Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Οι κακές μεταφράσεις των αρχαίων ελληνικών

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2015

Και το σημερινό μας άρθρο ξεκινάει από ένα θέμα των πανελληνίων εξετάσεων, που συνεχίζονται για δεύτερη εβδομάδα. Και αφού χτες ασχοληθήκαμε με τη Θετική/Τεχνολογική κατεύθυνση, σήμερα πιάνουμε ένα θέμα που δόθηκε προχτές στη θεωρητική κατεύθυνση, στα αρχαία ελληνικά.

Τα θέματα των αρχαίων ελληνικών νομίζω ότι θεωρήθηκαν δύσκολα, ειδικά επειδή το αδίδακτο κείμενο ήταν Θουκυδίδης, και για να το μεταφράσεις καλά, μού είπε ένας φιλόλογος, έπρεπε να αναγνωρίσεις ότι είναι από την εισαγωγή του έργου και να θυμάσαι για ποιο πράγμα μιλάει. Ο φιλόλογος αυτός είναι σχεδόν σαραντάρης, δηλαδή από τη γενιά (δυο γενιές, μάλλον) που είχαν τη σπάνια τύχη να μη διδαχτούν αρχαία από το πρωτότυπο στο γυμνάσιο κι έτσι μπόρεσε να τα προσεγγίσει στην πρώτη Λυκείου ώριμος και να τα μάθει καλά, ενώ οι σημερινοί απόφοιτοι της θεωρητικής κατεύθυνσης που έχουν διδαχτεί κι εγώ δεν ξέρω πόσες εκατοντάδες ώρες αρχαίων ελληνικών στα έξι χρόνια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης δεν μπορούν να διαβάσουν πρίμα βίστα ούτε δυο γραμμές από αρχαίο κείμενο -αν είχαν αναλώσει εξακόσιες ώρες της εφηβείας τους να μάθουν, έστω, ρώσικα, μάλλον θα τα κατάφερναν να διαβάσουν Τολστόι.

Αλλά πλατειάζω. Λοιπόν, στις προχτεσινές εξετάσεις των αρχαίων ελληνικών δόθηκε ως «διδαγμένο κείμενο» στους υποψηφίους ένα απόσπασμα από τον Πρωταγόρα του Πλάτωνα (το 322 a-d, που το βλέπετε εδώ). Ζητήθηκε από τους υποψηφίους να μεταφράσουν ένα απόσπασμα του κειμένου, να ερμηνεύσουν ένα άλλο, να σχολιάσουν ένα τρίτο. Επίσης, στην ερώτηση Β3 των εξετάσεων οι υποψήφιοι κλήθηκαν να απαντήσουν σε ένα ερώτημα συνδυάζοντας ένα απόσπασμα του κειμένου που τους είχε δοθεί με ένα άλλο απόσπασμα, πάλι από τον Πρωταγόρα (326e, όπως αναφέρθηκε), το οποίο όμως τούς δόθηκε σε μετάφραση, το εξής:

Ότι το πράγμα αυτό [την αρετή] το θεωρούν διδακτό και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, το αποδείξαμε ήδη. Ενώ όμως είναι το πράγμα αυτό διδακτό, αφού είναι κάτι που μπορεί να φροντίσει και να καλλιεργήσει κανείς, αυτοί διδάσκουν στους γιους τους τα άλλα, των οποίων η άγνοια δεν πρόκειται να επιφέρει ως ποινή τον θάνατο, αυτό όμως, την αρετή, που εάν τα αγόρια δεν τη μάθουν και δεν τη φροντίσουν, μπορεί να υποστούν ως ποινή και τον θάνατο και την εξορία και τη δήμευση της περιουσίας εκτός από τη θανάτωση και, με μια λέξη, τη συνολική καταστροφή του οἴκου τους, αυτή δεν τη διδάσκουν και δεν τη φροντίζουν με κάθε δυνατή επιμέλεια!

Διαβάστε σας παρακαλώ ξανά το παραπάνω κείμενο και απαντήστε μου: είναι καλά ελληνικά; είναι στρωτά ελληνικά; καταλαβαίνετε με την πρώτη το νόημα;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Εκπαίδευση, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , | 140 Comments »

Φωρατής επ’ αυτοφώρω

Posted by sarant στο 26 Μαΐου, 2015

Το σημερινό σημείωμα είναι απόρροια μιας συζήτησης που έγινε στα σχόλια του πρόσφατου άρθρου που είχαμε δημοσιεύσει την περασμένη εβδομάδα, για τις πανελλήνιες εξετάσεις. Κι επειδή οι συζητήσεις που γίνονται στα σχόλια είναι καταδικασμένες να μένουν θαμμένες στην αφάνεια, ιδίως όταν δεν έχουν μεγάλη σχέση με το αντικείμενο του άρθρου, σκέφτηκα να αναβαθμίσω σε αυτοτελές άρθρο τη συζήτηση για τον φωρατή και τα λεξιλογικά του.

Την περασμένη βδομάδα λοιπόν, στις εξετάσεις Φυσικής Γενικής Παιδείας, δόθηκε η εξής ερώτηση πολλαπλής επιλογής:

Οι φωρατές είναι όργανα που ανιχνεύουν

α) την υπεριώδη ακτινοβολία
β) τις ακτίνες Χ
γ) την υπέρυθρη ακτινοβολία
δ) τις ακτίνες γ.

Ο φωρατής χρησιμοποιείται κυρίως στη ραδιοτεχνία. Είναι το στοιχείο εκείνο του ραδιοφωνικού δέκτη που ανιχνεύει τα ραδιοκύματα και στη συνέχεια τα αποδιαμορφώνει, ξεχωρίζει δηλαδή το ακουστικό σήμα από το φέρον κύμα, που είναι μια ηλεκτρομαγνητική ταλάντωση πολύ μεγαλύτερης συχνότητας που το κουβαλάει και του επιτρέπει να διασχίζει τους αιθέρες. Βασικά, πρόκειται για ανορθωτή, συσκευή δηλαδή που επιτρέπει στο ρεύμα να περνά μόνο προς μία κατεύθυνση. Αρχικά χρησιμοποιούσαν επαφές σύρματος-κρυστάλλου (γαληνίτη), αργότερα διόδους και άλλες ραδιολυχνίες, σήμερα πια συνήθως τρανζίστορ.

Αν είναι σωστός ο παραπάνω ορισμός, η απάντηση στο ερώτημα των εξετάσεων μοιάζει να είναι «κανένα από τα παραπάνω».

Στο βιβλίο Φυσικής, δεν εξηγείται η έννοια του φωρατή, ούτε η λειτουργία του. Υπάρχει όμως, στη σελίδα 22, μια παρεμπίπτουσα αναφορά: Επειδή η υπέρυθρη ακτινοβολία είναι αόρατη, για την ανίχνευσή της υπάρχουν ειδικά όργανα, οι φωρατές υπερύθρου. Η αρχή λειτουργίας των φωρατών βασίζεται στην απορρόφηση ενέργειας των υπέρυθρων ακτινοβολιών και στη συνέχεια στη μετατροπή της σε άλλες μορφές.

Στο βιβλίο, ξαναλέω, δεν υπάρχει άλλη αναφορά στον φωρατή. Δεν αναφέρονται φωρατές άλλου είδους ακτίνων ή φωρατές ραδιοκυμάτων, που είναι με απόσταση η πιο γνωστή σημασία της λέξης. Και πάνω σε αυτή την παρεμπίπτουσα αναφορά, ο θεματοθέτης έκρινε σκόπιμο να βασίσει ερώτηση εισαγωγικών εξετάσεων! (Κι έτσι, η «σωστή» απάντηση πιο πάνω είναι το γ). Βρίσκω την επιλογή τουλάχιστον ατυχή -αλλά περιμένω και τη δική σας άποψη. Και επειδή στις φετινές εξετάσεις διαγωνίζεται και η κόρη μου, σπεύδω να διευκρινίσω ότι δεν έδινε αυτό το μάθημα.

