Φεστιβάλ (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις».

Περιέργως, τόσα χρόνια δεν έχουμε αφιερωσει άρθρο στη λέξη «Φεστιβάλ», οπότε όσα γράφω δεν έχουν δημοσιευτεί ξανά στο ιστολόγιο. Στην εδώ δημοσίευση προσθέτω κάμποσα που δεν χώρεσαν στο άρθρο της εφημερίδας.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας.

Φεστιβάλ

Αρχίζει σήμερα στο Πάρκο Τρίτση στο Ίλιον, και θα συνεχιστεί ως και το Σάββατο, το Φεστιβάλ ΚΝΕ-Οδηγητή, φέτος για 51η χρονιά. Το πλούσιο πρόγραμμα των εκδηλώσεών του θα το διαβάσετε σε άλλες στήλες της εφημερίδας, εγώ όμως θα βρω   την ευκαιρία να αφιερώσω το σημερινό σημείωμα σε αυτή τη λέξη.

Θυμάμαι ότι ο μέγιστος Μίκης Θεοδωράκης, στα πρώτα χρόνια   της μεταπολίτευσης, καλεσμένος στη Γιορτή Νεολαίας του ΠΑΣΟΚ αλλά όχι στο Φεστιβάλ της ΚΝΕ, είχε ρίξει μια σπόντα: «Δεν μου αρέσει η λέξη φεστιβάλ, είναι ξένη». Πολύ γρήγορα βέβαια τα ξαναβρήκε με το ΚΚΕ, αλλά προφανώς επί του ετυμολογικού είχε δίκιο, το φεστιβάλ είναι δάνειο λέξη από τα γαλλικά, festival. Η γαλλική λέξη με τη σειρά της εμφανίστηκε τον   19ο αιώνα, δάνειο από το αγγλικό festival, αντιδάνειο μάλιστα, αφού η αγγλική λέξη ανάγεται σε παλαιό γαλλικό επίθετο festival, «εορταστικός, χαρμόσυνος» και τελικά στο λατινικό festum, εορτή.

Από την ίδια λατινική οικογένεια λέξεων έχουμε στη γλώσσα μας και άλλη μια λέξη, τη φιέστα, που τη χρησιμοποιούμε για τον έντονο και θεαματικό πανηγυρισμό, εορτασμό ενός γεγονότος, π.χ. μιας αθλητικής επιτυχίας, αλλά και μειωτικά, όταν σε μια εκδήλωση κυριαρχεί το φαίνεσθαι σε βάρος της ουσίας, π.χ. «αντί για ανάλυση των προβλημάτων της περιοχής, έκανε προεκλογική φιέστα». Δάνειο στα ελληνικά από διαλεκτικό ιταλικό fiesta. Στα πρότυπα ιταλικά είναι festa και οι παλιότεροι ίσως θυμούνται το ελληνικό ιταλοπρεπές ρητό «φινίτο λα μούζικα, πασάτο λα φέστα», που έγινε και τραγούδι του Χιώτη με τον Καζαντζίδη.

(Το λέω «ιταλοπρεπές» επειδή, αν δεν κάνω τραγικό λάθος, δεν υπάρχει στα ιταλικά. Άλλωστε στα ιταλικά θα έπρεπε, πάλι αν δεν κάνω τραγικό λάθος, να συμφωνούν οι μετοχές στο γένος με τη μούζικα και τη φέστα: φινίτα, πασάτα. Δεν ξέρω πότε φτιάχτηκε το ρητό, ίσως βοηθήσετε όσοι αρχειοδίφες).

Στα ελληνικά η λέξη φεστιβάλ εμφανίζεται περί το 1920, καταρχάς για συναυλίες κλασικής με έργα ενός μόνο συνθέτη (π.χ. φεστιβάλ Σεν Σανς), αν εξαιρέσουμε τον εξελληνισμένο τύπο «το φεστιβάλι», που βρήκα σε σμυρναϊκή εφημερίδα του 1888 (Προσθήκη: πρόκειται για την εφημερίδα Βέλος. Βρίσκω τέσσερα παραθέματα,  όλα το καλοκαίρι του 1888. Παράδειγμα, για μια γιορτή: Ήτον εορτή διοργανισθείσα υπό των διοργανωτών των  διοργανωμάτων, ήτο το νεκ πλους ούλτρα των εορτών και των φεστιβαλίων (21.7.1888) ή: Εύμορφον ήτο το φεστιβάλι της Εδέμ το περασμένον Σάββατον. Φανάρια και φυσέγκια και βεγγαλικά όσα  θέλετε, και κόσμος  πολύς (4.8.1888) ).

Στις επόμενες δεκαετίες, ο όρος χρησιμοποιείται για να δηλώσει μια πολυήμερη καλλιτεχνική διοργάνωση η οποία διεξάγεται συνήθως κάθε χρόνο στον ίδιο χώρο, με σειρά εκδηλώσεων.

Η  λέξη έχει δώσει και παράγωγα στα ελληνικά, όπως «φεστιβαλικός». Ο Δημήτρης Ραπτάκης με ενημέρωσε ότι διοργανώνεται και festivalaki  στην Κρήτη,  έτσι λατινόγραπτο, αλλά το βρήκα και ελληνογραμμένο στο Ναύπλιο. Ο όρος «προφεστιβαλική» πρέπει να φτιάχτηκε αρχικά για τις εκδηλώσεις της  ΚΝΕ που γίνονται σε άλλες πόλεις πριν από το κεντρικό Φεστιβάλ, αλλά βλέπω τώρα ότι ο όρος χρησιμοποιείται και ευρύτερα.

Φεστιβάλ γίνονται σε όλες τις χώρες και για όλες τις τέχνες: φεστιβάλ μουσικής (π.χ. του Ζάλτσμπουργκ ή του Μπαϊρόιτ), τραγουδιού (π.χ. του Σαν Ρέμο), κινηματογράφου (π.χ. στις Κάννες ή της Βενετίας), θεάτρου (π.χ. του Αβινιόν). Στα καθ’ ημάς έχουμε το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, το Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου και αμέτρητες άλλες τοπικές διοργανώσεις. Το Φεστιβάλ Τραγουδιού Θεσσαλονίκης σταμάτησε το 2008.

Το φεστιβάλ της ΚΝΕ, που διεξήχθη πρώτη φορά το 1975 είναι βέβαια πολιτικό φεστιβάλ, όσο κι αν έχει έντονο και ποιοτικό καλλιτεχνικό σκέλος. Η Ιωάννα Καρυστιάνη, που πρωτοστάτησε στη δημιουργία του, εμπνεύστηκε από τη γαλλική «Γιορτή της Ουμανιτέ» (Fête de l’Humanité), της εφημερίδας του Κ.Κ.Γαλλίας, που πρωτοέγινε το μακρινό 1930 και που συνεχίζεται και συγκεντρώνει πολύ κόσμο παρά το γεγονός ότι το  κάποτε κραταιό ΚΚΓ έχει χάσει το μεγαλύτερο μέρος της δύναμής του.

Το παράδειγμα της ΚΝΕ το ακολούθησαν αρχικά όλες οι νεολαιίστικες ελληνικές οργανώσεις, ακόμα και η ΟΝΝΕΔ, αλλά σήμερα μόνο αριστερές συλλογικότητες διοργανώνουν φεστιβάλ, πάντως με εντυπωσιακή συμμετοχή του κοινού. Θα τα πούμε λοιπόν στο Πάρκο Τρίτση!