Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 24: Πολιτισμοί της Νότιας Αμερικής

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Σήμερα ολοκληρώνεται το Δ’ Μέρος του βιβλίου, όπου γίνεται λόγος για την ιστορία της Αμερικής  πριν  από  τον ερχομό των Ευρωπαίων. Είδαμε ήδη τους Μάγια και τους Αζτέκους, οπότε σήμερα περνάμε  στη Νότια Αμερική όπου θα δούμε τους Ίνκα αλλά και τους άλλους πολιτισμούς των Άνδεων. Το  κεφάλαιο είναι μεγαλο αλλά δεν βόλευε να  το χωρίσω σε δυο ισάξια μέρη.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4^ο

Οι μεγάλοι πολιτισμοί της Νότιας Αμερικής

 

­         Τα υψίπεδα και οι παράκτιες περιοχές των Άνδεων­

Σ’ αντίθεση με τις κοιλάδες της Μεσοαμερικής, όπου οι άφθονες  τροπικές βροχές και η ύπαρξη μεγάλων ποταμών και πολλών λιμνών έκαναν  σχετικά εύκολη την άρδευση,  τα υψίπεδα των κεντρικών Άνδεων ήταν πράσινα μόνο κατά την περίοδο των βροχών, δηλαδή από το Μάϊο ως τον Οκτώβριο, ενώ εξ άλλου η παράκτια χαμηλή περιοχή ήταν απολύτως άνυδρη  με ελάχιστους μικρούς ποταμούς που μεταφέραν τα νερά των υψιπέδων. Η ανάπτυξη της γεωργίας στις Άνδεις στηρίχτηκε κατά κύριο λόγο στη δημιουργία αρδευτικών δικτύων.

Παλαιότερα οι ιστορικοί (και ως σήμερα το πολύ κοινό), ταύτιζαν  τους ανδικούς πολιτισμούς με τους Ίνκα. Αρχαιολογικές και ιστορικές έρευνες όμως, που άρχισαν πριν από 60 περίπου χρόνια και συνεχίζονται ως τις μέρες μας, απέδειξαν ότι οι Ίνκα εμφανίστηκαν στο ιστορικό προσκήνιο πολύ αργότερα, περίπου έναν αιώνα πριν από την ισπανική κατάκτηση, ενώ στην ίδια περιοχή είχαν προϋπάρξει κοινωνίες με υψηλόν πολιτισμό, που είχαν ηλικία δυόμισι χιλιάδων χρόνων και πάνω. Είναι οι λεγόμενοι (προ-Ίνκασικοί) ανδικοί πολιτισμοί, οι οποίοι εξελίχθηκαν από το 1200 π.Χ. ως την επικράτηση των Ίνκα, (1438 μ.Χ.).

Η μακρόχρονη αυτή εξέλιξη διαιρείται από τους αρχαιολόγους:

– στην πρώτη περίοδο, (1200 – 350 π.Χ.), ή περίοδο Τσαβίν και  Κουπίσνικε,

– στη δεύτερη περίοδο, (350 π.Χ. – 400 μ.Χ.), ή περίοδο Μότσε,

– στην τρίτη περίοδο (400 – 1000 μ.Χ.), ή περίοδο Νάσκα και Παράκας,

– στην τέταρτη περίοδο, (1000 – 1300 μ.Χ.), ή περίοδο Τιαουανάκο και

– στην πέμπτη περίοδο, (1300 – 1438 μ.Χ.), ή περίοδο Τσίμου και Ικα.

­        Οι δύο πρώτες περίοδοι των ανδικών πολιτισμών­.

Κατά την πρώτη περίοδο, που άρχισε το 1200 π.Χ. και που χονδρικά  αντιστοιχεί με την πρώιμη διαμορφωτική περίοδο των πολιτισμών της  Μεσο- και Βόρειας Αμερικής, εμφανίζεται η κεραμική και οι πρώτες σημαντικού μεγέθους λίθινες κατασκευές. Στην περίοδο αυτήν ανήκει ο πολιτισμός Τσαβίν, στα υψίπεδα του βορείου Περού και ο πολιτισμός Κουπίσνικε στην παράκτια περιοχή, που άκμασαν μεταξύ 700 και 500 π.Χ.

Oi άνθρωποι των πολιτισμών Τσαβίν και Κουπίσνικε γνώριζαν την κεραμική και την υφαντουργία και παράλληλα με την καλλιέργεια της γης κυνηγούσαν, ψάρευαν και μάζευαν άγριους καρπούς.  Είχαν επίσης εξημερώσει τα καμηλοειδή των Ανδεων, τη λάμα και τον αλπακά, για το κρέας και το μαλλί τους. Ακόμη μια ιδιομορφία της Αμερικής ήταν ότι και εκεί όπου αναπτύχθηκε η κτηνοτροφία απουσίαζε ολοκληρωτικά η  γαλακτοκομία.

Το επόμενο στάδιο της πρώτης περιόδου, 500 – 350 π.Χ. είναι μια δυναμική εποχή, κατά την οποία αναπτύσσονται νέες τεχνικές στην άρδευση και την εκχέρσωση των εδαφών. Δημιουργούνται εκτεταμένα αρδευτικά δίκτυα, ιδίως στην άνυδρη παράκτια περιοχή, ενώ στα υψίπεδα δημιουργούνται πεζούλια, που καταλήγουν σε αναβαθμούς από ξερολιθιές για τη συγκράτηση του χώματος.  Η μεγαλύτερη πυκνότητα πληθυσμού παρατηρείται στην παράκτια ζώνη, η οποία μάλιστα, όπως προκύπτει από τη μελέτη των αρχαιολογικών ευρημάτων, βρισκόταν πολύ πιο μπροστά από τα υψίπεδα, σε όλους τους τομείς. Από κοινωνικής πλευράς όλες οι ενδείξεις πείθουν πως επικρατούσε το πρωτόγονο γενοφυλετικό σύστημα, χωρίς εμφανείς διαστρωματώσεις.

