Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Spiral Architect’

Μηνολόγιον Μαΐου έτους 2021

Posted by sarant στο 1 Μαΐου, 2021

….ή αλλιώς έτους 2 μ.Κ. Βεβαια σήμερα δεν ειναι μόνο πρωτομηνιά παρά και Μεγασάββατο, κι αυτό βάζει στον ιστολόγο διάφορα προβλήματα προτεραιοτήτων, μα ας είναι.

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς για τα γεγονότα του μήνα, που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

 

Σα 1

Τα Ανθεστήρια – Ημέρα των ανθέων και των εργατών. Γενέσιον Ιωάννη Ρίτσου του βάρδου της ρωμιοσύνης και Τελευτή Αλεξάνδρου Παναγούλη του τυραννοκτόνου. Και των 200 της Καισαριανής.

Κυ 2

† Λεονάρδου ντα Βίντσι· αλλά και παγκόσμια ημέρα των ιστολογίων.

Δε 3

Τελευτή Αθανασίου Βέγγου, του καλού ανθρώπου. Και Παγκόσμια Ημέρα της Ελευθεροτυπίας

Τρ 4

Αρίονος του κιθαρωδού -και Αλέξη Δαμιανού τελευτή.

Τε 5

Γενέσιον Καρόλου Μαρξ

Πε 6

Ας είμαστε ρεαλιστές, ας επιδιώξουμε το αδύνατο: γαλλικός Μάης του 1968

Πα 7

Των εν Αιγίνη εκτελεσθέντων

Σα 8

† Γουσταύου Φλωμπέρ

Κυ 9

Αναστασίου Τούση και λοιπών εν Θεσσαλονίκη πεσόντων διαδηλωτών

Δε 10

Καραολή και Δημητρίου απαγχονισμός

Τρ 11

Γέννησις Λασκαρίνας Πινότση ή Μπουμπουλίνας

Τε 12

Της νίκης των επαναστατών εις Βαλτέτσιον Αρκαδίας

Πε 13

Κωνσταντίνου Θεοτόκη του ρεαλιστού πεζογράφου

Πα 14

Αισχύλου, τραγικού και μαραθωνομάχου

Σα 15

Γενέσιον Πέτρου Κιουρί

Κυ 16

† Καρόλου Περό και των δημιουργημάτων του: Σταχτοπούτας, Κοκκινοσκουφίτσας, Ωραίας Κοιμωμένης

Δε 17

Παγκόσμια Ημέρα Τηλεπικοινωνιών

Τρ 18

† Γουσταύου Μάλερ και Νικηφόρου Μανδηλαρά αναίρεσις.

Τε 19

† Χο Τσι Μινχ του απελευθερωτού

Πε 20

† Γρηγορίου Δικαίου Παπαφλέσσα τελευτή -και έναρξη της Μάχης της Κρήτης

Πα 21

Τα Αναστενάρια

Σα 22

† Βίκτωρος Ουγκώ, του δημιουργού των «Αθλίων»

Κυ 23

† Ερρίκου Ίψεν και Γεωργίου του Μετοίκου

Δε 24

† Νικολάου Κοπερνίκου

Τρ 25

Αιμιλιανού Ζαπάτα και Άρεως Βελουχιώτου εκκίνησις

Τε 26

Γενέσιον Αλεξάνδρου Πούσκιν και τελευτή Μιχαήλ Παπαγιαννάκη

Πε 27

Γρηγορίου Λαμπράκη τελευτή· και Ροβέρτου Κωχ

Πα 28

Πρώτη πρόβλεψις ηλιακής εκλείψεως υπό Θαλού του Μιλησίου

Σα 29

Εάλω η Πόλις – Η Ρωμανία πάρθεν (αποφράς ημέρα)

Κυ 30

† Θανή Βολταίρου του διαφωτιστού

Δε 31

Αποκαθήλωσις της ναζιστικής σημαίας υπό Εμμανουήλ Γλέζου και Αποστόλου Σάντα

 

Ο Μάιος ή Μάης ετυμολογείται, όπως και όλοι οι μήνες του ημερολογίου μας, από τα λατινικά, και συγκεκριμένα από το λατινικό Maius (mensis), δηλ. μήνας της Μαίας, μιας ρωμαϊκής θεότητας. Λαϊκή ονομασία ευρέως γνωστή δεν έχει, αν και βρίσκω το “Κερασάρης” σε κάποιες πηγές, επειδή τότε ωριμάζουν τα κεράσια (με το παλιό ημερολόγιο σκεφτείτε ότι ο Μάιος πιάνει και αρχές Ιουνίου).

