Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μηνολόγιον Απριλίου λοιπόν

Posted by sarant στο 1 Απριλίου, 2015

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως, αλλά όχι πάντα, την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που το έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Τε 1 Του βαρώνου Μυγχάουζεν και των ανιδιοτελώς ψευδομένων
Πε 2 Διεθνής ημέρα παιδικού βιβλίου
Πα 3 Γενέσιον Θεοδώρου Κολοκοτρώνη του στρατηλάτου
Σα 4 Γενέσιον Ανδρέου Ταρκόφσκη και αυτοκτονία Δημητρίου Χριστούλα
Κυ 5 Ιακώβου Καζανόβα του μεγάλου εραστού
Δε 6 Του ζωγράφου Ραφαήλου
Τρ 7 Παγκόσμια ημέρα υγείας – Ιπποκράτους του Κώου
Τε 8 Γενέσιον Ιακώβου Μπρελ
Πε 9 † Φραγκίσκου Βάκωνος
Πα 10 Θρίαμβος Σπυρίδωνος Λούη του ωκύποδος
Σα 11 Γιούρι Γκαγκάριν, του πρώτου ανθρώπου εις το Διάστημα
Κυ 12 Τα μεγάλα Διονύσια
Δε 13 Βαρούχ Σπινόζα του προδρόμου του Διαφωτισμού
Τρ 14 † Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι αυτοχειριασμός
Τε 15 Λεονάρδου ντα Βίντσι
Πε 16 † Γεωργίου Βιζυηνού, το τελευταίον της ζωής του ταξίδιον
Πα 17 Γενέσιον Κωνσταντίνου Καβάφη και τελευτή Νίκου Παπάζογλου και Δημήτρη Μητροπάνου
Σα 18 † Αλβέρτου Αϊνστάιν τελευτή
Κυ 19 † Καρόλου Δαρβίνου
Δε 20 Ιωάννου Ιακώβου Ρουσώ και του Κοινωνικού Συμβολαίου
Τρ 21 Βεβήλωσις του Φοίνικος (αποφράς ημέρα)
Τε 22 † Γουλιέλμου Σαιξπήρου του μεγάλου δραματουργού
Πε 23 † Τελευτή Γεωργίου Καραϊσκάκη
Πα 24 Της γενοκτονίας των Αρμενίων
Σα 25 † Μαγελάνου του εξερευνητού
Κυ 26 Γενέσιον Ευγενίου Ντελακρουά
Δε 27 Γενέσιον Αδαμαντίου Κοραή του Διαφωτιστού
Τρ 28 Μιχαήλ Λομονόσωφ
Τε 29 † Κωνσταντίνου Καβάφη του ανεπαναλήπτου
Πε 30 Μαρίας Πολυδούρη τελευτή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Ετυμολογικά, Μηνολόγιο, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , | 16 Comments »

Μια δυσάρεστη «δικαίωση» (άρθρο του Βαγγέλη Καραμανωλάκη)

Posted by sarant στο 31 Μαρτίου, 2015

Την εποχή που συζητιόταν το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, είχα εκφράσει την αντίθεσή μου με αρκετές διατάξεις του, εκτιμώντας ότι θα αποβούν σε βάρος της ελευθερίας του λόγου και της ελευθερίας της έρευνας. Για παράδειγμα, είχα γράψει: «Ποινικοποιείται ολοφάνερα η ιστορική γνώμη, και το κακό δεν διορθώνεται επειδή η δίωξη περιορίζεται στις περιπτώσεις «κακόβουλης» άρνησης. Με λίγη κακή θέληση είναι εύκολο να χαρακτηριστεί κακόβουλη ακόμα και μια επιστημονική αντιπαράθεση, και η προοπτική να ξεκινήσει βιομηχανία μηνύσεων από «εργολάβους της μνήμης» δεν μπορεί να αποκλειστεί. Άλλωστε, η νεόκοπη βουλευτίνα της ΝΔ κ. Ιακωβίδου (αυτοαποκαλείται πολιτισμΙολόγος) δήλωσε ότι θα ψηφίσει το αντιρατσιστικό για να στείλει στη φυλακή την κ. Ρεπούση, η οποία υποτίθεται ότι αρνείται τη γενοκτονία των Ελλήνων. Και πράγματι, δεν δυσκολεύομαι να φανταστώ Έλληνα δικαστή να θεωρεί ότι η αναφορά σε «συνωστισμό στη Σμύρνη» συνιστά κακόβουλη άρνηση γενοκτονίας -εδώ βρέθηκαν άλλοι που αποφάνθηκαν ότι η φράση «οι Εβραίοι θέλουν εκτελεστικό απόσπασμα» (παραθέτω από μνήμης, δεν εγγυώμαι για την ακρίβεια) αφορά μόνο τους σιωνιστές και όχι όλους τους Εβραίους.»

Ομολογώ ότι δεν περίμενα να αληθέψει τόσο γρήγορα αυτή η απαισιόδοξη πρόβλεψη, αν και ο πρώτος ιστορικός που διώκεται με το νέο νομοσχέδιο δεν είναι η κυρία Ρεπούση (ούτε ο κ. Νακρατζάς, όπως είχα γράψει με άλλη ευκαιρία) αλλά κάποιος αλλοδαπός, ο γνωστός Γερμανός ιστορικός Χάιντς Ρίχτερ.

Ο κ. Ρίχτερ, ειδικός σε θέματα Ελλάδας και Κύπρου, εξέδωσε το 2011 το βιβλίο του Operation Merkur: Die Eroberung der Insel Kreta im Mai 1941, [Επιχείρηση Ερμής: Η κατάκτηση της νήσου Κρήτης τον Μάιο του 1941] το οποίο μέσα στον ίδιο χρόνο μεταφράστηκε και εκδόθηκε στα ελληνικά από τον Γκοβόστη με τον συντομότερο και πιο ευπρεπισμένο τίτλο Η μάχη της Κρήτης. Δεν είναι το πρώτο έργο του κ. Ρίχτερ για την Ελλάδα, ούτε το πρώτο του που μεταφράζεται στα ελληνικά (δείτε εδώ εργογραφία του).

Το βιβλίο του κ. Ρίχτερ δεν έγινε δεκτό με ανεπιφύλακτη επιδοκιμασία -αρκετοί ιστορικοί τού άσκησαν κριτική σε επιμέρους σημεία, κάποτε αυστηρή (όποιος μπορεί να δώσει λινκ εδώ, ευπρόσδεκτος). Περισσότερα δεν μπορώ να πω για το βιβλίο, διότι δεν το έχω διαβάσει. Ωστόσο, δεν προκάλεσε θόρυβο έξω από τον στενό κύκλο των ιστορικών, ούτε καν ψιθύρους. Και έτσι είναι το αναμενόμενο, τα ιστορικά βιβλία δεν προκαλούν ούτε πάταγο ούτε πανικό στην κοινή γνώμη.