Η δεύτερη περίοδος των ανδικών πολιτισμών, που αντιστοιχεί με τη  μέση διαμορφωτική περίοδο της Μέσο- και Βόρειας Αμερικής, αρχίζει το  350 π.Χ.  και τελειώνει το 400 μ.Χ. Είναι η περίοδος κατά την οποία δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξη των μεγάλων πολιτισμών της παράκτιας ζώνης, που ακμάζουν κατά την επόμενη τρίτη  περίοδο. Το κυριότερο κέντρο πολιτισμού, που χαρακτηρίζει ολόκληρη την περίοδο βρίσκεται στην περιοχή Τρουχίλιο του Περού. Στη θέση  Μότσε της παράκτιας περιοχής βρέθηκαν δύο πλίνθινες πυραμίδες αφιερωμένες στον Ήλιο και τη Σελήνη. Η πρώτη είχε βάση διαστάσεων 22 επί 13 μέτρων και ύψος 18 μέτρων, υπολογίζεται ότι κατασκευάστηκε από 130 εκατομμύρια άψητα τούβλα και αποτελεί εύγλωττη απόδειξη της  προόδου των Μοτσίκα στη μηχανική. Μια από τις μεγάλες αρδευτικές διώρυγες της περιοχής είχε κατά πάσαν πιθανότητα μήκος 110 χιλιομέτρων και η παράδοση αναφέρει διώρυγες ακόμα μεγαλύτερες σε μήκος. Τα οικοδομήματα ήταν κατά κανόνα πλίνθινα ενώ τους δρόμους τους πλακόστρωναν.

Ο πολιτισμός αυτός χαρακτηρίζεται επίσης από μεγάλη πρόοδο στην κεραμική, την υφαντουργία και άλλες τέχνες, που έφτασαν στο ύψιστο σημείο τελειότητας τους. Τα κεραμικά των Μοτσίκα δεν είναι μόνο συνηθισμένα αγγεία με πολύχρωμες απεικονίσεις, αλλά και ανθρωπόμορφα, ή ζωόμορφα αγγεία ή ειδώλια, που εντυπωσιάζουν με το ρεαλισμό και την πιστότητα τους και μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για την κοινωνική τους ζωή, που όπως φαίνεται διακρινόταν για την ευθυμία και τον ερωτισμό της.

Εμφανίζεται επίσης η μεταλλουργία του χρυσού, του αργύρου και του μολύβδου, όχι μόνο με μορφή της ψυχρής σφυρηλασίας, αλλά και της  χύτευσης ή της κατασκευής κραμάτων των μετάλλων αυτών.

Η κοινωνία των Μοτσίκα βρισκόταν στο μεταβατικό στάδιο της  αποσύνθεσης του πρωτόγονου γενοφυλετικού συστήματος και της εμφάνισης προνομιούχων στρωμάτων καθώς και δούλων.  Τα πολυάριθμα κεραμικά  ειδώλια πολεμιστών δείχνουν ότι ο πόλεμος, σπανιότατος ή και άγνωστος προηγουμένως, αρχίζει να παίζει σημαντικό ρόλο στη ζωή των Μοτσίκα.

         Η τρίτη περίοδος των ανδικών πολιτισμών, (Παράκας και Νάσκα)­

Κατά το επόμενο στάδιο των ανδικών πολιτισμών, που αντιστοιχεί  με την ύστερη διαμορφωτική περίοδο της Μεσο- και Βόρειας Αμερικής και που διαρκεί από το 400 ως το 1000 μ.Χ. το κέντρο του πολιτισμού μετατοπίζεται νοτιότερα, τόσο στα υψίπεδα όσο και στα παράλια. Στο εσωτερικό έχουμε την ανάπτυξη των περιοχών κοντά στο μελλοντικό Κούσκο και στις βόρειες και αργότερα στις νότιες ακτές της λίμνης Τιτικάκα, όπου σύμφωνα με τις παραδόσεις βρισκόταν η κοιτίδα του πολιτισμού των Ίνκα, ενώ στην παράκτια ζώνη αναπτύσονται οι κοιλάδες Πίσκο, Ικα και Νάσκα, όπου ακμάζουν οι πολιτισμοί Παράκας και Νάσκα.

Οπωσδήποτε η πυκνοκατοικημένη και μεθοδικά καλλιεργημένη παραλιακή λωρίδα εξακολουθεί να υπερέχει οικονομικά και πολιτιστικά από τις υψηλότερες περιοχές του εσωτερικού. Ο πολιτισμός Παράκας μας άφησε τους εκλεκτούς κεντημένους μανδύες που χρησιμοποιούσαν οι ευγενείς, ενώ ο πολιτισμός της Νάσκα χαρακτηρίζεται από την ωραιότατη πολύχρωμη κεραμική της. Ένα άλλο χαρακτηριστικό του πολιτισμού της Νάσκα, που από τότε που ανακαλύφθηκε αποτέλεσε μόνιμο πονοκέφαλο για τους αρχαιολόγους και τους ιστορικούς είναι οι τεραστίων διαστάσεων απεικονίσεις ζώων που είναι χαραγμένες στο έδαφος της Πάμπα Κολοράδα και άλλων επίπεδων εκτάσεων κοντά στον ποταμό και την πόλη Νάσκα.

Οι απεικονίσεις αυτές ανακαλύφθηκαν τυχαία, στη δεκαετία του 1940 όταν άρχισε να εφαρμόζεται η τεχνική της αεροφωτογράφισης και όπως αποδείχτηκε με πολλές μεθόδους χρονολογούνται από το 500 – 600  μ.Χ. και σε πολλές περιπτώσεις έχουν το ίδιο θέμα με τα συνηθισμένα  μοτίβα της κεραμικής Νάσκα. Η γνώμη των περισσότερων αρχαιολόγων είναι ότι οι απεικονίσεις αυτές έχουν θρησκευτικό χαρακτήρα και ότι  παρουσιάζουν μεγάλες αναλογίες με τα ζωόμορφα υψώματα που έφτιαχναν οι «κατασκευαστές λόφων» του πολιτισμού του Μισσισιπή.

         Η τέταρτη περίοδος (Τιαουανάκο)­

Ενώ διαρκούσε ο πολιτισμός της Νάσκα στα παράλια, στο εσωτερικό άρχισε να δημιουργείται σημαντικό κέντρο πολιτιστικής ανάπτυξης στη νότια πλευρά της μεγάλης λίμνης Τιτικάκα. Μολονότι η τέταρτη περίοδος των ανδικών πολιτισμών η λεγόμενη περίοδος Τιαουανάκο αρχίζει συμβατικά το 1000 μ.Χ. η δημιουργία στην τοποθεσία αυτή των πρώτων λατρευτικών κέντρων, που αργότερα θα εξελιχθούν στο τεράστιο συγκρότημα ναών και συναφών κτισμάτων χρονολογείται από τα μέσα της πρώτης χιλιετίας. Ο ρυθμός των μεγαλιθικών μνημείων που εγκαινιάστηκε στο Τιαουανάκο γρήγορα εξαπλώθηκε σ’ ολόκληρη την κεντρική περιοχή των Άνδεων, αυτό όμως δεν οφείλεται σε στρατιωτική κατάκτηση ή σε  μετανάστευση, αλλά στη διάδοση μιας νέας θρησκείας. Από τις απεικονίσεις της λεγόμενης «Πύλης του Ήλιου» στον κεντρικό ναό του  Τιαουανάκο προκύπτει ότι πρόκειται για τη λατρεία του Ήλιου.

