Για την Ιθάκη του Αλέξη Τσίπρα

Αφού όλοι μιλάνε για το βιβλίο του Αλέξη Τσίπρα, οι περισσότεροι χωρίς να το έχουν διαβάσει,  ας πω κι εγώ τις εντυπώσεις μου, που το διάβασα.

Το βιβλίο το πήρα την Τετάρτη το πρωί. Το διάβασα με προσοχή  σε κάποια σημεία, διαγωνίως σε άλλα. Είναι και βαρύ, βλέπετε, οπότε δεν είναι κατάλληλο για διάβασμα  στο κρεβάτι.

Ώρα ν΄ακουστεί κι η δική μου φωνή, λέει ο Τσίπρας στον πρόλογο. Δεν τον είχε φιμώσει κανείς βέβαια, αλλά είναι γεγονός ότι έχουν βγει κάμποσα βιβλία για το ταραγμένο 2015 και έλειπε η άποψη του βασικού πρωταγωνιστή.

Και μόνο από αυτή την άποψη, το βιβλίο είναι καλοδεχούμενο.Ο ιστορικός ξέρει ότι τις αυτοβιογραφίες ανθρώπων που έπαιξαν ρόλο πρωταγωνιστικό στις εξελίξεις πρέπει να τις παίρνει υπόψη του με πολλές επιφυλάξεις, αφού οι αυτοβιογραφούμενοι μπορεί να επιχειρούν να δικαιωθούν,  αλλά από  την άλλη δεν επιτρέπεται να τις αγνοήσει. Κι εδώ έχουμε τις αυτοβιογραφικές σημειώσεις του πρώτου αριστερού πρωθυπουργού της Ελλάδας  για μια πολύ σημαντική στιγμή της πρόσφατης  ιστορίας μας.

Έχουμε συνάμα και την αυτοβιογραφία του Αλέξη Τσίπρα από τα παιδικά του χρόνια στην άνδρωση, τη συμμετοχή στην ενεργό πολιτική, την ένταξη στον Συνασπισμό, την υποψηφιότητα στις δημοτικές εκλογές, την αιφνιδιαστική ανάδειξη στην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ, την εκτίναξη του κόμματος στα χρόνια του μνημονίου.

Ωστόσο, η αυτοβιογραφία αυτή είναι ετεροβαρής -ο συγγραφέας επέλεξε, όχι άδικα ίσως, να  δώσει έμφαση στο 2015 και να περάσει επιτροχάδην τα πρώτα χρόνια. Το καταλαβαίνω, αλλά θα ήθελα να πει περισσότερα. Στο τέλος του άρθρου βάζω ένα απόσπασμα από τα πρώτα χρόνια, σαν δείγμα γραφής.

Χαρακτηριστικά, από τις 614 σελίδες που πιάνει η εξιστόρηση (χωρίς δηλαδή την τελευταία ενότητα,  που περιέχει απολογισμό του κυβερνητικού έργου και ένα πρόγραμμα για την Ελλάδα στο μέλλον), έχουμε τον εξής καταμερισμό:

1974-1989: 13 σελίδες

1990-1999: 10 σελίδες

2000-2008: 18 σελίδες

2009-2011: 18 σελίδες

2012-2014: 25 σελίδες

2015 ως και τον Ιούλιο: 220 σελίδες

Αύγ. 2015 – Ιούλ. 2019: 235 σελίδες

7/2019 – 9/2023: 75 σελίδες

Φαίνεται αμέσως πού πέφτει το βάρος: στη διαπραγμάτευση του πρώτου εξαμήνου του 2015, στο δημοψήφισμα και στο κυβερνητικό έργο. Για να  πω την αλήθεια, ειδικά την ενότητα αυτή (2015-2019) τη διάβασα στα πεταχτά, διότι ήταν πράγματα που γενικά τα ήξερα, συμφωνούσα με τον συγγραφέα, οπότε ήταν  λίγο βαρετά στην ανάγνωση. Αντίθετα, η πολύ αναλυτική εξιστόρηση του πρώτου εξαμήνου του 2015 έχει μεγάλο ενδιαφέρον για όλους, διότι ο Τσίπρας αφηγείται και πολλά που δεν είχαν δει το φως της δημοσιότητας. Και οι δυο αυτές ενότητες, πάντως, αποτελούν ντοκουμέντο μεγάλης αξίας.