Ο Παλαμάς έχει γράψει και ποίημα «Κεράσια»  που ξεκινάει:

Το Μάη έχ’ η άνοιξη, τα χελιδόνια ο Μάρτης,
ο Απρίλης τα τριαντάφυλλα, κι ο Μάης τα κεράσια.

Η πιο γνωστή παροιμία για τον Μάιο είναι μάλλον η «Ζήσε Μάη μου να φας τριφύλλι» (που είχε αρχική μορφή “Ζήσε μαύρε μου να φας τον Μάη τριφύλλι», όπως είχαμε γράψει παλιότερα). Επίσης γνωστή είναι η “Στον καταραμένο τόπο τον Μάη μήνα βρέχει”, που δεν την έβγαλαν βέβαια φίλοι των εκδρομών και των περιηγήσεων, αλλά αγρότες, επειδή οι βροχές του Μάη όχι μόνο δεν ωφελούν, όπως στους προηγούμενους μήνες, αλλά αντίθετα βλάφτουν τη σοδειά, εξού και “Μάης άβροχος, τρύγος άμετρος” ή «Τον καιρό που ‘πρεπε δεν έβρεχε, το Μάη εδροσολόγα».

Ο Μάης είναι μήνας που προσφέρεται για αγροτικές εργασίες (“Τον Μάη βάζε εργάτες κι ας είν’ και ακαμάτες”), όχι όμως και για παντρειές, που θεωρούνται γρουσουζιά (“Απού παντρευτεί το Μάη, κακοποδωμένα πάει” λέει μια κρητική παροιμία από ένα βιβλίο που είχα παρουσιάσει εδώ παλιότερα).

Γιατί θεωρούνται γρουσουζιά οι μαγιάτικες παντρειές; Κατά πάσα πιθανότητα, επειδή  στις αγροτικές κοινωνίες είναι τόσο πολλές οι δουλειές τον Μάη, που η αναστάτωση και η χαλάρωση που μοιραία φέρνει ο γάμος σε όλο το σόι και το χωριό είναι αντιπαραγωγική. Μια άλλη εξήγηση είναι πως τον Μάη έχουν οίστρο οι γαϊδάροι (“Νάμουν το Μάη γάιδαρος, τον Αύγουστο κριάρι, όλο το χρόνο πετεινός και γάτος το Γενάρη” λέει η παροιμία) οπότε θεωρείται ανοίκειο να παντρεύονται κι οι ανθρώποι, αλλά νομίζω πως η εξήγηση αυτή επινοήθηκε εξηγητικά, εκ των υστέρων. Εκτός κι αν ισχύει η απάντηση που έδωσε κάποιος ευφυολόγος (ο Μπέρναρ Σόου; ) όταν τον ρώτησαν γιατί είναι γρουσουζιά να παντρεύεται κανείς την Παρασκευή: και γιατί να αποτελεί εξαίρεση η Παρασκευή;

Από τον Μάιο έχουμε το μαγιάπριλο (αλλά αυτό το αναφέραμε στο μηνολόγιο του Απρίλη), το μαγιοβότανο, ένα βότανο με το οποίο μαστουρώνουν οι γάτες, το μαγιάτικο, που είναι ψάρι, και το μαγιόξυλο που είναι ένα ξύλο ή κλαδί στολισμένο με λουλούδια που το περιφέρουν τα παιδιά την Πρωτομαγιά, είναι όμως και ευτράπελη λαϊκή ονομασία για το αντρικό μόριο.

Υπάρχει και επώνυμο Μάης το οποίο, όπως βρίσκω, ευδοκιμεί στη Γαβαλού Αιτωλοακαρνανίας και στην Καλαμπάκα.