Ο πολιτισμός του Τιαουανάκο χαρακτηρίζεται από την εξελιγμένη  κεραμική και υφαντουργία, καθώς και από τη μεταλλουργία χρυσού και  ασημιού. Οι φορείς του πολιτισμού ήταν οι πρόγονοι των φυλών της γλωσσικής ομάδας αϋμαρά, αλλά ο πολιτισμός μεταδόθηκε και στις γειτονικές φυλές της γλωσσικής ομάδας κετσούα.

H περίοδος του Τιουανάκο τόσο στα κεντρικά υψίπεδα των Άνδεων όσο και στη χαμηλή παράκτια ζώνη είναι εποχή κατά την οποία ολοκληρώνεται η αποσύνθεση του παλαιότερου γενοφυλετικού συστήματος, δημιουργούνται πόλεις, εμφανίζονται προνομιούχα κοινωνικά στρώματα  καθώς και οι πρώτοι δούλοι και ο πόλεμος γίνεται συνηθισμένο φαινόμενο.

         Η πέμπτη περίοδος, Ίκα και Τσιμού ­

Μετά το 1200 και ενώ ο πολιτισμός του Τιουανάκο διαδίδεται  σε μεγάλη έκταση κυρίως στα υψίπεδα, σ’ ολόκληρη την περιοχή των  Άνδεων, ορεινή και παραλιακή, συνυπάρχουν τρία πολιτιστικά κέντρα: το Τιουανάκο, που έχει εξελιχθεί στο κυριότερο θρησκευτικό κέντρο της περιοχής, η νότια ακτή, όπου τον πολιτισμό Νασκα διαδέχεται ο συγγενής πολιτισμός Ίκα και η βόρεια ακτή, όπου ο παλιός πολιτισμός των Μοτσίκα εξελίχθηκε στον πολιτισμό Τσιμού. Ταυτόχρονα σε μια περιορισμένη έκταση, γύρω από την άσημη τότε πόλη του Κούσκο, γίνεται ανεξάρτητη η φυλή των Ίνκα της γλωσσικής οικογένειας των κετσούα.

Η διαπιστωμένη από την αρχαιολογία μετατόπιση του κέντρου βάρους της οικονομίας και του πολιτισμού νοτιότερα, προς τη Νάσκα και το Παράκας, μετά το 400 μ.Χ. και αργότερα προς τη λίμνη Τιτικάκα, δε σημαίνει ότι ο βορράς γύρισε στη βαρβαρότητα. Ο πολιτισμός των  Μοτσίκα εξελίχθηκε στον πολιτισμό Tσιμού και μετά το 1300 δημιουργείται στην παραλιακή ζώνη του νότιου Ισημερινού και του  βόρειου Περού εκτεταμένο κρατικό σχήμα, με πρωτεύουσα την πόλη Τσαν-Τσαν, κοντά στη σημερινή πόλη Τρουχίλιο.

Το κρατικό αυτό σχήμα που έμοιαζε σε πολλά σημεία με τη  μεταγενέστερη επικράτεια των Ίνκα, φυσικά σε μικρότερη κλίμακα. Ο πληθυσμός ήταν πολύ πυκνός και η πρωτεύουσα Τσαν Τσαν, που κάλυπτε έκταση δέκα τετραγωνικών χιλιομέτρων, είχε δεκάδες χιλιάδες κατοίκους, ήταν στολισμένη με επιβλητικά κτίρια και πυραμίδες, στην κορυφή των οποίων υπήρχαν ναοί, διασχιζόταν από πλατειές λεωφόρους που σχημάτιζαν ορθογώνια οικοδομικά συγκροτήματα και περιβαλλόταν από ισχυρό τείχος. Αρδευτικά κανάλια και υδατοδεξαμενές εξασφάλιζαν  άφθονο νερό στον πληθυσμό της Τσαν Τσαν που σήμερα είναι ακατοίκητη, ερειπωμένη και απογυμνωμένη από το πράσινο, αποτέλεσμα της εγκατάλειψης και καταστροφής των αρδευτικών δικτύων. Παρ’ όλα αυτά αποτελεί μιαν από τις πιο ενδιαφέρουσες αρχαιολογικές τοποθεσίες της Αμερικής.

Ο πληθυσμός της Τσαν Τσαν και ολόκληρης της χώρας του Τσιμού ήταν κοινωνικά διαστρωματωμένος, μολονότι οι επιβιώσεις του πρωτόγονου γενοφυλετικού συστήματος ήταν πολλές. Στην κορυφή της κοινωνίας ήταν οι ιερείς που απολάμβαναν σχεδόν θείες τιμές και στη βάση της οι απλοί καλλιεργητές της γης, που εξακολουθούσε να αποτελεί συλλογική ιδιοκτησία. Υπήρχαν επίσης και δούλοι, δεν έχει όμως εξακριβωθεί ο ρόλος τους στην παραγωγή.

Ο πολιτισμός Τσιμού χαρακτηρίζεται κυρίως από την υψηλή ποιότητα των οικοδομών και των άλλων κατασκευών, μολονότι το βασικό δομικό  υλικό ήταν τα άψητα τούβλα, ενώ υστερεί στην αγγειοπλαστική και την  υφαντουργία. Σε σύγκριση τα θαυμάσια κεραμικά των Μοτσίκα, η  αγγειοπλαστική Τσιμού φαίνεται τυποποιημένη και τρόπον τινά βιομηχανοποιημένη.

 

Το κράτος και ο πολιτισμός των Ίνκα

­         Το μυθικό παρελθόν­

Όπως φαίνεται αρχικά η ονομασία «Ίνκα» αφορούσε μια μικρή φυλή  των Κετσούα, στην περιοχή του Κούσκο, αργότερα όμως έτσι ονομαζόταν το προνομιούχο στρώμα των ιερέων των ευγενών και των στρατιωτικών και διοικητικών αρχηγών. Ίνκα επίσης ονομαζόταν κι ο ίδιος ο ηγεμόνας του κράτους. Αργότερα όταν το κράτος απλώθηκε σ’όλη την περιοχή των Άνδεων, τα προνομιούχα στρώματα των υποταγμένων φυλών ονομάσθηκαν «Ίνκα εκ προνομίου».