Και τα πράγματα θα έμεναν έτσι, αν το Πανεπιστήμιο Κρήτης δεν είχε πέρυσι την κακή, όπως αποδείχτηκε, ιδέα να αναγορεύσει επίτιμο διδάκτορα τον Γερμανό ιστορικό. Ξέσπασε τότε στα τοπικά μέσα μεγάλος θόρυβος για την τιμή που θα γινόταν στον συκοφάντη του κρητικού λαού (εδώ βέβαια πρέπει να μπουν εισαγωγικά, διότι δεν συμμερίζομαι την άποψη). Κατηγορήθηκε το πανεπιστήμιο για την επιλογή του και, αν δεν κάνω λάθος, τελικά η αναγόρευση ματαιώθηκε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Επικαιρότητα, Ελευθερία του λόγου, Κρήτη, Κατοχή | Με ετικέτα: , , , , | 137 Comments »

Τα μυστικά του φλιτζανιού

Posted by sarant στο 30 Μαρτίου, 2015

flitzaniΟ τίτλος είναι εντελώς παραπλανητικός: δεν πρόκειται να σας αποκαλύψω τι λέει η μοίρα σας, δεν έχω χάρισμα καφετζούς και εδώ που τα λέμε δεν πιστεύω στην καφεμαντεία ή σε κάποιαν άλλη μαντεία, αν και αναγνωρίζω ότι η μέθοδος έχει ένα σαφές πλεονέκτημα απέναντι σε άλλες μορφές μαντείας, διότι, αν μη τι άλλο, τουλάχιστον πίνεις τον καφέ. Οπότε δεν έχω σκοπό να σας «πω το φλιτζάνι», άλλα είναι τα μυστικά του φλιτζανιού που θέλω να σας φανερώσω. Θα μπορούσατε άλλωστε να το υποθέσετε, διότι, ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε.

Και θα λεξιλογήσουμε για το φλιτζάνι, και ειδικότερα για την ετυμολογία της λέξης.

Αν ανοίξετε τα λεξικά, θα δείτε ότι η λέξη φλιτζάνι είναι δάνειο από τα τουρκικά. Συγκεκριμένα, το δανειστήκαμε από έναν διαλεκτικό τύπο, filcan (προφ. φιλτζάν), ενώ ο επικρατέστερος τουρκικός τύπος είναι fincan, που είναι δάνειο από τα αραβικά, και με τη σειρά του ανάγεται στο αρχαίο περσικό pingan.

Αυτά λέει το ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, και είναι σωστά, αλλά δεν τελειώνει εδώ η ετυμολογική αλυσίδα -μόλις αρχίζει, θα έλεγε κανείς. Αλλά πριν προχωρήσουμε, ας πούμε παρεμπιπτόντως ότι, επειδή το φλιτζάνι είναι δάνεια λέξη, δεν έχει βάση η γραφή της με ύψιλον, *φλυτζάνι, που συνηθιζόταν παλιότερα. (Ίσως το ύψιλον προτιμήθηκε επειδή θυμίζει το σχήμα του φλιτζανιού, πάντως είναι μια περίπτωση αδικαιολόγητου ύψιλον, όπως επίσης συμβαίνει με τις διαδεδομένες αλλά επίσης αστήρικτες γραφές *φυστίκι και *μπύρα).

Θα υποστηρίξω σε αυτό το άρθρο ότι η περσική λέξη έχει ελληνική αρχή, επομένως το φλιτζάνι είναι αντιδάνειο. Με τα γλωσσικά δάνεια και ιδίως τα αντιδάνεια ασχολούμαι εδώ και πολλά χρόνια, διότι με σαγηνεύει αυτό το δούναι και λαβείν (το αλισβερίσι, το νταραβέρι!) των γλωσσών και των πολιτισμών, που τελικά καταργεί κάθε έννοια ‘κυριότητας’ μιας γλώσσας πάνω στις λέξεις.

Αλλά θα μπορούσα να το βάλω και σε κουίζ: μπορείτε να μαντέψετε από ποια ελληνική λέξη προέρχεται η λέξη «φλιτζάνι»; Δεν νομίζω πως θα το βρείτε, αν δεν το ξέρετε, αλλά να σας δώσω μια βοήθεια: η λέξη από την οποία προέρχεται μας φέρνει στο νου τα σχολικά μας χρόνια. Τώρα, μάλλον θα το βρείτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 233 Comments »

Λάζος Τσιτούρας, ένας αντάρτης

Posted by sarant στο 29 Μαρτίου, 2015

Το καλό του Διαδικτύου είναι ότι σου δίνει τη δυνατότητα να έρχεσαι σε επαφή με ανθρώπους που έχουν το ίδιο ενδιαφέρον (το ίδιο πάθος, την ίδια πετριά), όσο σπάνιο ή εξειδικευμένο κι αν είναι. Αυτό το χαρακτηριστικό ήταν ίσως πιο έντονο πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, αλλά δεν παύει να υπάρχει και σήμερα, και μια τέτοια συνάντηση, που είχα πρόσφατα, δίνει το σημερινό μας άρθρο.

Ο Θανάσης Καλλιανιώτης, ιστορικός και εκπαιδευτικός από την Αιανή Κοζάνης και διαδικτυακός φίλος, μου έδειξε πριν από μερικές μέρες -με τη μεσολάβηση του φίλτατου ΙΝ- την εξής φωτογραφία:

lazoskotz

Η φωτογραφία είναι παρμένη από το βιβλίο «Ανθρώπινο χρέος: αναμνήσεις απ’ τη ζωή μου», που εξέδωσε η Ευαγγελία Σαμαρά, σύζυγος του γιατρού Γιώργου Σαμαρά, με αναμνήσεις από την Εθνική Αντίσταση. Ο Γιώργος Σαμαράς ήταν γιατρός, επικεφαλής του υγειονομικού της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, φίλος του ποιητή Γιώργου Κοτζιούλα. Εδώ τον βλέπουμε στο κέντρο, ενώ αριστερά (όπως κοιτάζουμε) είναι ο ποιητής, και δεξιά ο αντάρτης Λάζος Τσιτούρας, νοσοκόμος του ΕΛΑΣ, από την Αιανή Κοζάνης.

Ο Καλλιανιώτης, που έχει ερευνήσει τη ζωή των ανταρτών του χωριού του, με ρώτησε μήπως ο Κοτζιούλας είχε γράψει τίποτα για τον Λάζο Τσιτούρα. Τον πληροφόρησα ότι ο Κοτζιούλας έχει αφιερώσει δύο πολύστιχα ποιήματα στον φίλο του τον Λάζαρο, και του τα έστειλα, και σε αντάλλαγμα τού ζήτησα κάποια βιογραφικά στοιχεία για τον αντάρτη. Αποτέλεσμα της συνεργασίας μας αυτής είναι το σημερινό άρθρο, με το οποίο προσθέτουμε μια ψηφίδα στο έργο του Κοτζιούλα και στη βιογραφία του Λάζου Τσιτούρα, αφού ως τώρα δεν ήταν γνωστό (απ’ όσο ξέρω) ποιος είναι ο Λάζαρος για τον οποίο κάνουν λόγο τα ποιήματα του Κοτζιούλα.

lazosΛοιπόν, σύμφωνα με την έρευνα του Θανάση Καλλιανιώτη και προσθέτοντας κάποια πράγματα που έχω βρει εγώ, ο Λάζαρος Τσιτούρας γεννήθηκε στην Αιανή Κοζάνης στις 15 Απριλίου του 1917. Η μητέρα του πέθανε στη γρίπη του 1918 ενώ για τον πατέρα του οι μαρτυρίες διίστανται -είτε χάθηκε στη Μικρασία είτε πέθανε στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Φτωχός αγρότης, πήρε μέρος στον ελληνοϊταλικό πόλεμο με την ειδικότητα του νοσοκόμου. Το 1943 βγήκε στον ΕΛΑΣ με τα τμήματα του Γενικού Αρχηγείου.