Στα αγγλικά, βέβαια, έχουμε το επίθετο May, όπως η πρώην πρωθυπουργός Τερέζα Μέι, που το όνομά της είχε δώσει λαβή σε πάμπολλα λογοπαίγνια είτε με τον μήνα είτε με το βοηθητικό ρήμα may. Ο τωρινός ομόλογός της δίνει λαβή σε αστεία χωρίς να έχει τέτοιο σημαδιακό επώνυμο.

Ο Μάης είναι από τους λίγους μήνες (μαζί με τον Απρίλη και, έμμεσα, τον Ιανουάριο) που η πρώτη μέρα του έχει δικό της όνομα. Η 1η του Μάη είναι η παγκόσμια μέρα των εργατών ή αλλιώς η εργατική Πρωτομαγιά σε ανάμνηση της σφαγής του Χεϊμάρκετ, το 1886 στο Σικάγο, όταν η αστυνομία άνοιξε πυρ σε (αναρχικούς ως επί το πολύ) εργάτες που διαδήλωναν για το οχτάωρο χωρίς να σκέφτονται τις αρνητικές συνέπειες ενός τέτοιου μέτρου στην ανταγωνιστικότητα.

Πρωτομαγιά επίσης έγινε στην Καισαριανή η εκτέλεση 200 κομμουνιστών κρατουμένων σε αντίποινα για τον φόνο ενός Γερμανού στρατηγού από αντάρτες στους Μολάους, αλλά βέβαια στο θέμα αυτό είναι αφιερωμένο ένα ειδικό προπέρσινο άρθρο μας.

Βέβαια, ο φετινός Μάης είναι κορονιασμένος. Οπότε το γνωστό (μαθητικό ή προσκοπικό;) τραγουδάκι «Ο Μάιος μάς έφθασε εμπρός βήμα ταχύ, να τον προϋπαντήσουμε παιδιά στην εξοχή» θα πρέπει να περιοριστεί σε εντός νομού μετακινήσεις -τουλάχιστον για τούτο το πασχαλινό τριήμερο.

Πέρσι τέτοια μέρα, στο αντίστοιχο άρθρο, είχαμε πληροφορηθεί τον θάνατο του αγαπημένου μας φίλου Σπάιραλ, που είχε συμβεί μερικές μέρες νωρίτερα. Να αφιερώσω το σημερινό άρθρο στη μνήμη του.

Αν και δεν έχω κάνει ενδελεχή έρευνα, ο Μάης πρέπει να είναι ο πιο πολυτραγουδισμένος μήνας. Για φέτος θα διαλέξω ένα όχι γνωστό τραγούδι του Μάνου Λοΐζου, το Ξημερώνει Πρωτομαγιά, σε στίχους Μάρως Λημνού, με τη Σούλα Μπιρμπίλη, από 45άρι του 1965 (στην άλλη όψη ήταν η πρώτη εκτέλεση του Δρόμου):

 

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Εθνική αντίσταση, Εις μνήμην, Μηνολόγιο, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 70 Σχόλια »

Ποιος επινόησε τον φραπέ;

Posted by sarant στο 18 Ιανουαρίου, 2021

Μια και σύμφωνα με πολλούς ο καφές φραπέ, ο φραπές που λέμε, είναι το εθνικό μας ρόφημα, έχουμε έναν λόγο παραπάνω να μας ενδιαφέρει η ιστορία του. Κι όμως, το ιστολόγιο δεν είχε ως τώρα αφιερώσει άρθρο στο θέμα. Με το σημερινό μας άρθρο ερχόμαστε να καλύψουμε εν μέρει αυτό το κενό, να μη μας βρει η δωδεκαετία (που τη συμπληρώνουμε τον άλλο μήνα) με μια τόσο σοβαρή παράλειψη.

Ωστόσο, σπεύδω να σας προειδοποιήσω πως εγώ ελάχιστη δουλειά έχω κάνει στο σημερινό άρθρο. Στην πραγματικότητα, παρουσιάζω (αναπτυγμένα) τα όσα διαμείφθηκαν σε μια συζήτηση στο Τουίτερ και όσα είχαν ειπωθεί στο ιστολόγιό μας πριν από 8-9 χρόνια -σε σχόλια βεβαια, όχι σε ειδικό άρθρο.