Όσα ξέρουμε για τους Ίνκα προέρχονται από τα όσα καταγράψαν οι  Ισπανοί χρονικογράφοι μετά την κατάκτηση, όσα διέσωσε η προφορική παράδοση των υποταγμένων στους ισπανούς ιθαγενών και από τα αρχαιολογικά ευρήματα.

Παρά την υψηλή στάθμη του πολιτισμού τους οι Ίνκα δεν είχαν  γραφή. Αυτή είναι τουλάχιστον η επικρατούσα στους ιστορικούς άποψη. Υπάρχουν όμως ορισμένες ενδείξεις, όπως κάποιες περικοπές Ισπανών χρονικογράφων, που μιλούν για πίνακες με χρυσά πλαίσια, όπου είχαν αναγραφεί τα χρονικά των Ίνκα, η αναμφισβήτητη ύπαρξη σχολείων με υποχρεωτική φοίτηση,  αλλά μόνο για τα παιδιά των προνομιούχων στρωμάτων, καθώς και κάποιες παραστάσεις σε αγγεία, που έχουν καθαρά το χαρακτήρα  ιδεογραμμάτων, που κάνουν αρκετούς ερευνητές να υποστηρίζουν ότι οι Ίνκα είχαν κάποιο σύστημα γραφής, η γνώση του οποίου ήταν αποκλειστικό προνόμιο του ανώτατου προνομιούχου στρώματος. Η γνώση αυτή, πάντα κατά τους υποστηριχτές της άποψης αυτής, χάθηκε ολοκληρωτικά, γιατί αφ’ ενός μεν οι φορείς της εξοντώθηκαν, αφ’ ετέρου δε γιατί όσα κείμενα υπήρχαν καταστράφηκαν από τους ισπανούς που  ήθελαν να οικειοποιηθούν τα χρυσά πλαίσια τους.

Όσον αφορά την ιστορία των Ίνκα, σύμφωνα με τις προφορικές  παραδόσεις τους και όσα κατέγραψαν οι Ισπανοί χρονικογράφοι, δυο παιδιά του θεού Ήλιου. ο Μάνκο Καπάκ και η αδελφή του, έφυγαν από τον  τόπο τους στις όχθες της λίμνης Τιτικάκα και ταξείδεψαν προς τα βόρεια. Σαν έφτασαν στη θέση του σημερινού Κούσκο, ο πατέρας τους  τους είπε πως βρίσκονταν στον ομφαλό της γης και τους πρόσταξε να χτίσουν εκεί μια πόλη. Έτσι ο Μάνκο Καπάκ και η αδελφή και σύζυγος του έγιναν οι ιδρυτές του Κούσκο και οι γενάρχες της φυλής των Ίνκα.

Οι πρώτοι επτά διάδοχοι του Μάνκο Καπάκ είναι επίσης σχεδόν ή εξ ολοκλήρου μυθικά πρόσωπα. Έχουν διασωθεί τα ονόματά τους αλλά ούτε το πότε βασίλεψαν είναι γνωστό, ούτε άλλες σοβαρές πληροφορίες για τη δράση ή την προσωπικότητα τους έφτασαν ως εμάς. Τα ονόματα των πρώτων επτά διαδόχων του Μάνκο Καπάκ είναι:

Σιντσι Ρόκα

Γιόκε Γιουπανκί

Μάϋτα Καπάκ

Καπάκ Γιουπανκί

Ίνκα Ροκα

Γιαουάρ Ουακάκ

Βιρακότσα Ίνκα

Όπως φαίνεται ως τον τέταρτο ηγεμόνα Μάϋτα Καπάκ η κυριαρχία των  Ίνκα περιοριζόταν στην πόλη του Κούσκο και στα περίχωρά της. Ο διάδοχος του Καπάκ Γιουπανκί, που βασίλεψε γύρω στο 1350, άπλωσε την κυριαρχία του προς τα νοτιοανατολικά, ως την Πουκάρα, ενώ ο έβδομος  ηγεμόνας Γιαουάρ Ουάκαρ γύρω στα 1400 προσάρτησε τις γειτονικές ανατολικές πλαγιές των Άνδεων.

­         Η εξάπλωση της κυριαρχίας των Ίνκα­

Η πραγματική ιστορία των Ίνκα και η, με απίστευτη ταχύτητα, εξάπλωση της ισχύος τους σ’όλόκληρη την περιοχή των Ανδεων, από τα σύνορα Κολομβίας – Ισημερινού ως την κεντρική Χιλή, αρχίζει με την ηγεμονία του γιου του Βιρακότσα Ίνκα, του Πατσακούτεκ Ίνκα Γιουπανκί, που κυβέρνησε από το 1438 ως το 1471.  Πρόκειται για μιαν εξαιρετική προσωπικότητα, που ο μελετητής της προκολομβιανής Αμερικής σερ Κλέμεντς Μάρκχαμ ονομάζει «τον μεγαλύτερο άνδρα που γέννησε η προκολομβιανή Αμερική». Αν κρίνουμε από τα μέτρα που πήρε για την αναδιοργάνωση του κράτους και τη συγκρότηση των στρατιωτικών της δυνάμεων, μέτρα που στήριξαν τις μελλοντικές κατακτήσεις του γιού του Τουπάκ Ίνκα Γιουπανκί, (1471 – 1493), μπορούμε χωρίς υπερβολή να παρομοιάσουμε αυτόν μεν με τον Φίλιππο Β’ της Μακεδονίας το δε γιο του με τον Αλέξανδρο.

Ο Πατσακούτεκ ήταν επίσης μέγας ιδρυτής και σχεδιαστής πόλεων. Η παράδοση αποδίδει σ’αυτόν το πολεοδομικό σχέδιο του Κούσκο καθώς και την ανέγερση των πιο επιβλητικών κτιρίων της ιερής πόλης. Μολονότι  ήταν περισσότερο οργανωτής και λιγότερο κατακτητής, προχώρησε  εντούτοις σε σημαντικές κατακτήσεις, υποτάσσοντας τις φυλές Κόγια και  Λουπάκα της γλωσσικής οικογένειας των αϋμαρά, απλώνοντας την  κυριαρχία του προς τα νότια, σ’ολόκληρη τη δυτική ακτή της λίμνης Τιτικάκα, ενώ προς τα βορειοδυτικά, αφού απόκρουσε επίθεση της φυλής  Τσάνκα, οι οποίοι στην αρχική φάση του πολέμου σχεδόν κυρίεψαν το Κούσκο, υπόταξε τα εδάφη τους και άπλωσε την εξουσία του ως τα σύνορα  του κράτους Τσιμού.

