Νόστος (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». 

Είναι βασισμένο σε παλιότερο άρθρο του ιστολογίου, που είχε θέμα τις λέξεις «νόστος» και «νοσταλγία», αλλά έχει αφορμή το βιβλίο του Αλέξη Τσίπρα. Το βιβλίο δεν το έχω ακόμα διαβάσει, οπότε δεν γράφω γι’ αυτό. Ίσως την Κυριακή να γράψω κάτι  σχετικά, αν έχω  προλάβει ως τότε να το διαβάσω.

Κάνω λίγες προσθήκες σε σχέση με το άρθρο της εφημερίδας.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας.

Νόστος

Δεν συμβαίνει συχνά στη χώρα μας η κυκλοφορία ενός βιβλίου να συνιστά πολιτικό γεγονός που μονοπωλεί τα φώτα της δημοσιότητας, αυτό όμως συνέβη με την «Ιθάκη» του Αλέξη Τσίπρα, που κυκλοφόρησε προχτές. Το βιβλίο δεν το έχω ακόμα διαβάσει, οπότε δεν θα γράψω περισσότερα γι’ αυτό, αλλά συνειρμικά σήμερα θα λεξιλογήσω για μια λέξη που συνδέεται με την Ιθάκη: τον νόστο.

Στα αρχαία ελληνικά, νόστος είναι ο γυρισμός στο σπίτι, η επιστροφή στην πατρίδα. Η λέξη απαντά πολλές φορές, όπως θα περιμέναμε, στην «Οδύσσεια» του Ομήρου. Ηδη στην αρχή του έπους, στον 5ο στίχο, διαβάζουμε πως ο Οδυσσέας πάλεψε για τη ζωή του και για τον «νόστον εταίρων», την επιστροφή των συντρόφων του, αλλά δεν το κατάφερε. Ο νόστος ετυμολογείται από το θέμα νοσ- που απαντά στο ρήμα «νέομαι» (επιστρέφω).

Νόστιμος είναι αυτός που αναφέρεται στον νόστο, στον γυρισμό. Ηδη στον 9ο στίχο της «Οδύσσειας» διαβάζουμε πως οι σύντροφοι του Οδυσσέα έκαναν την αποκοτιά να φάνε τα «αργά γελάδια» του Ήλιου κι έτσι «αὐτὰρ ὁ τοῖσιν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ», αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα. Η έκφραση «νόστιμον ήμαρ» είχε λοιπόν τη σημασία «η μέρα της επιστροφής στην πατρίδα».

Σήμερα, ωστόσο, νόστιμος είναι ο εύγευστος, ο ευχάριστος στην όψη, ο χαριτωμένος· λέμε για νόστιμο φαγητό, νόστιμο αστείο, νόστιμο κορίτσι· η αλλαγή της σημασίας φαίνεται πως οφείλεται, ακριβώς, στο γεγονός ότι η επιστροφή στην πατρίδα ήταν εξαιρετικά ευχάριστο πράγμα, ιδίως για έναν λαό που από τα πανάρχαια χρόνια ξενιτευόταν.

Πράγματι, η λέξη  «νόστιμος» στα  ελληνιστικά χρόνια εμφανίζει και τη σημασία «άφθονος, παραγωγικός» (φέρε δ’ αγρόθι νόστιμα πάντα – όλα σε αφθονία) στον Καλλίμαχο, και μετά τη  σημερινή σημασία «εύγευστος», ας πούμε «άπαν το λιπαρόν  και νόστιμον» λέει ο Πλούταρχος μιλώντας για τα σύκα.

Επίσης, «το νόστιμον» σήμαινε την ουσία ενός πράγματος, π.χ. στον Μάρκο Αυρήλιο «δῆλον δὲ καὶ τὸ χρήσιμον τοῦ λεγομένου, ἐάν τις αὐτοῦ τὸ νόστιμον μέχρι τοῦ ἀληθοῦς δέχηται».

Αντίθετο του νόστιμος είναι ο άνοστος – που και πάλι αλλιώς ξεκίνησε, αφού αρχικά σήμαινε αυτόν που δεν επιστρέφει. Στην τελευταία ραψωδία της «Οδύσσειας», ω528, «πάντας ὄλεσαν καὶ θῆκαν ἀνόστους» (για τους μνηστήρες ο λόγος: θα τους σκότωναν όλους, κανείς να μη γυρίσει στην πατρίδα του). Αργότερα, πήρε τη σημερινή σημασία.

Παράγωγο του νόστου είναι η νοσταλγία. Ισως θα εκπλαγείτε αν σας πω ότι η λέξη «νοσταλγία» δεν πλάστηκε στην ελληνική γλώσσα. Τη λέξη την έπλασε στα νεολατινικά, το 1688, ο Ελβετός Johannes Hofer, θέλοντας να μεταφέρει τη γερμανική λέξη Heimweh (Heim = σπίτι, Weh = πόνος), το αίσθημα ψυχικού πόνου που αισθάνονταν οι Γερμανοί ή Ελβετοί μισθοφόροι που όργωναν την Ευρώπη μακριά από την ιδιαίτερη πατρίδα τους! Ασφαλώς, ο Hofer χρησιμοποίησε ελληνικά δομικά στοιχεία, νόστος και άλγος, αλλά στα ελληνικά η λέξη «νοσταλγία» εμφανίστηκε μόλις τον 19ο αιώνα.

Σήμερα βλέπουμε μερικές φορές να χρησιμοποιείται η λέξη «νόστος» σαν να είναι συνώνυμο, κάπως πιο επίσημο, της νοσταλγίας, να λένε ας πούμε «νιώθω νόστο» – αλλά δεν πάει έτσι· νόστος είναι ο γυρισμός, η επιστροφή. Νοσταλγία νιώθουμε.

Με την «Ιθάκη», ο Αλέξης Τσίπρας καταθέτει βέβαια τη μαρτυρία του για μια ιστορική περίοδο στην οποία πρωταγωνίστησε, σηματοδοτεί όμως και την επιστροφή του στην πρώτη γραμμή της πολιτικής. Ποιος φοβάται τον νόστο του;