Όμως, εδώ, ως γνωστόν, λεξιλογούμε. Και ο φωρατής, είτε ραδιοκυμάτων είτε υπερύθρου, έχει αρκετά ενδιαφέρουσα ετυμολογία. Το λεξικό μάς λέει, και σωστά, ότι πρόκειται για μεταφραστικό δάνειο, ως απόδοση του αγγλικού detector. Η ίδια η λέξη δεν είναι αρχαία, αλλά προέρχεται από πανάρχαιη οικογένεια.

Στην αρχή της οικογένειας είναι ο αρχαίος φωρ, που σημαίνει κλέφτης. Λέξη της κλασικής αρχαιότητας, αν και όχι ομηρική, που συνδέεται με το ρήμα «φέρω» και τη συνώνυμή της λατινική fur, η οποία μπορεί να είναι και δάνειο από τα ελληνικά μέσω ετρουσκικών. Ο φωρ του φωρός λοιπόν, και παραδίδεται και η παροιμία «ἔγνω δὲ φώρ τε φῶρα καὶ λύκος λύκον», ενώ δυτικά από τον Πειραιά υπήρχε ένα λιμανάκι που το χρησιμοποιούσαν οι λαθρέμποροι και λεγόταν «Φωρών λιμήν». Βρίσκω κι ένα είδος υπερθετικού, φώρτατος, σα να λέμε κλεφταράς.

Από εκεί και το ρήμα φωράω-φωρώ, που έχει επιβιώσει στην παθητική φωνή (φωρώμαι) ίσαμε σήμερα, αν και μόνο στον αόριστο (εφωράθη) και μόνο σε επίσημο ύφος, που σημαίνει ότι συνελήφθη να κάνει κάτι αξιόποινο ή κολάσιμο -ή, γενικότερα, έγινε αντιληπτός. Ωραία είναι η φτιαχτή παραδειγματική φράση που δίνει ο Μπαμπινιώτης, «ο κ. βουλευτής εφωράθη να αγνοεί τον κανονισμό της Βουλής», αλλά η λέξη είχε γνωρίσει μεγάλες πιένες πριν από τη μεταπολίτευση, στις καθαρευουσιάνικες αναφορές καθηγητών για παραπτωματίες μαθητές -ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία θυμήθηκε τη φράση «1969. Εις την μαθήτριαν […] επεβλήθη η ποινή της διημέρου αποβολής, διότι την προηγουμένην ημέραν εφωράθη κυκλοφορούσα εις την πόλιν άνευ μαθητικής ποδιάς, κορδέλας και σήματος», ενώ σε κατοχικά πρακτικά συλλόγου καθηγητών βρίσκω το εξής αξιοσημείωτο απόσπασμα: Εν Αγρινίω σήμερον 19ην  Οκτωβρίου [1942] συνήλθεν ο σύλλογος των καθηγητών του Γυμνασίου αρρένων, ίνα κρίνη επί της διαγωγής μερικών μαθητών περιπεσόντων εις παραπτώματα. … Α΄. Καταγγέλλεται ο μαθητής της Δ΄ π.τ. τάξεως Καμπάς, ότι εφωράθη υπό καθηγητού χαρτοπαίζων εν καφενείω. Ο κ. Γυμν/ρχης ανακοινοί σχετικώς, ότι  ο μαθητής κληθείς εις το γραφείον εδήλωσε μεταμέλειαν και κλαίων υπεσχέθη, ότι εις το μέλλον θα επιδείξη ανεπίληπτον διαγωγήν.

Αρχαία είναι και η φώρασις, που επιβιώνει ως φώραση στην επιστημονική ορολογία, πλάι στον φωρατή, ο οποίος, όπως είπαμε, δεν απαντά στην αρχαία γραμματεία, αλλά τον βρίσκω στο λεξικό του Ανθίμου Γαζή, αρχές 19ου αιώνα, φυσικά όχι με τη ραδιοτεχνική σημασία, αλλά με τη σημασία «όστις πιάνει τον κλέπτην ενώ κλέπτει».

Αλλά οι πιο τρανταχτές επιβιώσεις του αρχαίου φωρός είναι δυο λέξεις που τις χρησιμοποιούμε πολύ περισσότερο. Καταρχάς, το επίθετο αυτόφωρος, που σημαίνει την (αξιόποινη ή αξιόμεμπτη) πράξη που ο δράστης της γίνεται αντιληπτός τη στιγμή που τη διαπράττει ή αμέσως μετά (αν και στα νομικά αυτόφωρη θεωρείται η πράξη ώσπου να περάσει και ολόκληρη η επόμενη μέρα από την τέλεσή της) και η στερεότυπη φράση «επ’ αυτοφώρω», τη στιγμή που γίνεται μια αξιόποινη πράξη, συνελήφθη επ’ αυτοφώρω, έκφραση που υπάρχει ήδη από τα αρχαία (επ’ αυτοφώρω λαμβάνειν). Και από εκεί και το ουσιαστικό «το αυτόφωρο», δηλ. το δικαστήριο που δικάζει αυτόφωρα πλημμελήματα ή πταίσματα -και, στην αργκό της πιάτσας, «ο αυτοφωράκιας», δηλαδή ο υπάλληλος επιχείρησης (π.χ. νυχτερινού κέντρου) η οποία παραβαίνει συχνά τον νόμο, που ο ρόλος του είναι να πηγαίνει στο αυτόφωρο αντί για τον ιδιοκτήτη ή διευθυντή της επιχείρησης.

Η άλλη λέξη της οικογένειας που έχει επιβιώσει στη σημερινή γλώσσα είναι το επίθετο «κατάφωρος», από το αρχαίο ρήμα «καταφωρώ» (πιάνω κάποιον επ’ αυτοφώρω), που λέγεται για πράξη ολοφάνερη, για την οποία δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία -να προσεχτεί ότι λέγεται πάντοτε για αξιόποινη ή κατακριτέα πράξη. Λέμε για κατάφωρη αδικία, κατάφωρη παραβίαση (π.χ. των νόμων ή του Συντάγματος), κατάφωρη λαθροχειρία, δεν λέμε για κατάφωρη ευεργεσία. Στα αρχαία υπήρχε και λέξη «κατάφορος», που δεν επιβίωσε στη σημερινή γλώσσα (έχουμε όμως την καταφορά) κι έτσι γλιτώσαμε ένα ομόηχο (αλλά έχουμε αμέτρητα άλλα).

Έχουμε βέβαια και τον φωριαμό, λέξη που οι περισσότεροι τη μάθαμε στο στρατό (αν πήγαμε) ή στις δημόσιες υπηρεσίες, και που είναι αρχαία, και μάλιστα ομηρική -αν και τότε δεν ήταν μεταλλική ντουλάπα βεβαίως, όπως είναι σήμερα. Τον φωριαμό ο Ερατοσθένης τον συνέδεε με την οικογένεια της λ. φωρ, ότι είναι η κρυψώνα για τα κλεμμένα ας πούμε, αλλά οι σύγχρονοι μελετητές δεν είναι τόσο βέβαιοι -αν και την ανάγουν κι αυτήν στο ρήμα φέρω.

Κι έτσι, αφού είδαμε όλη την οικογένεια του φωρατή, με τα βεβαιωμένα και τα αβέβαια παρακλάδια της, μπορούμε θαρρώ να κλείσουμε το άρθρο με τη διαπίστωση ότι στην ερώτηση για τον φωρατή ο θεματοθέτης πιάστηκε απ’ αυτοφώρω, εφωράθη αν θέλετε, να κάνει μια άστοχη ερώτηση!

 

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Ιστορίες λέξεων, Φυσική | Με ετικέτα: , , | 179 Comments »

Λεξιλογώντας στη λαϊκή

Posted by sarant στο 25 Μαΐου, 2015

Στο δρόμο μας, οδό Ήβης Αθανασιάδου στο Παλιό Φάληρο, δυο τετράγωνα πάνω απ’ το σπίτι μου, έχει λαϊκή κάθε Παρασκευή, τους μονούς μήνες -τους ζυγούς η αγορά μεταφέρεται στον παράλληλο δρόμο, τη Νηρηίδων. Εκτός λάθους, η λαϊκή γίνεται σ’ αυτούς τους δυο δρόμους από τότε που τη θυμάμαι, ίσως πάνω από πενήντα χρόνια. Δεν είναι πολύ μεγάλη η λαϊκή, πιάνει τέσσερα οικοδομικά τετράγωνα στο μάκρος. Στην αρχή της έχει καναδυό πάγκους με ψάρια, στο τέλος πάγκους με υφάσματα και είδη νοικοκυριού, και στο ενδιάμεσο, στον κύριο όγκο της αγοράς, βρίσκεις οπωροκηπευτικά. Μπορεί να μη φτάνει την αίγλη της λαϊκής της Καλλιδρομίου, αλλά δεν είναι και του πεταματού.

