτος”) από την οποία προέρχεται και η λέξη “holy” (ιερός). Εντούτοις, ουδείς θα πρότεινε να αλλάξουμε τη γραφή αυτών των λέξεων σε “hole” και “holth”, αντίστοιχα, ώστε να προβάλλεται η ετυμολογική τους συγγένεια.

Οι υπέρμαχοι της αδράνειας έχουν και πιο πειστικά επιχειρήματα. Ένα από αυτά είναι η κατά τόπους γλωσσική ποικιλία. Για παράδειγμα, η προφορά των Άγγλων διαφέρει πολύ από εκείνη των Σκωτσέζων, των Αμερικανών, των Ιρλανδών, κ.ά. – θα ήταν αδύνατο μια νέα ρύθμιση της γραφής να τις αποτυπώσει όλες. Ένα άλλο επιχείρημα είναι ότι η προφορά διαρκώς μεταβάλλεται, έστω και σταδιακά. Επομένως, ακόμη και μία πετυχημένη αναθεώρηση της ορθογραφίας, απλώς θα κέρδιζε χρόνο· σε δύο αιώνες η γραφή πολλών λέξεων θα μπορούσε και πάλι να φαίνεται περίεργη, καθώς ο τρόπος που θα προφέρονται οι λέξεις αυτές θα είχε και πάλι αλλάξει.

Περιορισμένες τροποποιήσεις θα μπορούσαν, επομένως, να αποδειχτούν αποτελεσματικότερες από μία δραστική αναθεώρηση. Δεν χρειάζεται να επινοηθεί ένα τέλειο ή αιώνιο σύστημα, απλώς ένα σύστημα ευκολότερο από το σημερινό. Όμως, ακόμη και περιορισμένης έκτασης αλλαγές είναι δύσκολο να επιβληθούν. Πριν από λίγα χρόνια επιχειρήθηκε μία περιορισμένη ορθογραφική μεταρρύθμιση στη γερμανική γλώσσα -που περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, την αντικατάσταση του χαρακτήρα “ß” με το “ss” σε ορισμένες περιπτώσεις. Παρά ταύτα προκλήθηκε εθνική κατακραυγή πριν γίνει τελικά αποδεκτή ακόμη κι αυτή η μικρή αλλαγή. Επομένως, οι εκτεταμένες αλλαγές που απαιτούνται για να “τακτοποιηθεί” η αγγλική ορθογραφία μπορεί να αποδειχτούν κοινωνικά απαράδεκτες. Ριζική αναθεώρηση της παραδοσιακής ορθογραφίας έχει εφαρμοστεί κυρίως από αυταρχικά / απολυταρχικά καθεστώτα, όπως έγινε στην Τουρκία τη δεκαετία του 1920 όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ αντικατέστησε την αραβική γραφή με μία προσαρμοσμένη εκδοχή του λατινικού αλφαβήτου ή όπως ήταν η απλοποίηση των κινεζικών χαρακτήρων που επέβαλε ο Μάο Τσε Τουνγκ τη δεκαετία του 1950.

Ο κυριότερος λόγος που φαίνεται να δυσκολεύει τη ριζική αναθεώρηση ορθογραφικών συστημάτων σε πιο φιλελεύθερες κοινωνίες είναι ότι αυτοί που μπορούν να αλλάξουν τους κανόνες έχουν μάθει -και χρησιμοποιούν- τους παλιούς. Για να το θέσουμε αλλιώς, αυτοί που σήμερα κυβερνούν τον κόσμο είναι εκείνοι που κέρδιζαν παλιότερα σε διαγωνισμούς ορθογραφίας. Από την άλλη πλευρά, εκείνοι που θα ωφελούνταν περισσότερο από την απλοποίηση της ορθογραφίας έχουν περιορισμένη επιρροή και φωνή, καθώς πρόκειται κυρίως για μικρούς μαθητές ή αγράμματους ενήλικες, που οι πολιτικοί μπορούν ατιμώρητα να τους αγνοούν. Για τους πολλούς που τα κουτσοκαταφέρνουν ανάμεσα στους δυο αυτούς πόλους, η τεχνολογία κάνει πλέον ευκολότερο να κρύβει κανείς την άγνοιά του. Όπως φαίνεται, τα παράλογα ορθογραφικά συστήματα ήρθαν για να μείνουν, οπότε καλά θα κάνουν οι πολιτικοί να περνάνε από τον κορέκτορα τα τουίτ τους.