Η γνώμη  μου για το περιεχόμενο του βιβλίου είναι θετική έως πολύ θετική στα βασικά σημεία. Ο συγγραφέας είναι πειστικός, πείθει (εμένα τουλάχιστον) ότι λέει αλήθεια (με μία εξαίρεση, που θα την αναφέρω πιο κάτω). Ίσως τον βρίσκω να στρογγυλεύει πολύ κάποιες διατυπώσεις, αλλά ο απολογισμός που κάνει είναι σαφώς από τη σκοπιά της Αριστεράς.

Επικριτές του Τσίπρα είπαν ότι κακολογεί όλους τους συνεργάτες του ή ότι λέει καλά λόγια  μόνο για όσους προβλέπει ότι θα είναι μαζί του στο μέλλον, αλλά αυτό δεν ισχύει. Επικρίνει με δριμύτητα τον Γιάνη Βαρουφάκη και τη Ζωή Κωνσταντοπούλου (που και οι δυο δεν τσιγκουνεύονται χαρακτηρισμούς για τον Τσίπρα) αλλά για άλλους έχει και καλά λόγια να πει και κριτική να κάνει -το να απομονώνεται η μία πλευρά με επιλεκτική παράθεση αποσπασμάτων είναι το λιγότερο ανέντιμο.

Είπαν ότι λείπει η αυτοκριτική, αλλά αυτό είναι αναλήθεια. Κατ’ επανάληψη γράφει ότι έκανε εκείνο ή το άλλο λάθος, ο ίδιος προσωπικά. Είπαν επίσης  ότι, στο πλαίσιο της στροφής του προς το Κέντρο, ζητάει συγγνώμη για τη Νοβάρτις ή από  τη Μαρέβα. Αν όντως στρέφεται προς το Κέντρο θα φανεί -αλλά οι υπόλοιποι ισχυρισμοί δεν έχουν βάση. Άλλο είναι να λέει ότι «κάναμε λάθη στον  χειρισμό της υπόθεσης» κι άλλο ότι «ζητάει συγγνώμη». Και πάλι, επειδή παρουσιάζει το θέμα από όλες τις πλευρές,  είναι εύκολο για κάποιον κακοπροαίρετο να απομονώσει  ένα απόσπασμα αποσιωπώντας τα άλλα. (Αποκορύφωμα ανέντιμης κριτικής ήταν αυτό που έκανε ο Κ. Βαξεβάνης, που κατηγόρησε τον Τσίπρα ότι χαρακτηρίζει «δυστύχημα» και όχι έγκλημα τα Τέμπη, βάζοντας φωτογραφία μιας σελίδας, ενώ δέκα φορές σε προηγούμενες σελίδες του βιβλίου ο συγγραφέας χρησιμοποιεί για τα Τέμπη τον όρο «έγκλημα»).

Δεν θα συμφωνήσω μαζί του, όταν θεωρεί ότι βασική αιτία της εκλογικής συντριβής του 2023 ήταν η πολυ-/κακοφωνία στον ΣΥΡΙΖΑ, τη στιγμή μάλιστα που ο ίδιος πιο πάνω έχει αναφέρει βάσιμες αιτίες, που έχουν ιδίως να κάνουν με την πανδημία και τα ποσά που αφειδώς μπόρεσε να μοιράσει η κυβέρνηση, όπως και με τη συντριπτική υπεροπλία της κυβέρνησης στα μέσα ενημέρωσης.

Εχω γράψει, πάνω από μία φορά, ότι θα ήθελα απο τον Τσίπρα να εξηγήσει για ποιον λόγο στήριξε εμμέσως πλην  σαφώς τον αερόλιθο Κασσελάκη στις εσωκομματικές εκλογές του 2023 για τη διαδοχή του. Στο βιβλίο, ο Τσίπρας υποστηρίζει ότι δεν τον στήριξε, αντίθετα προσπάθησε να τον αποθαρρύνει. Αν τον είχα απέναντι σε ζωντανή συζήτηση θα τον επερωτούσα, πώς εξηγεί την σαφέστατη στήριξη που έδωσαν στον Κασσελάκη δικοί του άνθρωποι, ο εξάδελφος και η αδελφή του.