Μου αρέσει να πηγαίνω στη λαϊκή, μέσα στα χρώματα και τις φωνές -και βέβαια, μια από τις καλύτερες εποχές είναι ακριβώς ο Μάης, που τα οπωρικά έχουν την τιμητική τους. Και επειδή εδώ λεξιλογούμε, προχτές που πήγα στη λαϊκή να ψωνίσω αποφάσισα να το συνδυάσω και να λεξιλογήσω, να καταγράψω δηλαδή τα ταμπελάκια που έχουν οι παραγωγοί πάνω στην πραμάτεια τους. Είναι άλλωστε ένα θέμα που μ’ αρέσει, όπως θα έχετε διαπιστώσει όσοι παρακολουθείτε τα άρθρα που βάζω κατά καιρούς για φρούτα και λαχανικά (τα πρώτα έχουν μπει και στο βιβλίο μου Οπωροφόρες λέξεις).

Να καταγράψω, αλλά πώς; Σε μπλοκάκι δεν είναι πρακτικό, να βγάλω φωτογραφίες μπορεί και να μην άρεσε στους πουλητάδες, πήρα λοιπόν το σμαρτόφωνό μου και, όπως περπατούσα, απάγγελνα χαμηλόφωνα ό,τι διάβαζα στα ταμπελάκια, τάχα πως τηλεφωνάω -για αληθοφάνεια, κάθε τόσο έλεγα κι ένα δυνατότερο «ναι, ναι» ή «θα σε πάρω εγώ». Μετά, έκανα την απομαγνητοφώνηση.

Ένα πλεονέκτημα της μεθόδου αυτής είναι ότι ταυτόχρονα καταγράφονται και τα συνθήματα, οι στερεότυπες ή όχι φράσεις με τις οποίες οι πουλητάδες διαλαλούνε την πραμάτεια τους και προσπαθούν να προσελκύσουν τον πελάτη. Δεν είχα τον σκοπό να τις καταγράψω αυτές, παρόλο που μπορεί να είναι και πιο ενδιαφέρον θέμα από τις ταμπέλες -αλλά αφού προέκυψε, τις έγραψα και τις έβαλα με πλάγια για να ξεχωρίζουν. Όμως, επειδή πήγα νωρίς στη λαϊκή και δεν είχε πολύ κόσμο, και τα διαλαλήματα δεν ήταν πάρα πολλά -ή δεν τα έγραψε καθαρά το σμαρτόφωνο.

Ιδού λοιπόν η απομαγνητοφώνηση. Σε αγκύλες βάζω διάφορες επεξηγήσεις.

Σαραβάδες Ελλάδος [Μια λέξη που δεν την ήξερα. Γκουγκλίζοντας βρίσκω πως είναι άλλο όνομα για τους σαλούβαρδους]

Μελανούρια Ελλάδος Λαβράκια ντόπια

Ορίστε παιδιά, και γόπα και σαφρίδι.

Πολύ καλά τα ψαράκια!

Γαύρος πρωινός Χοντρός γαύρος Μπαλάδες Ελλάδος

Πατάτες Νάξος γνήσιες νόστιμες.

Αχαΐας φούρνου ελληνικές. Δεν μαυρίζουν στο τηγάνι

Αχαΐας πολύ νόστιμες

Γνήσιες!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , | 183 Comments »

Ποιήματα για τα μνήματα των συμμάχων εχθρών

Posted by sarant στο 24 Μαΐου, 2015

pwcΌταν βρίσκω ευκαιρία, μου αρέσει να κάνω βόλτες σε νεκροταφεία -ιδίως σε νεκροταφεία στρατιωτικά, όπου βρίσκονται θαμμένοι νεκροί παλιών πολέμων.

Στη γειτονιά μου, έχουμε ένα τέτοιο στρατιωτικό νεκροταφείο, το «εγγλέζικο νεκροταφείο» όπως το λέγαμε. Η επίσημη ονομασία του είναι Πολεμικό Κοιμητήριο Φαλήρου, Phaleron War Cemetery στα αγγλικά, και βρίσκεται πάνω στη λεωφόρο Ποσειδώνος, λίγο μετά το Έδεμ (όπως πηγαίνεις προς Γλυφάδα).

Λέγεται «Φαλήρου», αλλά υποψιάζομαι πως διοικητικά ανήκει στον δήμο Αλίμου, στο Καλαμάκι δηλαδή -αφού είναι πέρα από το ρέμα της Πικροδάφνης, δεν είναι Φάληρο, αν και είναι δώθε από τη λεωφόρο Αμφιθέας.

Στο νεκροταφείο βρίσκονται θαμμένοι κάπου 2000 στρατιώτες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας που βρήκαν τον θάνατο στην Ελλάδα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στον Εμφύλιο.

Ακόμα, μέσα στο κοιμητήριο υπάρχει μνημείο, το Athens Memorial, που μνημονεύει 2800 στρατιώτες που είναι γνωστά τα ονόματά τους και θεωρούνται νεκροί του πολέμου αλλά που δεν έχει βρεθεί το πτώμα τους -ονόματα χωρίς τάφο. Αλλά μέσα στους 2000 θαμμένους υπάρχουν και πολλοί τάφοι χωρίς όνομα, με τη στερεότυπην αναφορά known unto God.

Το  νεκροταφείο φαίνεται αφύλαχτο και δεν θυμάμαι καν να αναφέρει ώρες λειτουργίας, αν και στην είσοδο υπάρχει μια πινακίδα που απαριθμεί απαγορεύσεις –δεν επιτρέπεται το μπάρμπεκιου ανάμεσα στα μνήματα. Στην πράξη, όποιος θέλει τραβάει τον σύρτη, ανοίγει την πόρτα της εισόδου και μπαίνει.

Στη μαρμάρινη πύλη υπάρχει δίγλωσση επιγραφή -το ελληνικό κείμενο, σε βαριά καθαρεύουσα που θεωρήθηκε ταιριαστή για την περίσταση, μαζί και με υπογεγραμμένες (από τις οποίες μία λείπει) αναφέρει:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Φωτογραφίες, Φαληρικά, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 181 Comments »

Εξεταστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2015

Εξεταστικά είπα να τιτλοφορήσω τα σημερινά μεζεδάκια μας, επειδή τούτη τη βδομάδα ξεκίνησαν (και συνεχίζονται βεβαίως την επόμενη) οι πανελλήνιες εξετάσεις για την εισαγωγή στις ανώτατες σχολές. Μάλιστα, κάποια από τα πιάτα του μπουφέ μας θα έχουν και άμεση σχέση με τις εξετάσεις -και με αυτά θα ξεκινήσουμε.

Έτσι, σε έναν ιστότοπο που μοιάζει εκπαιδευτικός, υπάρχουν «Οδηγίες και μυστικά» για να γράψει κανείς καλύτερα στις πανελλήνιες εξετάσεις. Στην πρώτη κιόλας «οδηγία», διαβάζω:
Αρκετοί μαθητές μόλις παίρνουν τα θέματα, κοιτάζουν κατευθείαν το τελευταίο θέμα για να διαπιστώσουν πόσο δύσκολο είναι. Αν όντως είναι δύσκολο, τότε απογοητεύονται, και προσπαθούν να γράψουν με άγχος και κατεστραμένη ψυχολογία, καθώς συνειδητοποιούν ότι δεν πρόκειται να γράψουν τόσο καλά όσο πίστευαν. Παράλληλα χάνουν την αυτοσυγκέντρωσή τους, κάτι που οδηγεί στο να κάνουν επιπλεόντα λάθη ακόμη και ζητήματα που γνωρίζουν.