Υπηρέτησε νοσοκόμος στην 8η Μεραρχία, όπου συνδέθηκε φιλικά με τον γιατρό Γιώργο Σαμαρά και τον ποιητή Γιώργο Κοτζιούλα. Στο ανέκδοτο ημερολόγιο του Κοτζιούλα υπάρχουν τέσσερις-πέντε αναφορές στον Λάζαρο, από τις οποίες προκύπτει ότι ήταν το δεξί χέρι του γιατρού. (Ο Κοτζιούλας πέρα από τα άλλα, είχε για ένα διάστημα διατελέσει υπεύθυνος υλικού του αντάρτικου νοσοκομείου).

Μετά τη Βάρκιζα, τα τμήματα του ΕΛΑΣ αποχώρησαν από τα Γιάννενα -ο Κοτζιούλας, μην έχοντας πού να πάει, έμεινε φιλοξενούμενος του γιατρού στην Ελασσόνα, ενώ ο Τσιτούρας γύρισε στο χωριό του. Εκεί βρήκε το πατρικό του σπίτι καμένο από τους Γερμανούς. Στα τέλη Απριλίου 1945, όπως συμπεραίνουμε από τα ποιήματα που ακολουθούν, επισκέφτηκε τους φίλους του στην Ελασσόνα για λίγες μέρες.

Στην Αιανή, ο Τσιτούρας άνοιξε καφενείο, αλλά τον Νοέμβριο του 1946 αναγκάστηκε να βγει στο βουνό ξανά -και πάλι ως νοσοκόμος, όπου είχε άριστες επιδόσεις, αρχικά στα Βέντζια. Στο Γράμμο ήταν εκπαιδευτής στη σχολή νοσοκόμων του ΔΣΕ ενώ μετά την ήττα περνάει στην Αλβανία και από εκεί καταλήγει στην Τασκένδη όπου φοίτησε σε ιατρική σχολή. Παντρεύτηκε, έκανε δυο κόρες και πέθανε σχετικά νέος, το 1974, χωρίς να μπορέσει να επαναπατριστεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εθνική αντίσταση, Ποίηση, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 102 Comments »

Μη καίτοι μεζεδάκια

Posted by sarant στο 28 Μαρτίου, 2015

Μην προσπαθείτε να βγάλετε νόημα από τον τίτλο (αν και θα είχε πλάκα να προσπαθούσαμε να βγάλουμε). Ο τίτλος είναι παρμένος από ένα μεζεδάκι της πιατέλας, όπως κάνουμε πότε-πότε.

Για να μη σας κρατάω σε αγωνία, ξεκινάω ακριβώς με αυτό το μεζεδάκι, παρόλο που είναι μεγαλούτσικο για ορντέβρ.

Λοιπόν, στο ρεπορτάζ της (οΘντκ) έγκριτης Καθημερινής για την (όχι και επαχθή, πάντως) ποινή που επιβλήθηκε στον πρώην υπουργό Γ. Παπακωνσταντίνου, καταγράφονται τα λόγια που του απεύθυνε ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου, ως εξής: «Πηγαίνετε και μη καίτοι αμαρτάνετε…»

Δεν είπε βέβαια αυτό ο κ. Πρόεδρος. Αυτό κατέγραψε η δημοσιογράφος που συνέταξε το άρθρο.

Εννοώ ότι ο πρόεδρος είπε /miketi amartanete/ και η δημοσιογράφος που υπογράφει το άρθρο, πιθανώς μη γνωρίζοντας τι θα πει /miketi/, υπέθεσε ότι πρόκειται για τις γνωστές της λέξεις «μη καίτοι». Οι λέξεις βέβαια αυτές υπάρχουν, αλλά νόημα δεν βγαίνει στα ελληνικά. «Καίτοι» σημαίνει «αν και», η φράση «μη καίτοι» όπως καταλαβαίνετε δεν έχει κανένα απολύτως νόημα.

Στην πραγματικότητα, ο πρόεδρος είπε «μηκέτι αμαρτάνετε», και είναι βέβαια μια φράση της αρχαίας ελληνικής, αλλά μια φράση πολύ γνωστή, παροιμιώδης, διότι είναι παρμένη (με διασκευή) από το Ευαγγέλιο. Στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, και ειδικότερα στην περιγραφή του θαύματος του Ιησού με τον παράλυτο της κολυμβήθρας (στο 5ο κεφαλαιο), ο Ιησούς, αφού πει την πολύ διασημότερη φράση «άρον τον κράβαττόν σου και περιπάτει» (στην εποχή μας γράφουμε συνήθως ‘κράβατον’), λίγο αργότερα, αφού ο παράλυτος γιατρευτεί, του λέει: «Ίδε υγιής γέγονας, μηκέτι αμάρτανε, ίνα μη χείρον σοί τι γένηται» (5.14), δηλαδή «Να που γιατρεύτηκες, μην αμαρτάνεις στο εξής για να μην πάθεις χειρότερα».

Μηκέτι θα πει, λοιπόν, «όχι πια, όχι άλλο» και μαζί με ρήμα «μην κάνεις κάτι πια, μην το συνεχίζεις αυτό». Η λέξη είναι σύνθετη από το «μη» και το «έτι» (ακόμα) και το κ μπαίνει ως συνδετικό, θα λέγαμε, κατ’ αναλογία με το ουκέτι.

Ο πρόεδρος του δικαστηρίου, που ήξερε τη φράση και τη σημασία της, τη διασκεύασε σε πληθυντικό αριθμό, μια και στα σημερινά ελληνικά ο ενικός ηχεί πιο αγενής απ’ ό,τι στην εποχή του Ιησού (αν θεωρήσουμε ότι είναι ιστορικό πρόσωπο) όπου δεν υπήρχε πληθυντικός ευγενείας. Η δημοσιογράφος δεν ήξερε τη φράση, ούτε από την παιδεία της ούτε από την εκκλησία (ακούγεται συχνά υποθέτω, π.χ. στην Κυριακή του Παραλύτου, τρεις Κυριακές μετά το Πάσχα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Ευαγγέλιο, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 170 Comments »

Τους πήρε στο λαιμό του

Posted by sarant στο 27 Μαρτίου, 2015

Η είδηση για την αεροπορική τραγωδία στις Άλπεις ήδη απασχολούσε αρκετά τις συζητήσεις μας, αλλά τις μονοπώλησε σχεδόν από χτες το μεσημέρι, όταν ο εισαγγελέας της Μασσαλίας ανακοίνωσε ότι, όπως δείχνουν οι καταγραφές στο μαύρο κουτί, ο νεαρός συγκυβερνήτης του αεροσκάφους κατά πάσα πιθανότητα κλείδωσε τον κυβερνήτη έξω από το πιλοτήριο και στη συνέχεια εσκεμμένα ξεκίνησε διαδικασία καθόδου ρίχνοντας τελικά το αεροπλάνο στη βουνοπλαγιά και παίρνοντας μαζί του στον θάνατο άλλους 149 ανθρώπους, επιβάτες και πλήρωμα.