Το έναυσμα για το άρθρο το πήρα από ένα τουίτ του Θείου Θανάση, που κατά συμπτωση γιορτάζει σήμερα. Ο Θείος Θανάσης (@theiosthanassis) είναι ένας καταπληκτικός αρχειοδίφης, με αστείρευτες γνώσεις (πιθανώς από μέσα) για τον ελληνικό κινηματογράφο, αλλά και για πολλά άλλα θέματα. Αν έχετε Τουίτερ, αξίζει να τον (παρ)ακολουθείτε -εδώ που τα λέμε, και δέκα λογαριασμούς μονάχα να ακολουθείτε στο Τουίτερ, ο Θανάσης αξίζει να είναι ένας από αυτούς.

Για πολύ κόσμο, η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου είναι σαφής. Πολλοί έχουν ακούσει ή έχουν διαβάσει την ιστορία που ευρύτατα κυκλοφορεί, ότι τον φραπέ τον εφεύρε, ή τον επινοησε, κατά τύχη, ο Δημήτρης Βακόνδιος, τον Σεπτέμβριο του 1957, στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης.

Σύμφωνα με το άρθρο της ελληνικής Βικιπαίδειας:

Η δημιουργία του φραπέ ήταν τυχαία και συνέβη κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Έκθεσης στη Θεσσαλονίκη το 1957. Ο αντιπρόσωπος της ελβετικής εταιρίας Nestlé στην Ελλάδα Γιάννης Δρίτσας παρουσίαζε ένα νέο προϊόν για παιδιά, ένα σοκολατούχο ρόφημα, που παρασκευαζόταν στιγμιαία αναμιγνύοντάς το με γάλα και χτυπώντας το με σέικερ. Ο Δημήτριος Βακόνδιος, υπάλληλος του Δρίτσα, συνήθιζε να πίνει Nescafé, στιγμιαίο καφέ που παρασκευάζεται από την Nestlé. Σε ένα διάλειμμα που έκανε κατά την διάρκεια της έκθεσης θέλησε να πιει καφέ, αλλά επειδή δεν έβρισκε ζεστό νερό σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει το σέικερ για να φτιάξει τον καφέ του με κρύο νερό. Έβαλε καφέ, ζάχαρη και νερό, τα κούνησε και δημιούργησε τον πρώτο καφέ φραπέ της ιστορίας. Μετά από χρόνια δήλωνε ότι δε μπορούσε να συνειδητοποιήσει πως ένα απλό πείραμα τον οδήγησε στην εφεύρεση του διασημότερου ροφήματος στην Ελλάδα.

Το άρθρο της Βικιπαίδειας βασίζεται σε άρθρο της Μηχανής του χρόνου, όπου μπορείτε να δείτε και φωτογραφία του Δ. Βακόνδιου.

Το άρθρο δεν μας λέει αν ο Βακόνδιος ονομάτισε «καφέ φραπέ» την «εφεύρεσή» του, ούτε ποια ήταν τα αμέσως επόμενα βήματα στη διάδοση του ροφήματος.

Ωστόσο, ένα εύρημα του Θείου Θανάση ρίχνει σκιά αμφιβολίας στα πρωτεία του Βακόνδιου. Πρόκειται για διαφημίσεις εφημερίδων, από το καλοκαίρι του 1957, δηλαδή πριν από την «τυχαία» εφεύρεση του Βακόνδιου.

Όπως βλέπετε, ήδη από τον Ιούλιο του 1957, δυο μηνες πριν από την έκθεση της Θεσσαλονίκης, ο Δρίτσας διαφήμιζε ένα κρύο ρόφημα Νεσκαφέ φραππέ (με δύο π κατά την ορθογραφία της εποχής που δεν απλοποιούσε τα δάνεια).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Μεταμπλόγκειν, Ποτά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 308 Σχόλια »

Υποκειμενικές απόψεις (συνεργασία από ΣτοΔγιαλοΧτηνος)

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2020

Το κείμενο που δημοσιεύουμε σήμερα είναι γραμμένο από τον φίλο μας ΣτοΔγιαλοΧτηνος. Πριν από ενάμιση χρόνο είχαμε δημοσιεύσει ένα άλλο δικό του πεζό., που το είχαμε χαρακτηρίσει διήγημα επιστημονικής φαντασίας. Το σημερινό κείμενο έχει περισσότερο χαρακτήρα δοκιμίου για τη γλώσσα και τη χρήση της ή παιγνιώδους λεξικογραφίας, άρα ενδιαφέρει πολύ το ιστολόγιο.