Δεν είμαι καν σίγουρος αν είναι σωστή η οδηγία και επί της ουσίας, αν δηλαδή είναι καλύτερο να αρχίσεις να γράφεις το πρώτο θέμα χωρίς να έχεις καν δει το τελευταίο -πώς θα κάνεις διαχείριση χρόνου; Αλλά κι αυτά τα «επιπλεόντα» λάθη, βγάζουν μάτι!

Το λογοπαίγνιο με το «επιπλέον» και τη μετοχή του «επιπλέω», θυμάμαι, είχε αξιοποιηθεί διαφημιστικά πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, σε μιαν εκστρατεία των τσιγάρων Κάμελ, όπου υπήρχε το σύνθημα «Πάρε ένα Κάμελ επιπλέον» και η εικόνα έδειχνε, αν θυμάμαι καλά, τη γκαμήλα του Κάμελ πάνω σ’ ένα στρώμα θαλάσσης. Εδώ όμως δεν έχουμε λογοπαίγνιο, έχουμε απλή και άδολη τσαπατσουλιά και ασχετοσύνη -και μάλιστα σε… εκπαιδευτικόν ιστότοπο.

* Εξετάσεις έχουν και στην Κύπρο -και ξεκινούν κι εκεί με γλώσσα. Φέτος ακούστηκαν πολλές διαμαρτυρίες, επειδή ζητήθηκε από τους υποψήφιους να γράψουν έκθεση με βάση την εξής παράγραφο από κείμενο του Γ. Γραμματικάκη:

Μέσα σε αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο που είναι κινούμενο και κλυδωνιζόμενο η πατρίδα μας παραμένει πάντα μια ιδιαιτερότητα. Έζησε πολλά αυτή την περίοδο, λίγα όμως φαίνεται να διδάχτηκε. Τα τελευταία χρόνια βιώνει, ωστόσο, μια ιστορική στιγμή της: Το τέλος των ψευδαισθήσεων.

Δεν με ενθουσιάζει η πρώτη πρόταση της παραγράφου, εσάς; Το αστείο είναι ότι σε πολλούς ιστότοπους δούλεψε κάποιο σπασμένο τηλέφωνο που μετέτρεψε το «παγκόσμιο πλαίσιο» σε «Παγκύπριο πλαίσιο» -αν και στους υποψηφίους δόθηκε η σωστή εκφώνηση. Έμαθα, με την ευκαιρία, ότι στην Κύπρο η υπηρεσία που βάζει τα θέματα λέγεται «Επιτροπή Θεματοθέτησης».

* Για το θέμα της έκθεσης στις πανελλήνιες εξετάσεις δεν άκουσα πολλές διαμαρτυρίες, αν και σημείωσα μιαν ένσταση της καθηγήτριας Βάσως Κιντή στον τοίχο της στο Φέισμπουκ:
Και η διευκρίνιση ότι η ‘όσμωση’ ή ‘ώσμωση’ σημαίνει αλληλεπίδραση ενώ σημαίνει αμοιβαία εισροή, διείσδυση! Πόσες αστοχίες σε τρεις σειρές!

Κι όμως, το γεγονός ότι η ώσμωση (ή όσμωση, ας αφήσουμε κατά μέρος τη διτυπία) μεταφορικά έχει τη σημασία της αλληλεπίδρασης είναι ορισμός παρμένος από λεξικό (του Μπαμπινιώτη). Αλλά στην κυριολεξία, το φαινόμενο της ώσμωσης δεν περιλαμβάνει αμοιβαία εισροή, διείσδυση, αλλά μονόδρομη, αφού άλλωστε γίνεται μέσω ημιπερατής μεμβράνης: γίνεται διείσδυση μορίων διαλύτη από το αραιότερο διάλυμα προς το πυκνότερο.

(Για τα λεξιλογικά της ώσμωσης, άλλη φορά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ευπρεπισμός, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , | 154 Comments »

Πριν από 50 χρόνια: ο Μποστ για την 3η Μαραθώνια πορεία ειρήνης

Posted by sarant στο 22 Μαΐου, 2015

Ο Μποστ αρέσει στο ιστολόγιο και, ελπίζω, σε αρκετούς αναγνώστες και φίλους. Εδώ και κάμποσο καιρό ανεβάζω, πότε-πότε, σκίτσα του Μποστ που σχολιάζουν γεγονότα που συνέβηκαν πριν από 50 χρόνια (εδώ το αμέσως προηγούμενο άρθρο αυτής της σειράς).

Το σκίτσο που θα παρουσιάσω σήμερα δημοσιεύτηκε ακριβώς τέτοια μέρα πριν από 50 χρόνια, στις 22 Μαϊου 1965 δηλαδή, ημερομηνία σημαδιακή, αφού στις 22 Μαΐου 1963 είχε γίνει στη Θεσσαλονίκη η δολοφονική επίθεση εναντίον του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη, αφήνοντάς τον να χαροπαλεύει πέντε μέρες (εδώ, σχετικό υλικό).

Ένα μήνα πριν από τη δολοφονία του, ο Λαμπράκης είχε μπορέσει, χάρη στην ευστροφία, την παλικαριά και τη βουλευτική του ιδιότητα, να ξεπεράσει την αστυνομική απαγόρευση και να πορευτεί, αρχικά μόνος του, στην πρώτη και απαγορευμένη Μαραθώνια πορεία ειρήνης του 1963 (για την οποία έχουμε γράψει παλιότερα). Οι επόμενες Μαραθώνιες πορείες, εύλογα ήταν αφιερωμένες στη μνήμη του, αλλά ειδικά η πορεία του 1965 έπαιρνε μιαν ιδιαίτερη διάσταση, καθώς την ίδια εποχή βρισκόταν υπό εξέλιξη η δικαστική διαδικασία δίωξης των δολοφόνων του Λαμπράκη -και όλα έδειχναν ότι θα ευοδωνόταν.

mpostlamp

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Επετειακά, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , | 76 Comments »

Κωνσταντίνου και Ελένης και πάλι

Posted by sarant στο 21 Μαΐου, 2015

Σήμερα τα μισά σπίτια της Ελλάδας γιορτάζουν, οπότε σκέφτηκα να επαναλάβω το άρθρο που είχα δημοσιεύσει τέτοια μέρα πριν από τρία χρόνια (και σε παραλλαγή πριν από δύο χρόνια), εμπλουτισμένο και με όσα άντλησα από τα παλιά δικά σας σχόλια -και παρακαλώ τους μη εορτάζοντες και ισχυρομνήμονες παλαιούς θαμώνες να με συγχωρήσουν για τη διπλή επανάληψη.

Λοιπόν, σήμερα έχουμε μεγάλη γιορτή, μιαν από τις σπουδαιότερες στο εορτολόγιό μας. Αν πιστέψουμε τον πίνακα συχνοτήτων των ελληνικών ονομάτων, βρίσκουμε τον Κωνσταντίνο στη δεύτερη θέση πίσω από τον Γιώργο στα αντρικά (αλλά πολύ κοντά στα άλλα συχνοακουσμένα ονόματα, Γιάννη, Δημήτρη και Νίκο), και την Ελένη επίσης δεύτερη στα γυναικεία πίσω από την αναμφισβήτητη πρωταθλήτρια Μαρία. Δεν ξέρω αν η κατάταξη αυτή είναι απόλυτα σωστή, αλλά δίνει μια ιδέα της σχετικής συχνότητας των ονομάτων και της εορτολογικής σπουδαιότητας της μέρας. Και μην ξεχνάμε ότι και η Κωνσταντίνα είναι αρκετά διαδεδομένο όνομα, δέκατο στον γυναικείο κατάλογο -ο Έλενος βέβαια είναι σπανιότατος (αν είναι το αρσενικό της Ελένης) κι έτσι κι αλλιώς γιορτάζει τον Νοέμβριο, όπως κι ο Λένος. Οπότε, σπουδαία γιορτή η σημερινή και να πω και χρόνια πολλά στην αδερφή μου τη Λένα και στον ξάδερφό μου τον Κώστα, αν διαβάζουν, και σε όλους τους άλλους εορτάζοντες φίλους του ιστολογίου, είτε φανερούς είτε ψευδώνυμους. Όμως θα προειδοποιήσω ότι είναι αδύνατο να εξαντλήσω όλες τις πτυχές των δυο ονομάτων, θα κορφολογήσω μερικές και θα αφήσω ενδεχομένως σε σας τη συμπλήρωση.