Όσο κι αν μοιάζει αδιανόητο, παρόμοιο περιστατικό δεν είναι πρωτοφανές στα αεροπορικά χρονικά: έχει ξανασυμβεί, και πάνω από μία φορά, αλλά και πάλι είναι κάτι το εξαιρετικά ασυνήθιστο. Αναπόφευκτα, το συζητήσαμε ήδη εδώ χτες, έστω και στα σχόλια άλλου άρθρου, όπως συμβαίνει κάθε φορά που ένα συνταρακτικό γεγονός επιβάλλει το δικό του δίκαιο πάνω από τους κανόνες της ιστολογικής συζήτησης (που έτσι κι αλλιώς είναι αρκούντως χαλαροί) -αλλά νομίζω ότι αξίζει να αφιερωθεί κι ένα ειδικό άρθρο, ιδίως αν σκεφτούμε ότι κάποιοι από εμάς ταξιδεύουμε αρκετά συχνά με αεροπλάνα, οπότε μιαν ανατριχίλα θα την αισθανθήκαμε. (Βέβαια, όσοι έχουν σχολιάσει το ατύχημα ήδη από χτες, μπορεί να στραβομουτσουνιάσουν τώρα).

Φυσικά, τα περιστατικά της τραγωδίας θα τα ξέρετε όλοι, αλλά θα τα επαναλάβω τηλεγραφικά. Το ατύχημα συνέβη στην πτήση 9525 της Germanwings, από Βαρκελώνη προς Ντίσελντορφ. Η Germanwings είναι εταιρεία «χαμηλού κόστους» (low-cost που τη λέμε), θυγατρική της γερμανικής Λουφτχάνσα, η οποία σιγά-σιγά αναλαμβάνει όλες τις ευρωπαϊκές πτήσεις της μητρικής εταιρείας που δεν περνούν από τους δύο βασικούς της κόμβους, το Μόναχο και τη Φρανκφούρτη.  Πέρυσι οι πιλότοι της Λουφτχάνσα είχαν κάνει απεργίες με αίτημα να περιοριστεί η εξάπλωση της Germanwings, που έχει φτηνότερο μισθολόγιο, καθώς φοβούνταν ότι θα εξαναγκαστούν να μεταπηδήσουν στη θυγατρική. (Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την Air France, και η πρόσφατη πολυήμερη απεργία των πιλότων είχε ακριβώς τον ίδιο λόγο).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 320 Comments »

Ο Μάρκος, ο Λόντος και ο Κόλα Κβαριάνι (ή Κοριάνι)

Posted by sarant στο 26 Μαρτίου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι προέκταση ή διασκευή ενός άρθρου του αξέχαστου φίλου Αλλού Φαν Μαρξ, που πέθανε πέρυσι αλλά είναι πάντα παρών στη μπλογκόσφαιρα μέσα από το ιστολόγιό του. Το αρχικό άρθρο του Αλλουφάνη είχε δημοσιευτεί το 2008, και σε ανύποπτο χρόνο του είχα πει «αυτό θα σου το κλέψω» εννοώντας πως θα το αναδημοσίευα, επειδή μου άρεσε πάρα πολύ. Στο μεταξύ, σκαλίζοντας παλιές εφημερίδες βρήκα κάμποσα ενδιαφέροντα στοιχεία για το θέμα, οπότε τελικά αποφάσισα να γράψω ένα δικό μου άρθρο, που όμως αντλεί υλικό από το άρθρο του αείμνηστου φίλου. Μπορούμε να το πούμε συνεργασία αυτό άραγε;

Πέρα από τις λέξεις, έχουν και τα τραγούδια τη δική τους ιστορία -σε κάποιες περιπτώσεις απλή και τετριμμένη, σε άλλες συναρπαστική. Το τραγούδι που θα δούμε σήμερα έχει πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία, αν και δεν είναι από τα πιο γνωστά του μέγιστου Μάρκου Βαμβακάρη. Ο τίτλος του είναι «Λόντος και Κοριάνι».

Οι στίχοι, που θα τολμήσω να πω ότι είναι κάπως άτσαλοι:

Πάρ’την αιμοβορία σου και τράβα στην πατρίδα σου, αγαπητέ Κοριάνι
που σ’ έστειλε ο Λόντος μας, σε μακρινό σιργιάνι

Ήρθες απ΄την πατρίδα σου τον ζόρικο να κάνεις,
κι ο κόσμος αν δεν σε γλίτωνε, κόντεψες να πεθάνεις.

Να ήσουνα μονάχα συ, κομμάτια πια να γίνει,
μα όσοι ευρεθήκανε, την πάθανε κι εκείνοι.

Κι έτσι λοιπόν ο Λόντος μας βρέθηκε παλικάρι,
κι όλος ο κόσμος τον αγαπά, του Άργους το καμάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Κινηματογράφος, Πρόσφατη ιστορία, Ρεμπέτικα, Συνεργασίες, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , | 81 Comments »

Εκατό χρόνια τώρα… (το 1921)

Posted by sarant στο 25 Μαρτίου, 2015

Σήμερα συμπληρώνονται 194 χρόνια από την επανάσταση του 1821 (δηλαδή από τη συμβατική ημερομηνία έναρξής της, αλλά ας μην επεκταθούμε σε αυτό). Σε έξι χρόνια θα κλείσουμε 200 χρόνια, στρογγυλή και βαριά επέτειο που δεν ξέρω πώς ακριβώς θα τη γιορτάσουμε.

Οι συνομήλικοι και οι μεγαλύτεροί μου, άντε και οι λίγο μικρότεροι θα θυμούνται ίσως τον γιορτασμό των 150 χρόνων της Επανάστασης, που έγινε από ένα καθεστώς που κι αυτό καμάρωνε πως είναι επαναστατικό ενώ ήταν απλώς μια αυταρχική ξενοκίνητη χούντα που είχε πάρει την εξουσία με πραξικόπημα. Αν και ομολογώ πως δεν θυμάμαι και πολλά από τον γιορτασμό εκείνον, θυμάμαι πως είχαμε μόλις πανηγυρίσει δεόντως μιαν άλλη εθνική επιτυχία, αφού την προηγούμενη μέρα, στις 24 Μαρτίου 1971, ο Παναθηναϊκός έφερνε 0-0 στη Λεωφόρο κόντρα στην (πρωταθλήτρια Αγγλίας) Έβερτον και έπαιρνε την πρόκριση χάρη στο 1-1 του εκτός έδρας ματς.