Δικό μου σχόλιο: Συμφωνώ με τον αρθρογράφο του Εκόνομιστ σε γενικές γραμμές. Όπως έχω ξαναγράψει, με αφορμή μια πρόταση για ριζική απλοποίηση της ορθογραφίας, αφενός η γενιά που θα εφαρμόσει το (ριζικά) νέο ορθογραφικό σύστημα είναι και εκείνη που θα υποστεί την ταλαιπωρία της αλλαγής, καθώς θα αναγκαστεί να ξεμάθει, άρα η αντίσταση θα είναι πολύ μεγάλη, και αφετέρου οι δυνατότητες της τεχνολογίας καθιστούν όλο και πιο εύκολο να γράφει κανείς ορθογραφημένα -σκεφτείτε σε λίγα χρόνια, όταν/αν έχει γενικευτεί η υπαγόρευση/αναγνώριση φωνής ως μέθοδος παραγωγής γραπτού κειμένου. Θα μου πείτε, θα έχουμε μια γενιά που θα γράφει ορθογραφημένα στην επιφάνεια χωρίς να ξέρει τους κανόνες (κι έτσι δεν θα αποφεύγει εντελώς τα νέα λάθη, αν ας πούμε γράψει κάποιος στα αγγλικά cat για το ρήμα «κόβω»). Αλλά ήδη έχουμε μια γενιά που χρησιμοποιεί υπολογιστές χωρίς να ξέρει και πολλά για τους μηχανισμούς τους -και πολλές γενιές που κάνουν το ίδιο με το αυτοκίνητό τους.

Επιλεγμένα άρθρα του ιστολογίου για θέματα ορθογραφίας:

Ιστορική ορθογραφία: άταφος νεκρός ή αναγκαίο κακό;

Μπίρα με φιστίκια ή το επίμονο ύψιλον

Ο Ατατούρκ και το ξίδι

Ο τρόμος για την απλοποίηση και για τις αλλαγές της ορθογραφίας

Τα ρο της ηχορύπανσης

Τσηρώτο σ’ ένα κτίριο που γκρεμίζεται

Ωχ, το καθίκι!

Γιατί βρόμικος;

Εία ή ία; Το φριχτό δίλημμα

Ελάτε να μαζέψουμε ορθογραφικά λάθη

Η πολυθρόνα στην πυλωτή

Η φενάκη της «διατήρησης της αρχικής ορθογραφίας»

ΥΓ

Θυμίζω ότι απόψε στις 7 μμ ώρα Ελλάδος θα πάρω μέρος σε συζήτηση που διοργανώνει το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Μεσαιωνική και Νέα Ελληνική Φιλολογία» της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Θα μιλήσουμε για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων με την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας Αθηνά Βογιατζόγλου. Τη συζήτηση θα συντονίσει η Επίκουρη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας Αγγέλα Γιώτη.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί μέσω MS Teams.

Κωδικός εγγραφής στην ψηφιακή αίθουσα: pbipkx1

Σύνδεσμος παρακολούθησης διάλεξης 22/04:

https://teams.microsoft.com/l/meetup-join/19%3a6822d5517e1e4abaa667cd10c8098149%40thread.tacv2/1618471717467?context=%7b%22Tid%22%3a%2208bea52a-5ad3-4627-9549-5ff3a65676be%22%2c%22Oid%22%3a%22b31018cd-b1b7-4606-b56c-5cb7bbe4621a%22%7d

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Ορθογραφικά, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 133 Σχόλια »