Ο λόγος που τα δυο ονόματα γιορτάζουν μαζί, είναι βέβαια ότι η αγία Ελένη ήταν η μητέρα του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, που έπαιξαν κι οι δυο τον καθοριστικό ρόλο που ξέρουμε στην επικράτηση του χριστιανισμού, γι’ αυτό άλλωστε και η εκκλησία τούς θεωρεί ισαπόστολους, παραβλέποντας, καλώς ή κακώς δεν θα σταθούμε, ότι ο αυτοκράτορας δολοφόνησε τον γιο του και (με εντολή της μητέρας του) τη σύζυγό του. Και στις καλύτερες οικογένειες άλλωστε συμβαίνουν τέτοια μικροκαβγαδάκια.

Αν όμως το όνομα του Κωνσταντίνου έγινε διάσημο από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα, της Ελένης ήταν ήδη ξακουστό από την πανέμορφη βασίλισσα της Σπάρτης και της Τροίας.

Διότι, παρόλο που εορτολογικά συμπίπτουν, ετυμολογικά τα δυο ονόματα διαφέρουν: το όνομα Ελένη είναι αρχαίο ελληνικό, το Κωνσταντίνος λατινικό. Η Ελένη έχει άγνωστη ετυμολογία και ήδη από την αρχαιότητα είχαν διατυπωθεί παρετυμολογικές εξηγήσεις και συσχετίσεις, π.χ. με τη σελήνη, ενώ ο Κωνσταντίνος προέρχεται από το λατινικό επίθετο constans (σταθερός), δηλαδή ετυμολογικά ο Κώστας είναι ένα είδος εξευρωπαϊσμένου Στάθη.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η αρχαιοελληνική Ελένη, αφενός χάρη στην ομηρική καλλονή και αφετέρου επειδή η αγία Ελένη αναγνωρίζεται και από τις δυτικές εκκλησίες, έχει περάσει ως συχνό όνομα σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, ενώ ο λατινογενής Κωνσταντίνος, επειδή δεν άγιασε στη Δύση κι επειδή έγινε αγαπημένο όνομα βυζαντινών αυτοκρατόρων, δεν έχει και πολύ ευδοκιμήσει στη Δυτική Ευρώπη -πρόχειρα κοιτάζω στατιστικές στη Γαλλία και βλέπω ότι υπάρχουν 200.000 γυναίκες με το όνομα Hélène και 2.000 άντρες με το όνομα Constantin (το θηλυκό Constance είναι συχνότερο, αλλά έχει και καθολική αγία στ’ όνομά του). Έχει μάλιστα μπλεχτεί το Ελένη και οι παραφυάδες του με άλλα ονόματα κι έτσι δεν είναι βέβαιο αν το Eleanor, το Eileen ή το Éliane είναι αυτοτελή ονόματα ή διασταύρωση με τις τοπικές παραλλαγές της Ελένης. Η παλιά Ελένη είχε δασεία, γι’ αυτό και σε μερικές γλώσσες το αντίστοιχο όνομα αρχίζει από H-, αλλά σε άλλες η ανάμνηση της δασείας έχει χαθεί. Δημοφιλές είναι το Έλενα και οι παραλλαγές του και στις σλάβικες γλώσσες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Λαπαθιώτης, Ονόματα, Σατιρικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , | 157 Comments »

Να καταργηθεί το μαρτύριο των εξετάσεων;

Posted by sarant στο 20 Μαΐου, 2015

Σήμερα οι υποψήφιοι για τις πανελλαδικές διαγωνίζονται στο δεύτερο μάθημα, το μάθημα της Γενικής Παιδείας που έχει διαλέξει ο καθένας, Ιστορία, Βιολογία, Φυσική ή Μαθηματικά, και από την Παρασκευή έχουμε τα μαθήματα Κατεύθυνσης, που θα πιάσουν και όλη την επόμενη βδομάδα. Όπως πάντα, οι εξετάσεις ξεκίνησαν τη Δευτέρα με τη Γλώσσα, επίσης μάθημα Γενικής Παιδείας, κοινό για όλους, που σχολιάστηκε κιόλας (και στο ιστολόγιο), αν και όχι τόσο όσο άλλες χρονιές -και βέβαια, λογικό είναι της Γλώσσας το θέμα να σχολιάζεται, διότι τα άλλα ο πολύς κόσμος (κι εγώ μαζί) δεν τα πολυκαταλαβαίνει.

Όπως κάθε χρόνο τέτοιον καιρό, επαναλήφθηκε και φέτος η συζήτηση για το πολύχρονο μαρτύριο που περνάνε οι υποψήφιοι («τα παιδιά»), για την τεράστια αφαίμαξη κάθε οικογένειας σε φροντιστήρια και ιδιαίτερα, για τις ατέλειωτες ώρες στείρας μελέτης -ειδικά σε μαθήματα όπου έχει επιβληθεί η αποστήθιση κακογραμμένων βιβλίων (ΑΟΔΕ, ας πούμε) και όπου χρεώνεται λάθος ακόμα και η χρήση συνώνυμων λέξεων.

Τα βάσανα που περνάνε οι υποψήφιοι τα έχω δει και τα βλέπω από πρώτο χέρι αφού φέτος δίνει και η μικρότερη κόρη μου εξετάσεις. Αυτό που διαφοροποιεί αυτές τις συζητήσεις τα τελευταία χρόνια είναι ότι με την κρίση πολλές βεβαιότητες (και εργασιακές) έχουν καταρρεύσει. Και αυτό που διαφοροποιεί ειδικά τη φετινή συζήτηση είναι ότι για πρώτη φορά έχουμε κυβέρνηση με κορμό την αριστερά, που έχει εξαγγείλει ριζική αλλαγή του τρόπου εισαγωγής στις ανώτατες σχολές -και που προχτές μόλις επανέλαβε ότι προσβλέπει σε διάλογο που θα οδηγήσει σε αλλαγές ώστε να καθιερωθεί, ανάμεσα στ’ άλλα, η «ελεύθερη πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση».

Η κατάργηση των εξετάσεων εισαγωγής στις ανώτατες σχολές ή τουλάχιστον η ριζική αναμόρφωση του συστήματος έχει επίσης προταθεί και από πανεπιστημιακές αρχές, ενώ και ο εθνικός διάλογος για την παιδεία το 2009, στον οποίο ήταν επικεφαλής ο Γ. Μπαμπινιώτης, είχε προτείνει την κατάργηση των πανελλαδικών, αλλά όχι και κάθε μορφής εξετάσεων. Κοινή αφετηρία είναι ότι το σημερινό σύστημα νοσεί βαρύτατα και πρέπει να αλλάξει άρδην.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , | 243 Comments »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Αποφυλάκιση και μετοικεσία

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2015

Εδώ και κάμποσο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή συνέχεια είναι η τεσσαρακοστή δεύτερη και είναι η τριτη του 9ου κεφαλαίου. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Βρισκόμαστε στα 1946 και ο ποιητής αποφυλακίζεται ώσπου να δικαστεί και αποφασίζει να μετοικήσει στην Αθήνα -οπότε η δράση μεταφέρεται εκεί. Το σημερινό απόσπασμα ουσιαστικά αφηγείται ιστορίες της Κατοχής.

mimis_jpeg_χχsmallΤελικά ο Νίκος ο Σαραντάκος υπέβαλε αίτηση αποφυλάκισης με εγγύηση, η οποία έγινε δεκτή και αρχές Μαΐου [1946] βγήκε από τη φυλα­κή. Με την έγκριση της ηγεσίας του ΕΑΜ έφυγε στην Αθήνα, με σκο­πό να φροντίσει αν όχι να τακτοποιήσει τη θέση του στην Τράπεζα, τουλάχιστον να πετύχει τη συνέχιση της μισθοδοσίας του, η οποία είχε παράνομα διακοπεί από την Πρωτοχρονιά του ’46. Η γυναίκα του με το γιο του ακολούθησαν τον Ιούλιο, μετά το τέλος της σχολικής χρο­νιάς, όταν ο νεαρός πήρε το απολυτήριο του Γυμνασίου.