Η προηγούμενη στρογγυλή επέτειος ήταν τα 100 χρόνια, στις 25 Μαρτίου 1921. Το σημαδιακό της επετείου εκείνης ήταν πως η Ελλάδα βρισκόταν και πάλι σε πόλεμο με την Τουρκία, ακόμα νικηφόρον -αν και τα σημάδια στον τοίχο ήταν δυσοίωνα και τα ‘βλεπαν πολλοί. Στην Αθήνα κυβερνούσαν οι βασιλόφρονες μετά την ήττα του Βενιζέλου στις (μάλλον όχι μοιραίες, παρά τα λεγόμενα) εκλογές της 1.11.1920, είχαν επαναφέρει τον βασιλιά, ενώ η μείζων αντιπολίτευση δεν είχε ακόμα συνέρθει από την ήττα της. Υπήρχε και το μικρό ΣΕΚΕ, το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος, ο πρόδρομος του ΚΚΕ, που ακόμα δεν είχε μπει στην Κομμουνιστική Διεθνή -ακριβώς εκείνη την περίοδο το κόμμα συζητούσε τους περίφημους 21 όρους που έβαζε η Διεθνής σε όσα κόμματα ήθελαν να προσχωρήσουν.

Κατά σύμπτωση, στο φύλλο της 25ης Μαρτίου 1921 του Ριζοσπάστη δημοσιεύτηκε ένα άρθρο του αρχισυντάκτη του, του Θεόδωρου Λασκαρίδη, για το θέμα της εισδοχής στη Διεθνή. Ο Λασκαρίδης, που τη ζωή του και το έργο του εξετάζω στο βιβλίο μου Το φονικό μοιραίο βόλι, φαίνεται να είχε επιφυλάξεις για την εισδοχή. Αλλά αυτό το λέω παρεμπιπτόντως. Στο ίδιο φύλλο του Ριζοσπάστη, το κύριο άρθρο είχε τίτλο «100 χρόνια τώρα» και ήταν αφιερωμένο στα 100 χρόνια από την επανάσταση του 1821. Το υπέγραφε ο Α.Δ.Σ., που είναι τα αρχικά του Αριστοτέλη Σίδερη, του Κερκυραίου σοσιαλιστή δικηγόρου που είχε βγει βουλευτής  το 1915 με τη Φεντερασιόν και μαζί με τον Αλβέρτο Κουριέλ ήταν οι μοναδικοί βουλευτές του ΣΕΚΕ την περίοδο 1918-20, όταν η Βουλή του 1915 (των Λαζάρων, όπως ονομάστηκε) αναστήθηκε από τον Βενιζέλο.

Παραθέτω ολόκληρο το άρθρο του Σίδερη για να δούμε πώς προσλάμβανε το 1821, και μάλιστα σε καιρό πολέμου, η αριστερά της εποχής, πριν ακόμα διατυπωθούν σε βιβλίο οι πρώτες επεξεργασίες του Κορδάτου. Παράλληλα, θα πάρουμε και μια γεύση της γλώσσας της, αφού το ΣΕΚΕ και ο Ριζοσπάστης χρησιμοποιούσαν ακόμα την καθαρεύουσα. Εκσυγχρονίζω την ορθογραφία, αρκεί η γλώσσα για να πάρουμε το άρωμα της εποχής, δεν μας χρειάζονται και τα «είνε».

ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΡΑ

Ενώ έξω δονούν τον αέρα αι σάλπιγγες και αι μουσικαί, τα πυροβόλα και η στερεότυπος πατριωτική φλυαρία των στερεοτύπων ρητόρων της εποχής, ας αναλογιστούν οι Έλληνες τι παρουσιάζει τώρα εκατό χρόνια η Ελλάς.

Ότι η Επανάστασις του 1821 ήτο μία επανάστασις, εις ήν εσήκωσε το Έθνος η συμφεροντολογία των μικροαστών και των εμπόρων της εποχής, οίτινες έχοντες εις τας χείρας των την οικονομικήν ζωήν της χώρας -των Τούρκων φεουδαρχών μη ασχολουμένων εις την εμπορικήν κίνησιν- είχον συμφέρον να αποκτήσουν και την πολιτικήν εξουσίαν, είναι αναμφισβήτητον και χιλιοειπωμένον ήδη. Ως επίσης αναντίρρητον είναι ότι προς επιτυχίαν της επαναστάσεως ταύτης, η αστική τάξις εξεμεταλλεύθη την διαφορά της θρησκείας του υποδούλου προς τον κατακτητήν, την παράδοσιν περί αναστάσεως του Βυζαντίου, το μίσος του αγρότου, κολλίγου και υποτελούς κατά του Αγά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Επετειακά, Κομμουνιστικό κίνημα, Παλιότερα άρθρα | Με ετικέτα: , , , , | 147 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης – Η απελευθέρωση και ο ραδιοσταθμός

Posted by sarant στο 24 Μαρτίου, 2015

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η τριακοστή όγδοη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στη Μυτιλήνη, στο τέλος της Κατοχής, δηλαδή Σεπτέμβριο του 1944 και ενώ ο ποιητής με την οικογένειά του έχουν φύγει από την πόλη και έχουν εγκατασταθεί στην ελεύθερη Λέσβο.

Να σημειωθεί ότι σήμερα κλείνουν 38 χρόνια από τον θάνατο του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου ή Άχθου Αρούρη (1903-24.3.1977).

mimis_jpeg_χχsmallΟ ποιητής γύρισε οικογενειακώς στη Μυτιλήνη με φορτηγό του ΕΛΑΣ στις 11 του μηνός [Σεπτεμβρίου]. Τόσο στην Τράπεζα όσο και στη γειτονιά τούς έκα­ναν υποδοχή ηρώων. Όλοι σχεδόν οι υπάλληλοι, εκτός δύο ή τριών περιπτώσεων, του ζήτησαν «να τους γράψει στο ΕΑΜ», ο προϊστάμε­νος μάλιστα του λογιστηρίου του ’πε:

«Βρε Νίκο, θέλω να γραφτώ στο ΕΑΜ, αλλά να με γράψεις στέλεχος, αφού είμαι τμηματάρχης…»

Ο Βαρκάρης [παρατσούκλι του διευθυντή] προχώρησε ακόμα πιο πέρα:

«Άκου, Νίκο», του είπε (ως τότε τον έλεγε κύριε Σαραντάκο), «εμένα δε μ’ αρέσουν τα μεσοβέζικα πράματα, ΕΑΜ και κουραφέξα­λα, εγώ θέλω να μπω στο κόμμα!»

Την τρίτη μέρα από το γυρισμό τους στη Μυτιλήνη, πήγαν να τους δουν οικογενειακώς οι Φεδέρωφ. Ο Βόρης συνεχάρη τον Νίκο για την τάξη και την ησυχία που εξασφάλισε το ΕΑΜ. Για να τονίσει πάντως το γεγονός ότι ο ίδιος ήταν αμέτοχος δεν είπε το φίλο του «συναγω­νιστή», προσφώνηση που ήταν τότε σε καθολική χρήση, αλλά σκέτα «αγωνιστή», θέλοντας με την απάλειψη του συνδέσμου «συν» να εκφράσει την απουσία κάθε συμμετοχής του στην υπόθεση.