Από το 1463 και ως το θάνατό του ο Πατσακούτεκ είχε ως βοηθό και αρχιστράτηγο των στρατευμάτων του το γιό του, Τουπάκ Ίνκα Γιουπανκί, τη μεγαλύτερη στρατιωτική ιδιοφυία της προκολομβιανής Αμερικής, ο οποίος συνεχίζοντας τις εκστρατείες του πατέρα του κατάχτησε ολόκληρη τη βορειοδυτική περιοχή εκτός του κράτους Τσιμού.

Όταν ο Τουπάκ έγινε Ίνκα μετά το θάνατο του πατέρα του, συνέχισε την καταχτητική πολιτική του ενσωματώνοντας το κράτος Τσιμού στο  βορρά, την κεντρική παράκτια περιοχή και ολόκληρη την απέραντη χώρα στα νότια της λίμνης Τιτικάκα ως την κεντρική Χιλή. Ουσιαστικά με τον Τουπάκ το κράτος των Ίνκα έφτασε στα όρια της μέγιστης επέκτασής του.

Ο διάδοχος του Ουάϋνα Καπάκ (1493 – 1523), ελάχιστα εδάφη στον βορρά προσάρτησε, αφιερώνοντας όλες τις προσπάθειές του στην οργάνωση του  απέραντου κράτους, που είχε έκταση ίση με την Ιταλία, την Ελβετία, τη  Γαλλία, το Λουξεμβούργο, το Βέλγιο, την Ολλανδία μαζί και πληθυσμό  σχεδόν οκτώ εκατομμυρίων.

 

­         Το κράτος των Ίνκα­

Πολλά, και σε πολλά σημεία αντιφατικά, έχουν γραφεί για τη δομή  και τους θεσμούς του κράτους των Ίνκα. Η σύγχυση αυτή οφείλεται αφ  ενός μεν στην απουσία γραπτών στοιχείων αφ ετέρου δε στις παρανοήσεις και αυθαίρετες ερμηνείες των Ισπανών χρονικογράφων. Το επίσημο όνομα του κράτους ήταν Ταουάντινσουγιού, που κατά λέξη σημαίνει «Τέσσερες  Ενωμένες Περιοχές», γιατί πραγματικά το αποτελούσαν τέσσερες μεγάλες περιοχές ή, (στη γλώσσα κετσούα), σουγιού: η Κούντισουγιού, που περιλάμβανε την πρωτεύουσα και την κεντρική περιοχή, η Αντισουγιού, η χώρα γύρω από τη λίμνη Τιτικάκα, η Τσίντσασουγιού στο βορρά και η  Κόγιασουγιού στο νότο. Κάθε περιοχή χωριζόταν σε αρκετές επαρχίες.

Αρχηγός του κράτους ήταν ο ηγεμόνας, που οι Ισπανοί χρονικογράφοι ονόμαζαν βασιλιά, ενώ στη γλώσσα των κετσούα ο τίτλος του ήταν σάπα Ίνκα δηλαδή κυβερνήτης των Ίνκα. Ο ίδιος διοικούσε το  στρατό και ήταν επικεφαλής της πολιτικής διοίκησης. Στο έργο του αυτό τον βοηθούσε πολυάριθμη και καλά οργανωμένη γραφειοκρατία.

Το διοικητικό σύστημα του κράτους των Ίνκα ήταν εξαιρετικά  συγκεντρωτικό. Τις τέσσερες περιοχές διοικούσαν τοποτηρητές του σάπα Ίνκα, ενώ τις επαρχίες τοπικοί υπάλληλοι, που λογοδοτούσαν στην κεντρική διοίκηση. Υπήρχε άριστα οργανωμένο δίκτυο ταχυδρομικών σταθμών, στους οποίους βρίσκονταν πάντα σε επιφυλακή αγγελιοφόροι έτοιμοι να μεταβιβάσουν μηνύματα.

Ξεχωριστή ήταν η θέση των ιερέων, που αποτελούσαν ιδιαίτερο  προνομιούχο στρώμα, το οποίο δεν υπαγόταν στους τοποτηρητές του σάπα  Ίνκα ή στους τοπικούς υπαλλήλους αλλά στο κεντρικό ανώτατο ιερατείο  του Κούσκο. Το ιερατείο νεμόταν το μεγαλύτερο μέρος από τη σοδειά που έδινε η γη η αφιερωμένη στο θεό Ηλιο. Στους ναούς είχαν συγκεντρωθεί αμύθητα πλούτη, ενώ πολυάριθμο σώμα υπηρετών ήταν αφοσιωμένο στη λειτουργία των ναών και στην εξυπηρέτηση των ιερέων.

Ιδιαίτερο, αλλά όχι προνομιούχο, στρώμα αποτελούσαν οι βιοτέχνες  Οι Ίνκα έπαιρναν τους καλύτερους τεχνίτες από όλες τις επαρχίες του κράτους και τους εγκαθιστούσαν στο Κούσκο, σε ιδιαίτερη συνοικία. Εκεί οι βιοτέχνες δούλευαν κάτω από κρατικόν έλεγχο σ’ ότι αφορούσε το είδος, την ποσότητα, την ποιότητα και τη διακίνηση των παραγομένων ειδών. Αν ξεπερνούσαν την καθορισμένη από τις αρχές απόδοση, μπορούσαν να ανταλλάξουν το πλεόνασμα των προϊόντων τους για δικό τους λογαριασμό. Το εμπόριο όμως με την κανονική του μορφή δεν υπήρχε, γιατί όλες οι σοβαρές ανταλλαγές ήταν κρατικό μονοπώλιο.