Στην Αθήνα τα πράγματα δεν ήταν εύκολα. Από τ’ αδέλφια του ο Μιχάλης, ανώτερος υπάλληλος του Υπουργείου Εργασίας, βρισκόταν σε διαθεσιμότητα για τη συμμετοχή του στο ΕΑΜ, ο δε Θόδωρος ήταν άστεγος, καθώς η πολυκατοικία όπου έμενε είχε γίνει στα Δε­κεμβριανά οδόφραγμα, Η οικογενειακή αλληλεγγύη λειτούργησε με θαυμαστό τρόπο. Ο Νίκος κι ο Θόδωρος με τις οικογένειες τους φιλοξενήθηκαν στο πατρικό σπίτι στο Παγκράτι, όπου ήδη έμεναν στο μισό μεν η Τασία με τον άντρα της και το γιο της και στο άλλο μισό ο πατέρας, η μητέρα, διωγμένοι από τη Γέρμα, από τους τοπικούς χίτες, κι ο μεγάλος γιος ο Κώστας, που ήταν ακόμα ανύπαντρος. Τα δυο αδέλφια που είχαν οικονομική άνεση, ο Γιώργος κι ο Γιάννης δηλα­δή, ανέλαβαν την οικονομική στήριξη των δύο απολυμένων.

Όλα τα αδέλφια του είχαν πάρει μέρος στην Αντίσταση, ακόμα κι ο γαμπρός του ο Θρασύβουλος ο Παντελάκης, άνθρωπος συνήθως μονόχνωτος και συμμαζεμένος, ενώ ο δεκαπεντάχρονος γιος του, ο Γιωργάκης, είχε ενταχθεί στην ΕΠΟΝ. Καθώς δε από μικρός παρου­σίασε την οικογενειακή έφεση προς τις μηχανές και τις κατασκευές, είχε εξελιχθεί τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής, όταν οι συνοικίες ανατολικά του Ιλίσσού ήταν ουσιαστικά ελεύθερες, σε οπλοδιορθωτή του εφεδρικού ΕΛΑΣ. Παραλίγο μάλιστα να χάσει και τη ζωή του σε μια επιδρομή των Γερμανοτσολιάδων, κατά την οποία σκοτώθηκε ο αδελφικός του φίλος Τζώνης Φραγκονικόπουλος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος, Κατοχή | Με ετικέτα: , , | 50 Comments »

Μιλώντας στο Τραβέρσο

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2015

traversoΤην Παρασκευή που μας πέρασε, 15 του μήνα, συμμετείχα σε μιαν εκδήλωση στο βιβλιοπωλείο Τραβέρσο στην Καλλιθέα, όπου παρουσιάστηκαν τα γλωσσικά βιβλία μου. Την εκδήλωση την είχα προαναγγείλει και εδώ, και κάποιοι φίλοι του ιστολογίου μού έκαναν την τιμή να με επισκεφτούν.

Κάτι που δεν είχαμε προβλέψει όταν κανονίζαμε την εκδήλωση ήταν ότι θα συνέπιπτε με τον ημιτελικό του Φάιναλ φορ στο μπάσκετ, και μάλιστα ότι θα πέφταμε πάνω στο ματς που είχε τον Ολυμπιακό -έτσι, κάποιοι φίλοι που θα έρχονταν προτίμησαν (και δεν τους αδικώ) να δουν το μπάσκετ. Πάντως, έτσι κι αλλιώς ο (μικρός, πρέπει να πω) χώρος του βιβλιοπωλείου γέμισε -απλώς, δεν βγάλαμε καρέκλες έξω.

Κάτι που συνηθίζω σε ανάλογες περιπτώσεις είναι να δημοσιεύω το κείμενο της ομιλίας μου σε ειδικό άρθρο του ιστολογίου (καθώς και στη σελίδα About, όπου συγκεντρώνω όλες τις συνεντεύξεις, ομιλίες και τα συναφή).

Αυτό βέβαια έχει ένα κακό: επειδή στις ομιλίες μου, ιδίως όσες αφορούν παρουσίαση βιβλίων μου ή έχουν το ίδιο θέμα (Μύθοι για τη γλώσσα, ας πούμε), είναι αναπόφευκτο κάποια πράγματα να επαναλαμβάνονται, ο αναγνώστης που τα βλέπει όλα μαζί θα βρει πολλές αλληλοκαλύψεις, κάτι που δεν το παρατήρησε κάποιος που παρακολούθησε ζωντανά π.χ. την εκδήλωση στη Δράμα (και που βέβαια δεν είχε παρακολουθήσει την ίδια εκδήλωση π.χ. στο ΜΙΘΕ).

Έτσι και στην παρουσίαση που έγινε στο Τραβέρσο, που αφορά τα βιβλία μου, υπάρχουν πολλά στοιχεία κοινά με την προηγούμενη παρουσίαση στο βιβλιοπωλείο Booktalks, που είχε γίνει τον Γενάρη, και γενικά με άλλα κείμενά μου. Ωστόσο, στην προχτεσινή παρουσίαση υπάρχει κι ένα εντελώς καινούργιο κομμάτι, το εισαγωγικό, που αφορά την ιστορία της λέξης «τραβέρσο» -θα μπορούσε να είναι ένα αυτοτελές (μικρό) άρθρο του ιστολογίου. Και επειδή, όπως θα δείτε, επισημαίνω κάτι που μου φαίνεται λάθος στο λεξικό Μπαμπινιώτη, πολύ θα ήθελα όσοι έχετε ναυτική εμπειρία να με αντικρούσετε ή να με επιβεβαιώσετε.

Παρόλο που ξέχασα να φέρω το μαγνητοφωνάκι μου, αποδείχτηκε ότι και το σμαρτόφωνο κάνει καλά τη δουλειά του. Έτσι, μπορείτε να ακούσετε εδώ την εισήγησή μου και στη συνέχεια τη συζήτηση που ακολούθησε (ίσως να μην ακούγονται καλά οι ερωτήσεις -αλλά από τις απαντήσεις μου καταλαβαίνετε τι αφορούσαν):


Πολλά από αυτά που είπα δεν τα είχα γράψει, τα είπα εκτός κειμένου -ενώ και κάποια από αυτά που είχα γράψει δεν τα είπα. Θέλω να πω, το γραπτό κείμενο από το εκφωνηθέν διαφέρουν αρκετά -συμβαίνουν αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 198 Comments »

Τρεις όρκοι

Posted by sarant στο 17 Μαΐου, 2015

Το γνωστότερο ελληνικό ποίημα με τον τίτλο Όρκος είναι μάλλον ο Όρκος του Γεράσιμου Μαρκορά (1826-1911), μια εκτεταμένη ποιητική σύνθεση για την κρητική επανάσταση του 1866, που ίσως διαβάζεται ακόμα στις μέρες μας επειδή έχει συμπεριληφθεί στη διδακτέα ύλη της Λογοτεχνίας ως παράλληλο κείμενο στον Κρητικό του Δ. Σολωμού. Τον Όρκο του Μαρκορά τον βρίσκετε εδώ, όμως στο σημερινό άρθρο θα δούμε δύο (ή τρεις) άλλους Όρκους, τρία ποιήματα που αναφέρονται σε όρκους και που συνδέονται μεταξύ τους. Με την ευκαιρία, θα συμπληρώσω και καναδυό μικροφιλολογικά για τις δημοσιεύσεις των ποιημάτων αυτών.

Πριν από δυο βδομάδες, είχαμε αναφερθεί στον ποιητή Γιώργο Μυλωνογιάννη και στο βιβλίο «Ανοίχτε τα παράθυρα στο φως» του Γιάννη Παπακώστα, αφιερωμένο στο έργο του. Ένα ποίημα του Μυλωνογιάννη, που το συζητήσαμε στα σχόλια εκείνου του άρθρου, λέγεται Όρκος.