Ο Φεδέρωφ που δεν είχε ο ίδιος ραδιόφωνο ερχόταν συχνά κι άκουγε τη Μόσχα στα ρωσικά από το ραδιόφωνο του Νίκου. Διασκέ­δαζε με τα πολλά εξαρτήματα του ραδιόφωνου κι όταν για ν’ αλλάξει μήκος κύματος ο ποιητής έβγαζε από το ειδικό ντουλαπάκι την μπο­μπίνα κι έβαζε άλλη, ο Βόρης τον πείραζε:

«Έχουμε αλλαγή κυβερνήσεως».

Οι σοβιετικοί από την αρχή του πατριωτικού πολέμου είχαν ανα­σύρει από το περιθώριο την ένδοξη ρωσική στρατιωτική ιστορία και ο Φεδέρωφ άκουγε με ικανοποίηση από το ραδιόφωνο ύμνους για τον Κουτούζωφ, τον Σουβόρωφ, τον ναύαρχο Ουσακώφ και άλλους στρατιωτικούς ηγέτες του παρελθόντος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Εθνική αντίσταση, Κατοχή, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , , , | 45 Comments »

Πρώτη φορά αριστερά στην παρέλαση;

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2015

Μεθαύριο έχουμε 25 Μαρτίου, εθνική εορτή, και κάθε χρόνο τέτοια μέρα έχουμε στην Αθήνα την καθιερωμένη στρατιωτική παρέλαση. Τα τελευταία χρόνια οι παρελάσεις της 25ης Μαρτίου όπως και της άλλης εθνικής μας εορτής στις 28 Οκτωβρίου γίνονταν, θα μπορούσαμε να πούμε χαριτολογώντας, κεκλεισμένων των θυρών, αφού, από τον δικαιολογημένο φόβο αποδοκιμασιών, η προσέλευση του απλού κόσμου ήταν πολύ δύσκολη ή αδύνατη.

Φέτος, στην πρώτη εθνική επέτειο μετά την κυβερνητική αλλαγή, η στρατιωτική παρέλαση της 25ης Μαρτίου, όπως ανακοινώθηκε, θα έχει διαφορετικό χαρακτήρα. Όχι (μόνο) επειδή θα αφαιρεθούν τα κάγκελα, θα ενθαρρυνθεί η προσέλευση κόσμου και θα αλλάξει η τοποθέτηση των επισήμων, αλλά επιπλέον διότι, μετά το τέλος της παρέλασης, οι στρατιωτικές μπάντες θα παραμείνουν στον χώρο της πλατείας Συντάγματος και θα παίξουν εμβατήρια αλλά και δημοτικά τραγούδια για να χορέψει ο κόσμος, δηλαδή θα γίνει κάτι σαν λαϊκό γλέντι. Η απόφαση αυτή ανακοινώθηκε ύστερα από σύσκεψη του υπουργού Εθνικής Άμυνας Πάνου Καμμένου με την περιφερειάρχισσα Αττικής Ρένα Δούρου.

Η απόφαση προκάλεσε αμηχανία σε μεγάλη μερίδα μελών του ΣΥΡΙΖΑ, και ενδεικτικό είναι το άρθρο του φίλου Στρατή Μπουρνάζου (πηγή), που θα παραθέσω πιο κάτω. Τα επιχειρήματα του Μπουρνάζου είναι ισχυρά, αν και υπάρχει ο αντίλογος ότι η στρατιωτική παρέλαση, πέρα από τη λειτουργία που ενδεχομένως έχει ως επίδειξη της ετοιμότητας του αμυντικού μηχανισμού, μπορεί να δράσει εμψυχωτικά στον λαό -σε εντελώς άλλες συνθήκες, βέβαια, το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ χρησιμοποιούσαν πολύ τις παρελάσεις (του λαϊκού, βεβαίως, στρατού) για εμψύχωση.

Προσωπικά, δεν αισθάνομαι ενθουσιασμό για την απόφαση αν και ελπίζω να διαψευστούν οι φόβοι που έχω μήπως το λαϊκό γλέντι εξελιχθεί σε φιάσκο. Κι επειδή, όπως φαίνεται, η πραγματοποίηση της παρέλασης υπό τη νέα, αναβαθμισμένη από μια άποψη, μορφή της αποτελεί παραχώρηση προς τον κυβερνητικό εταίρο, τους ΑΝΕΛ, να θυμηθούμε ότι τα μικρά δώρα, που συντηρούν τις σχέσεις καλής συνεργασίας, πρέπει να ανταποδίδονται -με χαρά μου θα έβλεπα στο άμεσο μέλλον να κατατίθεται το νομοσχέδιο για την επέκταση του συμφώνου συμβίωσης στα ομόφυλα ζευγάρια.

Από την άλλη, προτιμώ να βλέπω τη σφραγίδα της αριστερής κυβέρνησης στην επιστολή του υπουργού Παιδείας προς τα σχολεία όλης της χώρας, μια πραγματικά ασυνήθιστη υπουργική επιστολή (και όχι εγκύκλιο) που ξεκινάει με τα εξής ασυνήθιστα λόγια, τα οποία περιέργως οι περισσότεροι ιστότοποι δεν τα έκριναν άξια παράθεσης: Όταν εκείνοι που εκπροσωπούν τον θεσμό του σχολείου, δάσκαλοι, καθηγητές, ακόμη και ο Υπουργός Παιδείας, απευθύνονται σε σας με την ευκαιρία της επετείου της μεγάλης ελληνικής επανάστασης, αισθάνονται ίσως μεγαλύτερη ανασφάλεια από εκείνη που αισθάνεστε εσείς όταν σηκώνεστε για μάθημα στον πίνακα. Γιατί τέτοιοι εορτασμοί είναι συχνά δίκοπο μαχαίρι: από τη μια πλευρά, αποδίδουν την οφειλόμενη μνήμη και τιμή στο γεγονός, από την άλλη, όμως, κινδυνεύουν να υποβαθμιστούν σε «πανηγυρικό», που συχνά αποξηραίνει το καθοριστικό ιστορικό συμβάν. Και είναι κρίμα, η μνημόνευση της δικής μας επανάστασης που κλόνισε συθέμελα καθεστώτα, ιεραρχίες, αυτοκρατορίες και συνειδήσεις, να καταλήγει ρουτίνα, και να φέρνει πλήξη σε νέους ανθρώπους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Αναδημοσιεύσεις, Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , | 451 Comments »

Το έχω σε μεγάλον παράπονο να γένομαι ρεζίλης

Posted by sarant στο 22 Μαρτίου, 2015

Την Κυριακή βάζουμε συνήθως φιλολογικά ή λογοτεχνικά κείμενα. Σήμερα όμως, επειδή πλησιάζει η 25η Μαρτίου, που κάθε φορά της αφιερώνω ένα ή περισσότερα άρθρα, αφού είναι το ιδρυτικό γεγονός του νεοελληνικού κράτους, σκέφτηκα να βάλω κάποιο κείμενο της εποχής, γραμμένο από αγωνιστή του 1821, που να μην υπάρχει ήδη στο Διαδίκτυο.