Κατώτατη διοικητική βαθμίδα του κράτους ήταν η κοινότητα, που στη γλώσσα κετσούα λεγόταν μάρκα. Oι κοινότητες είχαν ονόματα ζώων, Πούμαμάρκα (κοινότητα του πούμα), Κόντομάρκα (κοινότητα του κόνδορα),  Ουάμανμάρκα (κοινότητα του γερακιού) κ.ου.κ., υπόλειμμα της τοτεμικής λατρείας. Ολόκληρη η γη, που λεγόταν πάτσα, ήταν κρατική ιδιοκτησία η δε καλλιεργήσιμη γη, που λεγόταν ειδικότερα τσάκρα, χωριζόταν σε τρία  μερίδια. Το ένα το καλλιεργούσαν για λογαριασμού του θεού Ήλιου, το  άλλο για λογαριασμό του σάπα Ίνκα, ενώ το τρίτο ανήκε εξ ίσου σ’όλα τα  μέλη της κοινότητας που το καλλιεργούσαν αφού είχαν τελειώσει την καλλιέργεια των δύο προηγουμένων κρατικών μεριδίων. Η σοδειά από τα δύο πρώτα μερίδια της καλλιεργήσιμης γης φυλαγόταν σε κρατικές αποθήκες και κάλυπτε τις ανάγκες του ηγεμόνα και της αυλής του, των  ευγενών, του ιερατείου και του στρατού.

Η κοινοτική γη, που λεγόταν μάρκα πάτσα, χωριζόταν σε κλήρους  (τουπού), που τους παραχωρούσαν στις οικογένειες της κοινότητας, με βάση τα ενήλικα αρσενικά μέλη τους. Μετά από τρεις σοδιές η γη έμενε για ένα χρόνο σε αγρανάπαυση και κατόπιν οι κλήροι αναδιανέμονταν. Από τη σοδειά του κλήρου της, κάθε οικογένεια κρατούσε ένα μέρος για τις ανάγκες της και το υπόλοιπο αποτελούσε το κοινό απόθεμα της κοινότητας και φυλαγόταν σε κοινοτικές αποθήκες.

Εκτός από τον κλήρο που ήταν κοινοτική ιδιοκτησία και γι΄ αυτό το λόγο δε μπορούσε να πουληθεί ή να κληρονομηθεί, κάθε οικογένεια διέθετε γύρω από το σπίτι της, ένα περιβόλι, που λεγόταν μούιγια και  που το καλλιεργούσε όπως ήθελε, μπορούσε σ’ αυτό να χτίσει κελάρι ή αποθήκη και είχε το δικαίωμα να το πουλήσει ή να το κληρονομήσει. Τα μούιγια αποτελούσαν ατομική ιδιοκτησία του αρχηγού της οικογένειας.

Το κοινωνικό σύστημα που επικρατούσε στο κράτος των Ίνκα ήταν  ιδιόμορφος τύπος καστικής κοινωνίας με ισχυρότατες επιβιώσεις του παλαιότερου γενοφυλετικού συστήματος. Ήταν ένα καλά οργανωμένο και ιεραρχημένο «κράτος προνοίας», όπου κανείς δεν πεινούσε, αλλά και δε  μπορούσε να πάρει σημαντικές πρωτοβουλίες, κανείς δε μπορούσε από μόνος του να κατοικήσει αλλού και κανείς δεν αισθανόταν την ανάγκη να δουλέψει περισσότερο για να βελτιώσει τη θέση του.

Κανείς δεν πλήρωνε φόρο αλλά όλοι οι ενήλικοι άρρενες κάτοικοι του κράτους ήταν υποχρεωμένοι να προσφέρουν περιοδικά και χωρίς αμοιβή τις υπηρεσίες τους στα δημόσια έργα, εκτός από την υπηρεσία στο στρατό, που ήταν επίσης υποχρεωτική. Η υποχρέωση αυτή λεγόταν μίτα.

Οι ιδιομορφίες αυτές έκαναν πολλούς συγγραφείς να μιλάν περί των «πρωτόγονων κομμουνιστών των Ανδεων», ενώ άλλους να παρομοιάζουν το σύστημά τους με κάποιον τύπο σοσιαλισμού. Είναι προφανές πως πρόκειται για τολμηρές απλουστεύσεις με ισχυρή τάση εκσυγχρονισμού της ερμηνείας των ιστορικών γεγονότων.

Από τότε που με τις καταχτήσεις του Πατσακούτεκ και του Τουπάκ  Ίνκα Γιουπανκί, υποτάχθηκαν όλες οι φυλές των Ανδεων και της παράκτιας περιοχής, από τη νότια Κολομβία ως την κεντρική Χιλή, η φυλή των Ίνκα αποτέλεσε την προνομιούχα κάστα, τους κουράκα, που στελέχωσε τον κρατικό μηχανισμό και το στρατό, επέβλεπε την εργασία των υποταγμένων φυλών, ήταν απαλλαγμένο από τη μίτα και νεμόταν τα έσοδα του πρώτου κρατικού μεριδίου της γης, αυτού που ανήκε στο θεό  Ήλιο. Με τους γνήσιους Ίνκα εξομοιώθηκαν σε μεγάλο βαθμό, αλλά όχι απόλυτα, τα προνομιούχα στρώματα των υποταγμένων φυλών, οι λεγόμενοι «Ίνκα εκ προνομίου».

Δεν υπήρχαν δούλοι στους Ίνκα ή μάλλον υπήρχαν οι λεγόμενοι  γιανακούνα, οι οποίοι ήταν παιδιά των προνομιούχων στρωμάτων και υπηρετούσαν ως την ενηλικίωσή τους τον ηγεμόνα και το περιβάλλον του.  Ήταν φυσικά απαλλαγμένοι από τη μίτα. Όμορφα κορίτσια, επίσης των προνομιούχων στρωμάτων, συγκεντρώνονταν στο Κούσκο και υπηρετούσαν εκεί ως παλλακίδες του ηγεμόνα και των ευγενών ή ως «ιερές παρθένοι του Ηλιου» υφαίνοντας για λογαριασμό του ηγεμόνα, των ευγενών και των  ιερέων.

­         Ο πολιτισμός των Ίνκα­

Όπως όλοι οι μεγάλοι πολιτισμοί των Άνδεων και της Μεσοαμερικής,  ο πολιτισμός των Ίνκα ήταν τυπικά γεωργικός πολιτισμός. Βάση της οικονομίας και του πολιτισμού τους ήταν η γεωργία. Τα κύρια καλλιεργούμενα είδη ήταν η πατάτα, το καλαμπόκι, τα κολοκύθια, η ντομάτα, τα αράπικα φιστίκια, το πιπέρι τσίλι, η κόκα, η μανιόκα και το μπαμπάκι, όλα άγνωστα στον Παλιό Κόσμο και ορισμένα και στη Μέσο- ή  Βόρεια Αμερική. H καλλιέργεια της γλυκοπατάτας, φυτού ιθαγενούς της Αφρικής και της Νοτιοανατολικής Ασίας, όπως δείχνουν όλα τα αξιόπιστα δεδομένα εισήχθη από τους Πολυνήσιους τον 6ο αιώνα μ.Χ. (Περισσότερα αναφέρονται στο 1^ο Κεφάλαιο του Ε΄ Μέρους).