Ωστόσο, πρέπει να αναγνωρίσω ότι στο βιβλίο αναφέρει δυο πράγματα που δεν τα ήξερα και που τα έχουν επιβεβαιώσει και οι εμπλεκόμενοι. Το πρώτο: όπως λέει, μετά την  ήττα στις πρώτες εκλογές του 2023, τον Μάιο, πρότεινε στην Έφη Αχτσιόγλου να αναλάβει εκείνη επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας του ΣΥΡΙΖΑ και να ηγηθεί εκείνη της  προεκλογικής εκστρατείας για τις δεύτερες εκλογές. Θα πείτε  ότι έτσι την  οδηγούσε ως πρόβατο επί σφαγή, αφού στις δεύτερες εκλογές ήταν σίγουρη η περαιτέρω πτώση του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά την ευθύνη  της δεύτερης ήττας αυτονόητα θα την είχε ο  απερχόμενος επικεφαλής.

Εγώ, που ψήφισα την  Έφη Αχτσιόγλου  στις εσωκομματικές  εκλογές, πιστεύω ότι ήταν μεγάλο λάθος της που αρνήθηκε την πρόταση -αν δεχόταν, σήμερα μάλλον θα ήταν επικεφαλής ενός ενιαίου ΣΥΡΙΖΑ, πολύ ισχυρότερου, στην αξιωματική αντιπολίτευση και με βλέψεις νίκης σε επόμενες εκλογές. (Ναι, το ξέρω πως δύσκολα γίνεται πιστευτό αυτό ύστερα από το διετές ρεζιλίκι). Και δεν δείχνει ηγετική στόφα αυτή η άρνηση -την ευκαιρία την αρπάζεις, έτσι εκανε και ο Τσίπρας όταν δέχτηκε, παντελώς άγνωστος, να κατεβεί δήμαρχος στην Αθήνα, παρόλο που μια εκλογική συντριβή ήταν υπαρκτό ενδεχόμενο. (Για να ακουστεί και η altera pars, εδώ το σχόλιο της Έφης Αχτσιόγλου).

Το ίδιο με απογοήτευσε και η άρνηση του Αλέξη Χαρίτση να αναλάβει επικεφαλής του ΣΥΡΙΖΑ, όταν του το πρότεινε  ο Τσίπρας αμέσως μετά την ήττα στις δεύτερες εκλογές, κάτι που δεν το ήξερα και επίσης αποκαλύπτεται στο βιβλίο. Δεν γίνεται δουλειά έτσι, φίλε Αλέξη.

Κι άλλοι πρώην πρωθυπουργοί έχουν γράψει αυτοβιογραφικά βιβλία, που έχουν την  αξία τους, κανένα όμως δεν έκανε ούτε κλάσμα από τον θόρυβο που έχει  προκαλέσει το βιβλίο του Τσίπρα. Πέρα από το εγγενές ενδιαφέρον της περιόδου που περιγράφεται στο βιβλίο, βασικός λόγος πιστεύω είναι ότι  ο Τσίπρας δεν είναι απόστρατος, όπως ήταν  ο Γ.  Ράλλης το 1983 όταν έβγαλε τις Ώρες ευθύνης ή ο Κ. Σημίτης όταν έγραψε την αυτοβιογραφία του το 2015. Αντίθετα, το βιβλίο  θεωρήθηκε, όχι άδικα, προανάκρουσμα (και εφαλτήριο) της επιστροφής του Τσίπρα στην πρώτη γραμμή της πολιτικής -πότε και πώς ακριβώς, ακόμα δεν το ξέρουμε.