Όρκος

Ορκίζομαι στον άνθρωπο
πως άνθρωπος θα μείνω
Μήτσος Παπανικολάου

Στου μόχτου τον ολόπικρο ιδρώτα
και σ’ όσους δε χορταίνουν το ψωμί
στα μολεμένα απ’ τα μπουντρούμια χνώτα,
στο δίκιο, στην αλήθεια, στην τιμή

Στον άνθρωπο -όπου γης- τον αδερφό μου,
που τον ποτίζουν όξος και χολή,
στον ταπεινό και στο παιδί του δρόμου,
σε σας, αγωνιστές κι αρματολοί.

Των σκλάβων οι αντρειωμένοι, πρόγονοί μου,
που πέφτατε στη μάχη σα θεριά,
ορκίζομαι, ως την ώρα τη στερνή μου
να μάχομαι παντού για λευτεριά!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μικροφιλολογικά, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , | 67 Comments »

Φιλολογικά μακροβούτια και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 16 Μαΐου, 2015

Καθώς ξεκινούσα να γράφω, φοβόμουν πως η σημερινή μας πιατέλα θα ήταν κάπως πιο λιτή από τις συνηθισμένες σαββατιάτικες, αφενός επειδή μέσα στη βδομάδα είχα ταξίδι και αφετέρου επειδή χτες είχα την παρουσίαση των βιβλίων μου στην Καλλιθέα κι έτσι το άρθρο γράφτηκε αρκετά νωρίτερα απ’ ό,τι συνήθως.

Ωστόσο, τελικά στείλατε ή βρέθηκε αρκετό υλικό, κι έτσι δεν κινδυνεύουμε να μας κατηγορήσει για «ελλιπή μερίδα» ο αστυνόμος του Καρυωτάκη. Και ενώ το πιάτο έχει αρκετά νόστιμα μεζεδάκια, ένα από αυτά το έκρινα άξιο να δώσει τον τίτλο στο άρθρο.

* Αλλά πρώτα, ένα ορντέβρ.

Ξεκινάμε λοιπόν με μιαν ακυρολεξία ολκής, που μάλιστα προέρχεται από μια από τις βαριές, υποτίθεται, πένες της ελληνικής δημοσιογραφίας -την Ιωάννα Μάνδρου, δικαστική συντάκτρια της Καθημερινής και του Σκάι. Σε ρεπορτάζ για τους γονείς της Άννυς γράφει:

Η δικογραφία που θεμελιώνει και αποδεικνύει με αδιάσειστα στοιχεία και μαρτυρίες το πρωτοφανές έγκλημά του, καταδεικνύει, πέραν πάσης αμφιβολίας, ότι ο ίδιος ομολόγησε υπό το βάρος των αποκαλύψεων και ενώ δεν μπορούσε πλέον να προβάλλει παραμυθίες για την τύχη του άτυχου παιδιού. Οτι δηλαδή εξαφανίστηκε και άλλα σχετικά.

Η φίλη που το ψάρεψε σχολιάζει στη Λεξιλογία:

Προφανώς γι’ αυτήν η λέξη «παραμυθία» σημαίνει το παραμύθι, αλλά στο πιο σικ, όπως αρμόζει σ’ ένα σοβαρό ρεπορτάζ.

Παραμυθία, βέβαια, είναι η παρηγοριά. Αλλά όταν για κάποιους δημοσιογραφία σημαίνει παραμύθιασμα, λογικό είναι να αποκτά κι η παραμυθία τη σημασία του παραμυθιού.

* Και πάμε στο φιλολογικό μας μακροβούτι, που το ψάρεψα στη διαμαρτυρία της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων κατά της απόφασης του Υπουργείου για περικοπή μίας ώρας από τη Λογοτεχνία της Γ’ Λυκείου προκειμένου να διδάσκεται η Ιστορία των Κοινωνικών Επιστημών.

Να πω, πάντως, ότι θεωρώ άστοχη την απόφαση του κ. Κουράκη, αν μη τι άλλο για πρακτικούς λόγους. Αν δεν σφάλλω (και διορθώστε με, σας παρακαλώ), με την αφαίρεση της μίας ώρας από τη Λογοτεχνία το ένα δίωρο μάθημα μετατρέπεται σε δύο μονόωρα. Όπως μού λένε πολλοί μάχιμοι εκπαιδευτικοί, μονόωρο ίσον μηδέν, ειδικά αν πέσει σε μέρα που χάνονται μέρες ή ώρες για γιορτές κτλ.

Αλλά και έτσι να μην είναι, με ενοχλεί πολύ που η αριστερή κυβέρνηση, σε ένα θέμα που, επιτέλους, ούτε τον προϋπολογισμό επιβαρύνει, ούτε είναι απαίτηση των πιστωτών μισθωτών μας, ακολουθεί πολιτική και πρόχειρου εντυπωσιασμού και συντηρητική -διότι, επιτέλους, αν έπρεπε να αφαιρεθεί από κάποιο μάθημα μία ώρα την εβδομάδα, αυτό μόνο τα Θρησκευτικά μπορούσαν να είναι.

* Ας προχωρήσουμε όμως στη διαμαρτυρία της ΠΕΦ, η οποία ουσιαστικά δίνει δίκιο στην αφαίρεση της μιας ώρας (ει δυνατόν και περισσότερων), μια και ξεκινάει με το εξής θηριώδες μακροβούτι:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , , , , | 109 Comments »

Μονταζιέρα, μια λέξη

Posted by sarant στο 15 Μαΐου, 2015

Καταρχάς, να θυμίσω ότι απόψε στις 8 μμ, στο βιβλιοπωλείο Τραβέρσο, Ελευθερίου Βενιζέλου 152 στην Καλλιθέα, θα γίνει παρουσίαση των τεσσάρων γλωσσικών βιβλίων μου (Γλώσσα μετ’ εμποδίων, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, Λέξεις που χάνονται, Λόγια του αέρα) και βέβαια θα χαρώ πολύ να σας δω εκεί. Η Ελευθερίου Βενιζέλου είναι ο κεντρικός δρόμος της Καλλιθέας που όλοι τον λένε Θησέως, παρόλο που έχει αλλάξει ονομασία εδώ και πολλές δεκαετίες, ενώ το βιβλιοπωλείο είναι δίπλα στον κινηματογράφο Ετουάλ, πάνω στη στάση του λεωφορείου, δεξιά όπως κατεβαίνουμε προς θάλασσα, αφού περάσουμε τη διασταύρωση με τον άλλο κεντρικό δρόμο, τη Δαβάκη.

Στην αποψινή εκδήλωση θα συζητήσουμε για τα τέσσερα βιβλία μου, που έχουν ως άξονα τη γλώσσα και τις λέξεις, ενώ κάποια από αυτά παρουσιάζουν ιστορίες λέξεων. Αλλά στο σημερινό άρθρο θα μιλήσουμε για μια λέξη που δεν περιλαμβάνεται σε αυτά τα βιβλία, μια λέξη που ακούγεται αρκετά συχνά τα τελευταία χρόνια στον πολιτικό σχολιασμό με μεταφορική σημασία, ενώ με την κυριολεκτική της σημασία υπάρχει εδώ και αρκετό καιρό στην ειδική ορολογία του κινηματογράφου και της τυπογραφίας. Πρόκειται για τη λέξη «μονταζιέρα».

Η μονταζιέρα είναι, σύμφωνα με τα λεξικά, η επιτραπέζια συσκευή με την οποία γίνεται το μοντάζ εικόνας ή/και ήχου, ενώ στην τυπογραφία μονταζιέρα λέγεται ένα τραπέζι με γυάλινη γαλακτώδη φωτιζόμενη επιφάνεια πάνω στο οποίο γίνεται η επεξεργασία του υλικού που πρόκειται να τυπωθεί -αυτός είναι ο ορισμός από το λεξικό Μπαμπινιώτη, ενώ παρόμοιος υπάρχει και στο Χρηστικό λεξικό της Ακαδημίας. Το ΛΚΝ δεν λημματογραφεί τη λέξη, έχει μόνο το μοντάζ.