Σ’ αντίθεση με την υπόλοιπη ήπειρο υπήρχε κτηνοτροφία, έστω και περιορισμένη. Οι Ίνκα έτρεφαν πάπιες και ινδικά χοιρίδια για το κρέας τους και λάμα και αλπακά για το μαλλί τους και ως μεταγωγικά ζώα, σπανίως όμως για το κρέας τους. Η γαλακτοκομία και η τυροκομία ήταν άγνωστες. Τα λάμα και τα αλπακά ήταν κρατική ιδιοκτησία.

Η υφαντουργία ήταν πολύ αναπτυγμένη με πρώτες ύλες το μαλλί και το μπαμπάκι. Χρησιμοποιούσαν κατακόρυφους αργαλειούς και ήξεραν όλες τις τεχνικές βαφής και επεξεργασίας των υφασμάτων. Τα υφαντά των Ίνκα έκαναν μεγάλη εντύπωση στους Ισπανούς που τα έβρισκαν ανώτερα από πολλά ευρωπαϊκά. Η κεραμική τους ήταν επίσης πολύ αναπτυγμένη, μολονότι δεν έφτασαν ποτέ τη ζωντάνια των θεμάτων των Μοτσίκα και την ομορφιά των αγγείων της Νάσκα.

Οι Ίνκα γνώριζαν τη μεταλλουργία του χρυσού, του αργύρου, του  χαλκού, του μολύβδου και των κραμάτων τους. Από τα χρυσωρυχεία και  ιδίως από τα αργυρωρυχεία τους έβγαζαν τεράστιες ποσότητες πολυτίμων μετάλλων, τα οποία αποτελούσαν κρατική ιδιοκτησία.

Αξιόλογες ήταν οι πρόοδοι των Ίνκα στην ιατρική και ιδιαίτερα στη χειρουργική . Έχοντας ανακαλύψει τις ναρκωτικές και αναισθητικές ιδιότητες της κόκας, χρησιμοποιούσαν εκχυλίσματα ή πολτούς από τα φύλλα, το φλοιό ή τους καρπούς αυτού του φυτού για τοπική αναισθησία  και εκτελούσαν λεπτότατες επεμβάσεις, όπως ο τρυπανισμός των κρανίων.

Η αρχιτεκτονική και η μηχανική, που είχαν ήδη αναπτυχθεί πολύ  από τους προ-Ίνκασικούς πολιτισμούς, έφτασαν την εποχή των Ίνκα σε  βαθμό τελειότητας.  Η πρωτεύουσα τους Κούσκο στολιζόταν από μεγαλοπρεπή κτίρια, χτισμένα από πελεκητές πέτρες χωρίς συνδετικό υλικό. Παρά τους συχνούς σεισμούς, πολλά από τα κτίρια αυτά υφίστανται ως σήμερα. Πολλά από τα δημόσια κτίρια, καθώς και οι ναοί του Κούσκο και άλλων πόλεων του κράτους, είχαν λαμπρές διακοσμήσεις από πλάκες χρυσού και αργύρου ή από πολύτιμα υφάσματα.

Η οδοποιία και η γεφυροποιία ήταν εξαιρετικά αναπτυγμένες. Το κράτος το διασχίζανε σ’όλο το μήκος δύο κύριοι δρόμοι, η «οδός του Ήλιου» στο εσωτερικό, που από την πόλη Κίτο, στον ισημερινό οδηγούσε στο κέντρο της Χιλής σε νότιο γεωγραφικό πλάτος 33 μοιρών και η παραλιακή οδός, που ένωνε τις πόλεις Τουμπέζ στο βορρά και Νάσκα στο κέντρο. Πλήθος δευτερεύοντες δρόμοι δημιουργούσαν άρτιο και πυκνό οδικό δίκτυο, το οποίο συντηρούσε και επέβλεπε ειδική κρατική  υπηρεσία. Οι δρόμοι κάλυπταν πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα και σε μεγάλα τμήματά τους ήταν πλακοστρωμένοι. Τα μικρά ποτάμια τα γεφύρωναν με γέφυρες από κορμούς δέντρων, που πάνω τους είχαν στερεώσει σανίδες, αλλά τα μεγαλύτερα ποτάμια και τις βαθιές χαράδρες τις γεφύρωναν κρεμαστές γέφυρες, που πραγματικά υπήρξαν θαυμαστά επιτεύγματα της μηχανικής των Ίνκα.

Οι κρεμαστές γέφυρες στηρίζονταν σε μεγάλους πέτρινους πυλώνες  και αποτελούνταν από πέντε χοντρά σχοινιά φτιαγμένα από φυτικά υλικά. Τα τρία αποτελούσαν τη βάση της γέφυρας και πάνω τους στερεώνονταν καταλλήλως σανίδια, ενώ τα άλλα δύο μαζί με λεπτότερα σχοινιά που μπλέκονταν με τα προηγούμενα αποτελούσαν τα προστατευτικά  παραπέτα. Τέτοιες κρεμαστές γέφυρες εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται σχεδόν δύο αιώνες μετά την ισπανική κατάκτηση.

Οι Ίνκα, που κληρονόμησαν το εκτεταμένο αρδευτικό δίκτυο των  προκατόχων τους, τόσο στην παραλιακή ζώνη όσο και στα υψίπεδα του εσωτερικού, το επεξέτειναν ακόμα περισσότερο και το βελτίωσαν σε  μεγάλο βαθμό. Ορισμένα αρδευτικά κανάλια διαπλατύνθηκαν και χρησίμευαν σαν πλωτές διώρυγες, που ένωναν τη λίμνη Τιτικάκα με τα ποτάμια του οροπεδίου.