Πριν προχωρήσω στα αποσπάσματα από το βιβλίο, παραθέτω ένα απόσπασμα από ανάρτηση της φίλης Μαρίας Μπαλάφα στο Φέισμπουκ, που συναρτά το βιβλίο με τη μελλοντική πορεία του Αλέξη Τσίπρα:

Ο Τσίπρας σαφέστατα αδειάζει τα μπαγκάζια του, ταχτοποιεί τα συρτάρια του γιατί θα επιστρέψει. Με καινούριες αποσκευές. Όποιος μπορεί να βγάλει ένα συμπέρασμα διαβάζοντας και πίσω από τις γραμμές, καταλαβαίνει ότι ο Τσίπρας θεωρεί αποτυχημένο το υπόδειγμα του «όλοι μέσα». Δηλαδή την πολυσυλλεκτικότητα ενός κόμματος στα όρια που ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ σε επίπεδο πολιτικού προσωπικού. Δεν αφορά το «αρχηγικό» ή όχι του πράγματος. Αλλά την πολυσυλλεκτικότητα που δημιουργεί διαφορετικές ταχύτητες, διαφορετικές εκτιμήσεις, διαφορετικές πρακτικές, διαφορετικές εκφωνήσεις. Παρά το γεγονός ότι ο ΣΥΡΙΖΑ υπήρξε το τρίτο και μεγάλο και ιστορικό παράδειγμα και εργαστήρι της Αριστεράς στην Ελλάδα (την ύπαρξη του οποίου μεταξύ άλλων οφείλουμε και στον Αλέκο Φλαμπουράρη), δεν έγινε ποτέ κόμμα ιδεολογικής και πολιτικής ενότητας. Έδειχνε πάντα ένα μετωπικό σχήμα σε συσκευασία κόμματος που στο εσωτερικό του υπήρχαν περισσότερα από ένα πολιτικά σχέδια. Στο φάσμα της Αριστεράς όλα, αλλά διαφορετικά. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω ποιος είναι ο σχεδιασμός του Τσίπρα, αλλά αυτό που καταλαβαίνω από το βιβλίο είναι ότι η ευρεία απεύθυνση χρειάζεται συγκεκριμένο πολιτικό στίγμα.

Παραθέτω τώρα τις τρεις πρώτες σελίδες της βιογραφίας του Τσίπρα και αποσπάσματα από τα νεανικά του χρόνια. Στο τέλος σημειώνω  καναδυό διορθωτικά.

Τα χρόνια της αθωότητας

ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ στην Αθήνα το 1974, τέσσερις μέρες μετά τη Μεταπολίτευση, στις 28 Ιουλίου, τον μήνα που σημάδεψε τη σύγχρονη Ιστορία της χώρας με την εισβολή του «Αττίλα» στην Κύπρο και την πτώση της Χούντας. Οι γονείς μου από την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Ο πατέρας μου ο Παύλος από το Αθαμάνιο της Άρτας και η μητέρα μου η Αρίστη από την Ελευθερούπολη Καβάλας.

Η πρόταση του μαιευτήρα και αρχική σκέψη του πατέρα μου ήταν να με βαφτίσουν Λευτέρη, μια και γεννήθηκα τις μέρες της αποκατάστασης της Δημοκρατίας. Ωστόσο, ήμουν το τέταρτο παι­δί μιας οικογένειας η οποία δυστυχώς έναν χρόνο πριν είχε χάσει, σε ηλικία μόλις έξι μηνών, το τρίτο της παιδί, που είχαν προλάβει να βαφτίσουν Αλέξανδρο, το όνομα της γιαγιάς από τα Τζουμέρ­κα. Έτσι, αποφάσισαν να μου δώσουν ένα παρόμοιο όνομα. Σχε­δόν ίδιο αλλά ταυτόχρονα διαφορετικό με αυτό του πρόωρα χα­μένου αδελφού μου. Με βάφτισαν Αλέξη.