Ετυμολογικά, η μονταζιέρα είναι παράγωγο του μοντάζ. Το μοντάζ είναι βέβαια δάνειο από τα γαλλικά (montage), ρηματικό ουσιαστικό από το ρήμα monter που σημαίνει αφενός ανεβαίνω/ανεβάζω και αφετέρου εγκαθιστώ, στήνω και που ανάγεται στη λατινική λέξη mons (βουνό). Κάποιοι παρουσιαστές της τηλεόρασης μάλιστα θέλουν να δείξουν ότι ξέρουν και γαλλικά, κι έτσι όταν αναφέρονται στο μοντάζ (και σε μερικές ακόμα συναφείς λέξεις όπως το μακιγιάζ) προφέρουν παχύ το ζ, μοντάge θα το γράφαμε.

Το montage είναι λέξη γαλλική, αλλά η μονταζιέρα δεν έχει αντίστοιχο στα γαλλικά -στα γαλλικά λεξικά δεν υπάρχει λέξη montagère ή montagière (αν και κάποιες ελάχιστες γκουγκλιές βγάζουν). Η ελληνική λέξη έχει πλαστεί από το μοντάζ με το παραγωγικό επίθημα -ιέρα, όπως στη φρουτιέρα ή την αλατιέρα. Άλλες λέξεις με την κατάληξη -αζιέρα στα λεξικά μας βρίσκουμε την κρουαζιέρα, τη γκαζιέρα και τη μπαγκαζιέρα, που έχουν αντίστοιχες λέξεις στα γαλλικά. Μια άλλη λέξη με -αζιέρα, που δεν την έχει κανένα λεξικό μας (ούτε καν το Αντίστροφο) είναι η μασαζιέρα -μηχάνημα που κάνει μασάζ.

Τα λεξικά βέβαια καταγράφουν την κυριολεκτική σημασία της λέξης, όμως η δημοτικότητά της τα τελευταία χρόνια γίνεται με μια μεταφορική σημασία. Μονταζιέρα με τη μεταφορική σημασία είναι η προπαγανδιστική μηχανή ενός κόμματος που εκπέμπει διαστρεβλωμένες και χαλκευμένες ειδήσεις -και κατ’ επέκταση κάθε «κέντρο» εκπομπής παρόμοιας προπαγάνδας ή και η ίδια η προπαγάνδα. Εύλογα, η νέα αυτή σημασία έχει καταγραφεί μόνο στο slang.gr, ήδη από πέρυσι.

Ήδη το μοντάζ, που βέβαια είναι απολύτως απαραίτητη διαδικασία στα κινηματογραφικά και τηλεοπτικά έργα, εμπεριέχει έστω και σαν δυνατότητα την έννοια της παραποίησης, αφού μοντάροντας, κόβοντας και ράβοντας, τις σεκάνς των εικόνων ή τους ήχους μπορείς να παρουσιάσεις περίπου ό,τι θέλεις ή τουλάχιστον να διαστρεβλώσεις την πραγματικότητα -και έχουμε το φωτομοντάζ (στην εικόνα) και το φωνομοντάζ (στον ήχο). Πολλές φορές όσοι ακούγονται σε ενοχοποιητικές καταγραμμένες συνδιαλέξεις ισχυρίζονται ότι είναι θύματα φωνομοντάζ. Φωτομοντάζ έχουμε στις φωτογραφίες, αν και με την ψηφιακή φωτογραφία οι δυνατότητες δημιουργικής ή παραπειστικής επεξεργασίας είναι πια πολύ περισσότερες -υπάρχει και ο αργκοτικός όρος «φωτοσοπιά» από το πρόγραμμα Photoshop και τα παρεμφερή.

Η μονταζιέρα λοιπόν, με τη σημασία του προπαγανδιστικού μηχανισμού, είναι λέξη της νεότερης τεχνολογίας -σχεδόν συνώνυμη λέξη, αλλά σε πολύ παλιότερη τεχνολογία, είναι το «χαλκείο», από το ρήμα «χαλκεύω» (επεξεργάζομαι τον χαλκό) που πήρε μεταφορική σημασία ήδη από την αρχαιότητα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Νεολογισμοί, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , | 123 Comments »

Όταν βρέχει γάτες και σκύλους

Posted by sarant στο 14 Μαΐου, 2015

Θα αναγνωρίσατε βέβαια ότι η φράση του τίτλου είναι κατά λέξη μετάφραση του αγγλικού it’s raining cats and dogs, βρέχει καρεκλοπόδαρα που λέμε κι εμείς (ή «καταρρακτωδώς» σε πιο επίσημο ύφος). Τη φράση την έχουμε συζητήσει κι άλλη φορά στο ιστολόγιο, την φέρνω συχνά για παράδειγμα παγιωμένης έκφρασης που διαφέρει από τη μια γλώσσα στην άλλη, κι αν θέλετε να θυμηθείτε… τα πάντα γύρω από τα καρεκλοπόδαρα ιδού το σχετικό παλιότερο άρθρο.

Ωστόσο, το σημερινό άρθρο δεν εξετάζει τόσο πολύ τη συγκεκριμένη έκφραση, όσο το γενικότερο φαινόμενο των μηχανικών μεταφράσεων στο Διαδίκτυο, τύπου Google translate. Το άρθρο δεν είναι δικό μου, είναι αναδημοσίευση από την Αυγή, όπου δημοσιεύτηκε μεταφρασμένο από τη Μοντ Ντιπλοματίκ. Βέβαια, για το θέμα της μηχανικής μετάφρασης έχουμε γράψει επανειλημμένα στο ιστολόγιο, συνήθως γελώντας με τα μαργαριτάρια που αφθονούν σε τέτοιες αυτόματες μεταφράσεις (παράδειγμα), αλλά το θέμα έχει και τη σοβαρή πλευρά του. Συμμερίζομαι τις ανησυχίες του συγγραφέα -άλλωστε ανάλογες ανησυχίες έχει εκφράσει στη Λεξιλογία ο φίλος Νίκος Λίγγρης που μίλησε για τη μόλυνση των σωμάτων κειμένων από αυτόματες μεταφράσεις. Και καθώς αυτές τις μέρες ταξιδεύω και δεν προλάβαινα να γράψω κάτι εγώ, νομίζω πως το άρθρο αυτό δίνει μια καλή βάση για συζήτηση.

Φυσικά, το άρθρο είναι μεταφρασμένο, με όλα τα μειονεκτήματα που έχει αυτό, ειδικά για ένα τέτοιο θέμα. Το πρωτότυπο το βρήκα εδώ, αλλά είναι διαθέσιμο στην ολοκληρία του (προς το παρόν, ίσως) μόνο στους συνδρομητές. Βρήκα επίσης ένα παρεμφερές άρθρο του Καπλάν στο ιστολόγιό του. Προσθήκη: Μια καλή φίλη έστειλε και το γαλλικό πρωτότυπο.

Πριν προχωρήσω, θυμίζω ότι αύριο Παρασκευή, στις 8 το βράδυ, θα είμαι στο βιβλιοπωλείο ΤΡΑΒΕΡΣΟ στην Καλλιθέα (Θησέως 152), όπου θα μιλήσω για τα τέσσερα γλωσσικά βιβλία μου.

Όταν «βρέχει γάτες και σκύλους»
Των Frédéric Kaplan και Dana Kianfar*

Καθώς γενικεύεται η χρήση αυτόματων διαδικτυακών μεταφραστών, όπως η Μετάφραση Google, πληθαίνουν τα ερωτηματικά που γεννιούνται από την εισβολή των γλωσσικών αλγορίθμων στην καθημερινή έκφραση. Και ένα βασικό ζήτημα είναι ότι όλες οι μεταφράσεις διαμεσολαβούνται από τα αγγλικά, παράγοντας γλωσσικές στρεβλώσεις που αύριο μπορεί να νομιμοποιηθούν διαταράσσοντας τη φυσική εξέλιξη των γλωσσών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Μεταφραστικά, Μηχανική μετάφραση | Με ετικέτα: , , , , | 180 Comments »

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 8.474 other followers