Δεν ήταν τόσο εύκολο, ευτυχώς -εννοώ ότι τα γνωστά και τρανταχτά κείμενα (Μακρυγιάννης, Κολοκοτρώνης, γράμματα του Ανδρούτσου) είναι τα περισσότερα ήδη διαθέσιμα.

Τελικά αποφάσισα να βάλω αποσπάσματα από επιστολές ενός δευτεραγωνιστή, του Βαγγέλη Νικότση, που τις βρήκα στο βιβλίο που εξέδωσε η Ακαδημία με το αρχείο Κωλέττη. Ο Νικότσης, άνθρωπος του Κωλέττη, βρίσκεται το 1824 στο φρούριο της Μονεμβασιάς, και από εκεί στέλνει διαδοχικά γράμματα στον Κωλέττη, δίνοντάς του πληροφορίες και κυρίως ζητώντας του χρήματα -χωρίς μεγάλη ανταπόκριση, αν κρίνω από τα γράμματά του. Τα γράμματα πρέπει να τα έχει γράψει γραμματικός, αφού ο ίδιος ο Νικότσης υπογράφει «ευαγγελείς Νικοτζεις». Εδώ τα μεταγράφω σε μονοτονικό και με σημερινή ορθογραφία (εκσυγχρονίζοντας την υποτακτική και τον συγκριτικό των επιθέτων).

Ο Νικότσης ή Νικότζης δεν ξέρω αν διακρίθηκε αλλού -πάντως το όνομά του εμφανίζεται στις ανακρίσεις για τη δολοφονία του Καποδίστρια. Κάθε συμπλήρωση δεκτή.

Επειδή δεν προλαβαίνω να ερευνήσω το θέμα, παραλείπω τις αναφορές των επιστολών στις ίντριγκες και στα πολεμικά γεγονότα, μια και δεν μπορώ να τα σχολιάσω, και περιορίζομαι στο πιο προσωπικό θέμα, τις συνεχείς οχλήσεις για χρηματοδότηση. Μερικές λέξεις τις εξηγώ στο τέλος.

Το πρώτο γράμμα γράφεται στις 12 Μαρτίου 1824:

1824 Μαρτίου 12

(…)

Λοιπόν, είναι γνωστόν σου, σιόρ Κωλέττη, ότι κρέμομαι εις τον λαιμόν σας και εγώ κάλλια έχω θάνατον πέρι να ντροπιασθώ. Μόνον να με τηράξετε, ότι η δύναμίς μου είναι ολίγη και δεν ημπορώ καμίαν δουλειά να καταφέρω τιμημένη, οπού να σας αρέσει και της Εξοχότητός σας. Ακόμης σας περικαλώ να με ιδεάσετε και διά τους λουφέδες. Είναι και εντροπής, όμως είμαι και εγώ πτωχός και δεν έχω τακάτι· την κατάστασίν μου την ηξεύρετε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Επιστολές | Με ετικέτα: , , , | 66 Comments »

Ισημεριακά μεζεδάκια πάλι

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2015

Ισημεριακά, απλώς και μόνο διότι βρισκόμαστε πάνω στην εαρινή ισημερία. Θα μπορούσαμε να τα πούμε και ποιητικά, αφού σήμερα είναι η μέρα της ποίησης -αλλά μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι το άρθρο αποτελείται από ανθολογημένα δίστιχα και τετράστιχα. Οπότε, ισημεριακά, παρόλο που έχω χρησιμοποιήσει ξανά αυτόν τον τίτλο (πριν από τρία χρόνια, τότε για τη φθινοπωρινήν ισημερία).

* Την περασμένη Κυριακή βρέθηκε, όχι μακριά από τη σχολή του, το πτώμα του Βαγγέλη Γιακουμάκη, που είχε χαθεί τόσες μέρες. Τον πενθήσαμε κι εδώ.

Ωστόσο, επειδή η αστυνομία του γλωσσικού ευπρεπισμού έχει απαγορέψει εδώ και μερικά χρόνια τη λέξη «πτώμα», κανένα μέσο ενημέρωσης δεν ανάγγειλε έτσι την είδηση, δηλαδή ότι βρέθηκε το πτώμα του: όλα  είπαν ότι βρέθηκε η σορός του. (Στο θέμα έχουμε αφιερώσει ειδικό άρθρο, ενώ, κατά σύμπτωση, στο ίδιο θέμα είχε αναφερθεί παρεμπιπτόντως, μια μέρα νωρίτερα, και ο Γιάννης Χάρης).

* Μια φίλη με την οποία συζητούσα μου είπε ότι η λέξη «πτώμα» είναι «κρύα» και γι’ αυτό αποφεύγει να τη χρησιμοποιεί. Μπορεί, μπορεί να είναι και δυσοίωνη. Ευτυχώς πάντως, αυτό δεν μας εμποδίζει να λέμε «είμαι πτώμα» όταν έχουμε κουραστεί πολύ -και όχι… «είμαι σορός».

* Και βέβαια, το κακό με τον τύπο «η σορός» είναι ότι έχει σχεδόν αξεδιάλυτα μπερδευτεί πια με τον σωρό, αφού, όλο και περισσότερο εμφανίζονται τύποι «η σωρός» (αντί για «το πτώμα»), καμιά φορά μάλιστα και σε αρσενικό γένος (και πάντοτε με τη σημασία «πτώμα»).

* Αλλά ο κύκλος των μαργαριταριών έκλεισε με το αντίστροφο λάθος, που το συνάντησα, κατά διαβολική σύμπτωση, την ίδια μέρα, την περασμένη Κυριακή. Σε ανακοίνωσή της, που τιτλοφορείται «Σοροί τα σκουπίδια στον Πύργο» (πάει, τα σκότωσαν και τα πάνε για κηδεία), η Τοπική Επιτροπή Ηλείας του ΚΚΕ καταγγέλλει την «τραγική κατάσταση που επικρατεί με τις σορούς των σκουπιδιών στον Πύργο» (είπαμε, άμωμοι εν οδώ).

Δηλαδή, όχι μόνο η σορός μπερδεύεται πια ορθογραφικά και σε γραμματικό γένος με τον σωρό, αλλά και ο σωρός με τη σορό. Ασφαλώς θα πρόκειται για καταχθόνιο σχέδιο του Τζορτζ Σόρος!