Ο συγγραφέας προτάσσει στο κείμενό του την εξής αφιέρωση:

Το κείμενο αφιερώνεται στη μνήμη μιας δασκάλας ελληνικών που λείπει. Την έλεγαν Κρόνη, Cronopiusa, Αμαλία.  Και στον Spiral Architect. Αν και ο γραφιάς δεν τον γνώρισε παρά μόνο από την παρουσία του στο ιστολόγιο, θέλει να πιστεύει πως θα του άρεσε το πόνημα.

 

ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ

Αν και ως γνωστόν οι καλοί φίλοι είναι αυθεντίες στα μαθηματικά και συνεπώς είναι περιττό να κάνουν λογαριασμούς, εμείς ας λογαριαστούμε εξ αρχής ευθέως:

Όπως δηλώνει ευθαρσώς ο τίτλος του πονήματος, ο γράφων δεν έχει την παραμικρή πρόθεση να είναι αντικειμενικός. Στο κάτω-κάτω, όπως λέει και ο αγαπητότερος των φίλων του, περάσαμε τόσες δεκαετίες αγωνιζόμενοι σκληρά και ανυποχώρητα για να συγκροτήσουμε και να χαλυβδώσουμε την υποκειμενικότητά μας. Θα ήταν τρέλα να τινάξουμε τώρα στον αέρα τους κόπους μιας  ολόκληρης ζωής εν ονόματι μιας ασαφούς και νεφελώδους αντικειμενικότητας.

Όλως αντιθέτως λοιπόν, για τον γράφοντα είναι απολύτως αδύνατον να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους η λέξη «υποκείμενο» έχει παλαιόθεν επιβαρυνθεί με το πασίγνωστο, όσο και δυσβάστακτο φορτίο απαξίας.

Φράσεις όπως «Μμμ, σπουδαίο υποκείμενο ο φιλαράκος σου», «Άκουσε κόρη μου, αυτό το ύποπτο υποκείμενο που μας κουβάλησες εγώ δεν το κάνω γαμπρό μου», «Το ευρισκόμενο στο εδώλιο άθλιο υποκείμενο Κύριοι Δικαστές…» κλπ, στιγματίζουν αυτό το αγρίως συκοφαντηθέν μέρος του Λόγου με ιδιότητες οι οποίες συνήθως χαρακτηρίζουν ένα μούτρο ή ένα κουμάσι.

Ωστόσο, μια προσεκτικότερη προσέγγιση του θέματος θα έπειθε και τον πλέον κακοπροαίρετο συζητητή πως το υποκείμενο όχι μόνο δεν αξίζει την ισόβια ποινή διαπόμπευσης στην οποία έχει αδίκως καταδικαστεί, αλλά αντιθέτως αναδεικνύεται σε κρίσιμο καταλύτη και ρυθμιστικό παράγοντα καταστάσεων που χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά ευαίσθητες ισορροπίες.

Ίσως ακόμα σπουδαιότερος να είναι ο ρόλος του υποκειμένου στην αποκάλυψη της ύπουλης, διπρόσωπης στάσης του ρήματος, το οποίο συλλαμβάνεται πολλάκις επ’ αυτοφώρω άλλα να δηλώνει και άλλα να υπονοεί. Με την καθοριστική όμως παρέμβαση του υποκειμένου γίνεται ξεκάθαρο το ποιος είναι ποιος και τίνος τα συμφέροντα  υπηρετεί ο καθένας.

Ελάτε λοιπόν, ανοίξτε την πτυσσόμενη αλουμινένια σκάλα και ας ξεσκονίσουμε τα θαμμένα στο πατάρι σχολικά βιβλία της Ελληνικής Γραμματικής, για να θυμηθούμε μαζί κάποιους βασικούς ορισμούς στους οποίους εντρυφούσαμε στα ξένοιαστα μαθητικά μας χρόνια :

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Δοκίμια, Ευτράπελα, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 137 Σχόλια »