Τα σκάφη που χρησιμοποιούσαν οι Ίνκα για ψάρεμα, μεταφορές ή ψυχαγωγία, στη λίμνη, στα ποτάμια ή στις διώρυγες, ήταν κατά κανόνα φτιαγμένα από καλάμια δεμένα μεταξύ τους. Οι κάτοικοι της παράκτιας ζώνης είχαν από χιλιάδες χρόνια πριν εξοικειωθεί με τη θάλασσα, όχι όμως στο βαθμό και στην τόλμη των Ινδιάνων της Δυτικής Ακτής της Βόρειας Αμερικής, των νησιωτών της Καραϊβικής ή ακόμη και των Μάγια. Δεν είχαν καν κανονικά σκάφη αλλά μόνο σχεδίες, με τις οποίες ψάρευαν  μεν, δεν μπορούσαν δε να απομακρυνθούν σε μεγάλη απόσταση από την ακτή αν και έχουν καταγραφεί ιστορίες για εξερευνητικά ταξίδια σε  μακρινά νησιά, προφανώς στα νησιά Γκαλαπάγκος. Η αρχαιολογία δεν έχει  επιβεβαιώσει παρόμοιες εξερευνήσεις.

Η θρησκεία των Ίνκα δεν ήταν μονοθεϊστική, μολονότι η λατρεία του Ήλιου είχε δεσπόζουσα θέση, Υπήρχαν πολλοί παλαιότερες θεότητες όπως η Μάμα Πάτσα, η μητέρα Γη, καθώς και δευτερεύοντες ή τοπικοί θεοί, όπως ο Βιρακότσα, που δεν πρέπει να συγχέεται με τον ηγεμόνα Βιρακότσα Ίνκα, πατέρα του Πατσακούτεκ (κατά σύμπτωση μάμα στη γλώσσα κετσούα σημαίνει ότι και στα ιταλικά, μητέρα, όπως μάρκα σημαίνει όπως και στα αρχαία γερμανικά κοινότητα).

Θείες τιμές απολάμβαναν ο σάπα ίνκα και η οικογένειά του, γιατί  εθεωρείτο ενσάρκωση του θεού Ηλιου. Παρ’όλα αυτά η εξουσία του  ηγεμόνα δεν ήταν απόλυτη και απεριόριστη, ούτε είχε τα χαρακτηριστικά  της ανατολίτικης δεσποτείας.

Πολύ εξαπλωμένη ήταν η λατρεία των προγόνων, στην οποία οφείλεται και η συνήθεια της ταρίχευσης των νεκρών και μετατροπής τους σε μούμιες. Τις μούμιες τις έντυναν με πολύχρωμα φανταχτερά  υφάσματα και τις φύλαγαν σε λειψανοθήκες σκαμένες στους βράχους. Στις μεγάλες γιορτές έβγαζαν από τις λειψανοθήκες τις μούμιες, κυρίως των  βασιλέων και άλλων εξ ίσου σεβαστών κατά τη διάρκεια της ζωής τους προσώπων και τις περιέφεραν, όπως γίνεται στη χριστιανική θρησκεία με τα λείψανα των αγίων. Επίσης οι μούμιες των βασιλιάδων συνόδευαν το στρατό στις εκστρατείες του, για να εξασφαλίσουν τη νίκη.

Σ’ αντίθεση με τις περισσότερες θρησκείες της Μεσοαμερικής, η θρησκεία των Ίνκα ήταν ήμερη και αναίμακτη, αν και έχουν αναφερθεί ανθρωποθυσίες, που έγιναν σε σπάνιες και εξαιρετικές περιπτώσεις, επιδημιών, μεγάλης ξηρασίας ή άτυχων πολέμων. Γενικά η θρησκεία των Ίνκα χαρακτηριζόταν από συχνές γιορτές και μεγαλοπρεπείς τελετές.

Όπως αναφέρθηκε ήδη, δεν έχει βρεθεί κάποιο σύστημα γραφής των Ίνκα, μολονότι μερικοί συγγραφείς επιμένουν πως διέθεταν κάποια  μυστική γραφή. Αν υπήρχε όντως είναι πολύ περίεργο και πρωτοφανές στα ιστορικά να μην έχει απομείνει κανένα ίχνος της. Το γεγονός είναι  ότι οι Ίνκα είχαν σχολεία, στα οποία η τετραετής φοίτηση ήταν  υποχρεωτική για τα παιδιά της αριστοκρατίας. Στα σχολεία αυτά τα παιδιά τον πρώτο χρόνο μαθαίναν τη γλώσσα κετσούα, το δεύτερο να μετράν και να χρησιμοποιούν ειδικούς άβακες για αριθμητικούς  υπολογισμούς, να υπολογίζουν το ημερολόγιο και να τηρούν τους θρησκευτικούς κανόνες και στους δύο τελευταίους μάθαιναν τη χρησιμοποίηση των κίπου.

Τα κίπου ήταν ομάδες από χρωματιστά κορδόνια, που κρέμονταν από ένα οριζόντιο σχοινί. Το χρώμα των κορδονιών αντιστοιχούσε σε ορισμένο υλικό ή αντικείμενο, (κίτρινο για τον χρυσό, άσπρο για τον  άργυρο, γκρι για την πατάτα κ.ού.κ.). Στα κορδόνια δένονταν κόμποι σε άνισες αποστάσεις από την αρχή τους. Το σχήμα των κόμπων και η  απόστασή τους από την αρχή σήμαιναν αριθμούς, (μονάδες, δεκάδες,  εκατοντάδες).

Με το σύστημα των κίπου ήταν δυνατή η τήρηση λογαριασμών, η καταγραφή αποθηκευομένων ειδών, η συγκράτηση στατιστικών στοιχείων  και ημερομηνιών, η μεταβίβαση πληροφοριών και ακόμα η απομνημόνευση  ιστορικών γεγονότων. Τα χρονικά αναφέρουν χειριστές των κίπου που μπορούσαν να δίνουν στους κρατικούς αξιωματούχους, με μεγάλη ταχύτητα και ακρίβεια, κάθε στοιχείο που τους ενδιέφερε. Το σύστημα των κίπου μολονότι δε μπορεί να θεωρηθεί σύστημα γραφής, λειτούργησε με ανάλογο τρόπο και όπως φαίνεται τόσο αποδοτικά ώστε ματαίωσε κάθε απόπειρα για την εφεύρεση πραγματικής γραφής. Είναι μεγάλο ατύχημα το γεγονός ότι οι ισπανοί κατακτητές δεν έδωσαν αρχικά καμιά σημασία στα κίπου  και όταν κάποιοι άρχισαν να ενδιαφέρονται ήταν πολύ αργά, η γνώση του χειρισμού τους είχε χαθεί.

Ας σημειωθεί ότι στους ιροκέζους της Βόρειας Αμερικής υπήρχε κάποιο υποβοηθητικό της μνήμης σύστημα, τα βαντούμ, που μπορεί να  θεωρηθεί σαν πρωτόγονο κίπου.