* Μου γράφει ένας φίλος ενοχλημένος από την εξεζητημένη, όπως τη θεωρεί, μεταγραφή κάποιων βραζιλιάνικων ονομάτων σε ένα άρθρο γνωστού ιστότοπου.  Ο φίλος ενοχλείται από το «Σάου Πάουλου» (αντί για Σάο Πάολο) και το «Ζουάου» (που του θυμίζει το βαρουφάκειο Γουάου!) αντί Ζοάο. Θα συμφωνήσω μαζί του: όταν μεταγράφουμε ξένα ονόματα, συνήθως κάνουμε έναν συγκερασμό ανάμεσα στην προφορά και στη γραφή του ονόματος, το μεταγράφουμε στρογγυλεύοντας μερικές γωνιές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , | 200 Comments »

Ανοιξιάτικο

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2015

Πότε έρχεται η άνοιξη; Για άλλους αύριο, για άλλους ήρθε κιόλας την πρώτη του μήνα, για κάποιους άλλους πάει ανάλογα με τη διάθεσή τους: το βέβαιο είναι πως αύριο έχουμε εαρινή ισημερία, 21 Μαρτίου, και κοιτάζοντας τα περιεχόμενα του ιστολογίου διαπίστωσα με έκπληξη ότι, τόσα χρόνια τώρα, δεν έχω αφιερώσει άρθρο στον ερχομό της Άνοιξης ούτε έχουμε λεξιλογήσει για τη λέξη! (Με εξαίρεση ένα άρθρο, σε ανύποπτο χρόνο, για τον πληθυντικό της).

Μια αιτία γι’ αυτό είναι πως η 21 Μαρτίου είναι φορτωμένη μέρα, αφού πέφτει κοντά στις 25 Μαρτίου (που συχνά της αφιερώνουμε άρθρα από νωρίτερα), ενώ ταυτόχρονα είναι και Μέρα της Ποίησης -και κάμποσες φορές το άρθρο της ημέρας ήταν ποιητικό (παράδειγμα). Οπότε, φέτος, έβδομη άνοιξη του ιστολογίου, αποφάσισα να διορθώσω την παράλειψη· και επειδή αύριο είναι μέρα για μεζεδάκια, θα πρωτοτυπήσουμε και θα υποδεχτούμε την άνοιξη σήμερα -μπροστά από την εποχή, θα έλεγε κανείς.

Επίσης σήμερα είναι και η πρώτη μέρα του χρόνου στο περσικό ημερολόγιο, το Nowruz. Ταυτόχρονα βέβαια, και κατ’ εξαίρεση, θα υποδεχτούμε, σήμερα το πρωί, την έκλειψη ηλίου -η έκλειψη όμως κρατάει μόνο δυο ώρες, ενώ η άνοιξη τρεις μήνες (αν και με την αλλαγή του κλίματος…) -οπότε, το σημερινό άρθρο θα είναι ανοιξιάτικο και όχι εκλειπτικό.

Διόρθωση: Με ειδοποίησαν από το Αστεροσκοπείο ότι η εαρινή ισημερία άρχισε σήμερα στις 00.01 (ένα λεπτό μετά τα μεσάνυχτα). Οπότε, το άρθρο είναι εντελώς επίκαιρο! :)

Το όνομα της εποχής, άνοιξη, θυμίζει το ρήμα «ανοίγω» -και όχι τυχαία. Η εποχή ονομάστηκε έτσι επειδή τότε καλυτερεύει, «ανοίγει ο καιρός» -μια φράση που τη λέμε και σήμερα. Η λέξη άνοιξις υπήρχε από την αρχαιότητα, αλλά τότε είχε την κυριολεκτική σημασία, του ανοίγματος ή της διάνοιξης, π.χ. η άνοιξις των πυλών, στον Θουκυδίδη, και μάλιστα η κυριολεκτική σημασία διατηρήθηκε ίσαμε τα χρόνια του Ερωτόκριτου, όπως μας δείχνει ο στίχος  Κι ένα κλειδίν εκρέμουντο μ’ ένα χρουσό βαστάγι / εκεί κοντά στην άνοιξη τση πόρτας, στο’να πλάγι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , | 192 Comments »

Ο χακεμένος Ισοκράτης διδάσκεται στο λύκειο;

Posted by sarant στο 19 Μαρτίου, 2015

Και σήμερα θα έχουμε επανάληψη άρθρου, αλλά και πάλι έχω δικαιολογία -αφενός ότι έχουν περάσει πολλά χρόνια από το παλιό άρθρο (που αφορά μια αρκετά γνωστή υπόθεση) και αφετέρου ότι πρόκειται για ένα μάλλον σοβαρό θέμα, την υιοθέτηση ενός μύθου από ένα σχολικό βιβλίο. Και μάλιστα όχι ενός οποιουδήποτε μύθου -θα έλεγα ότι πρόκειται για τον μύθο που έδρασε καταλυτικά για τη δημιουργία του ιστολογίου (να το λέγαμε αυτό ‘ιδρυτικό μύθο'; )

isocratΣυγκεκριμένα, στο βιβλίο «Πολιτική παιδεία» που διδάσκεται στην Α’ τάξη των Γενικών Λυκείων και των ΕΠΑΛ (πρέπει να είναι το μάθημα που λέγαμε ‘Αγωγή του Πολίτου’ τα παλιά χρόνια), και συγκεκριμένα στο Κεφάλαιο 7 και ειδικότερα στην Ενότητα 7.1 (σελ. 82) που έχει τίτλο «Το αξίωμα του πολίτη: ελεύθερος, υπεύθυνος και ενεργός πολίτης», υπάρχει ως συνοδευτικό κείμενο το εξής απόφθεγμα, που το βλέπετε και στην εικόνα αριστερά:

Η Δημοκρατία μας αυτοκαταστρέφεται διότι κατεχράσθη το δικαίωμα της ελευθερίας και της ισότητας, διότι έμαθε τους πολίτες να θεωρούν την αυθάδεια ως δικαίωμα, την παρανομία ως ελευθερία, την αναίδεια του λόγου ως ισότητα και την αναρχία ως ευδαιμονία.
(Ισοκράτης, Περί ειρήνης)

Ίσως το ρητό να το έχετε συναντήσει ξανά, είτε εδώ στο ιστολόγιο είτε στη μπλογκόσφαιρα. Μπορεί να το έχετε συναντήσει σε κάποιο από τα «γνωμικολόγια» που κυκλοφορούν είτε έντυπα είτε ηλεκτρονικά, σε συλλογές αποφθεγμάτων, συνήθως χωρίς τεκμηρίωση. Μπορεί να το έχετε δει σε αυτοσχέδιες αφίσες σε αίθουσες σχολείων ή σε στρατόπεδα -το βέβαιο πάντως είναι ότι αποκλείεται να το έχετε συναντήσει σε έργο του Ισοκράτη, είτε μεταφρασμένο είτε στο πρωτότυπο. Και αποκλείεται να το έχετε συναντήσει σε έργο του Ισοκράτη, διότι απλούστατα δεν το έγραψε ποτέ ο Ισοκράτης, το απόφθεγμα αυτό είναι χαλκευμένο ή, για να χρησιμοποιήσω μοντέρνα ορολογία, χακεμένο. Και «απόφευγμα» θα μπορούσαμε να το πούμε, όπως λέμε τα αποφθέγματα που αποδίδονται σε κάποιον που δεν τα είπε/έγραψε ποτέ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Επαναλήψεις, Εκπαίδευση, Λαθροχειρίες | Με ετικέτα: , , , | 154 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 8.425 other followers