Μεγάλωσα σε ένα διαμέρισμα 110 τετραγωνικών στην οδό Φθιώτιδος 41 στους Αμπελόκηπους. Ένα διαμέρισμα με δύο υπνοδωμάτια, ένα καθιστικό, σαλόνι και τραπεζαρία. Η ηλικιακή δια­φορά με τα δύο μου αδέλφια ήταν μεγάλη. Δωδεκάμισι χρόνια από τη μεγάλη μου αδελφή Ζαννέτ και εννέα χρόνια από τον αδελφό μου Δημήτρη. Μέχρι τα πέντε μου χρόνια μέναμε όλοι μαζί. Αργότερα, η αδελφή μου ήταν η πρώτη που έφυγε για σπουδές Αρχιτε­κτονικής στο Τορίνο της Ιταλίας. Τρία χρόνια μετά, ακολούθησε ο αδελφός μου, φεύγοντας για να σπουδάσει πολιτικός μηχανικός στο Πολυτεχνείο της Ξάνθης. Στο μεταξύ, μετά τον θάνατο του παππού, στο σπίτι εγκαταστάθηκε και η γιαγιά μου από τη μεριά της μητέρας μου, πρόσφυγας από την Αδριανούπολη της Ανατο­λικής Θράκης.

Από την Α’ τάξη του Δημοτικού μέχρι το καλοκαίρι ανάμεσα στη Β’ και την Γ’ Γυμνασίου, που η γιαγιά μου έφυγε χτυπημένη από τον καρκίνο, ζούσα μαζί της στο παιδικό μου δωμάτιο στους Αμπε­λόκηπους. Ήταν ήδη άρρωστη εκείνη την περίοδο. Το δωμάτιο ήταν μικρό, μα το είχαμε μοιράσει σιωπηλά, σχεδόν με φυσικότητα.

Το σχολείο ξεκίνησε για μένα τον Σεπτέμβριο του 1980. Πή­γα στην Α’ Δημοτικού φορώντας την μπλε ποδιά και μαθαίνοντας να γράφω πολυτονικό. Ήταν μια εποχή μετάβασης για την Ελλά­δα. Στο σπίτι ακουγόταν συχνά πως «έρχονται αλλαγές», χωρίς όμως εγώ τότε να αντιλαμβάνομαι τι εννοούσαν οι μεγάλοι. Το μό­νο βέβαιο ήταν πως το σχολείο λειτουργούσε έξι μέρες την εβδο­μάδα, και Σάββατο δηλαδή. Στα μέσα της χρονιάς, τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Η Κυβέρνηση Ράλλη είχε ήδη θεσμοθετή­σει το πενθήμερο στο Δημόσιο, κι έπειτα από μια μεγάλη απεργία των εκπαιδευτικών, το μέτρο επεκτάθηκε και στα σχολεία. Έτσι, από τον Φεβρουάριο του 1981, το Σάββατο έγινε μέρα χωρίς σχο­λείο, μια μέρα περισσότερης ελευθερίας, σχεδόν λυτρωτική.

Οι κοσμογονικές αλλαγές ήρθαν με την εκλογή του ΠΑΣΟΚ, τον Οκτώβριο του 1981, όταν ήμουν ακόμη στη Β’ τάξη του Δημο­τικού. Πάνω που άρχιζα να μαθαίνω πότε μπαίνει η δασεία, πότε η ψιλή και πότε η περισπωμένη, η Κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, στις 12 Ιανουαρίου 1982, ψήφισε τον νόμο που καταργούσε το πολυτονικό σύστημα. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 6 Φεβρουαρίου, με υπουρ­γική εγκύκλιο καταργήθηκε και η υποχρεωτική σχολική ποδιά.

Άρχισα να αντιλαμβάνομαι τον κόσμο γύρω μου στα χρόνια της αλλαγής του ΠΑΣΟΚ και του Ανδρέα Παπανδρέου, του οποίου θερμός υποστηρικτής ήταν ο πατέρας μου και ψηφοφόρος η μη­τέρα μου. Τα αδέλφια μου όμως την ίδια εποχή οργανώθηκαν στην ΚΝΕ. Το βράδυ των εκλογών του 1981, έζησα κάτι που το παιδικό μου μυαλό ήταν δύσκολο να κατανοήσει. Από τη μία μεριά, οι γονείς μου πανηγύριζαν – φιλιά, αγκαλιές, φωνές χαράς στο μπαλκόνι. Στην άλλη γωνιά όμως, στο σπίτι, το κλίμα θύμιζε μνημόσυνο. Ο αδελφός μου είχε κάτσει με σταυρωμένα τα χέρια, κοιτάζοντας με καχυποψία τη ροή των αποτελεσμάτων, ενώ η αδελφή μου είχε βουλιάξει στον καναπέ με το βλέμμα της στο κενό. Γιατί; Γιατί το ΚΚΕ δεν είχε πετύχει τον στόχο του 17% που θα του έδινε τη δυνατότητα, με βάση τον τότε εκλογικό νόμο, να εισέλθει στη δεύτερη κατανομή. Είχαν ελπίσει μέχρι την τελευταία στιγμή πως θα τα κατάφερνε, αλλά το κόμμα, τελικά, πήρε 10,93%, βελτιώνοντας τη δύναμή του σε σχέση με τις εκλογές του 1977, αλλά πολύ κάτω από τον μαγικό αριθμό. Έτσι, βρέθηκα, παιδί του Δημοτικού, να παρακολουθώ τους μεν να πανηγυρίζουν, τους δε να θρηνούν, και να προσπαθώ να καταλάβω πώς γίνεται μέσα στο ίδιο διαμέρισμα μια χώρα να κερδίζει και ταυτόχρονα να χάνει.

(…) [1986]

Το καλοκαίρι του 1986 μου χαμογέλασε η τύχη, καθώς, συμμετέχοντας στην κλήρωση για το 2ο Πειραματικό Γυμνάσιο, στην οδό Τσόχα πίσω από το γήπεδο του Παναθηναϊκού, κληρώθηκε το όνομά μου να φοιτήσω στο σχολείο αυτό, μαζί με εκείνο της Περιστέρας Μπαζιάνα που επίσης κληρώθηκε. «Πεπρωμένο φυγείν αδύνατον»… Τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς ξεκίνησαν τα μαθήματα στο Γυμνάσιο. Το σχολείο συστεγαζόταν με το 3ο Γυμνάσιο και λειτουργούσε μία εβδομάδα πρωί, μία απόγευμα. Το έβλεπα ως μεγάλη τύχη, γιατί τα απογεύματα μετά το σχόλασμα πήγαινα συχνά με συμμαθητές μου να παρακολουθήσω τις προπονήσεις της ομάδας μπάσκετ του Παναθηναϊκού στον «Τάφο του Ινδού» και τις Τετάρτες που είχε αγώνες Κυπέλλου, ανεβαίναμε κρυφά στην ταράτσα του σχολείου για να βλέπουμε τα παιχνίδια.

Παρόλο που παρακολουθούσα φανατικά ποδόσφαιρο και μπά­σκετ, με έκλεψε το βόλεϊ. Δεν το είχα προγραμματίσει. Ένα από­γευμα απλώς ακολούθησα έναν φίλο μου στην προπόνηση, έτσι για να δω τι παίζει. Κι έμεινα. Έβγαλα δελτίο στον Αθλητικό Όμι­λο Αμπελοκήπων, που είχε έδρα την παιδική χαρά στην οδό Φθιώτιδος, λίγα τετράγωνα πιο κάτω από το σπίτι μου. Τίποτα το εντυ­πωσιακό, ένα γηπεδάκι με τσιμέντο και γραμμές που ξεθώριαζαν, αλλά με φωνές, ιδρώτα και πολύ πάθος. Ξεκίνησα προπονήσεις τρεις φορές την εβδομάδα και αγώνες κάθε Σάββατο. Στην αρχή δεν είχα ιδέα τι κάνω. Δεν ήξερα καν πότε πρέπει να παίζω την μπάλα. Αλλά είχα δυνατό άλμα, καλό ένστικτο και, κυρίως, είχα πάρει μπόι νωρίς. Επειδή ήμουν τότε από τους ψηλότερους στην ομάδα, ο προπονητής με έβαλε να παίζω ως κεντρικός μπλοκέρ. Μου άρεσε πολύ αυτή η θέση, ένιωθα λίγο σαν φρουρός, λίγο σαν τοίχος. Ήταν ωραίο να πηδάς και να κατεβάζεις την μπάλα με δύναμη. Να ακούς το «Ουάου!» της εξέδρας ή, έστω, των πέντε φίλων που είχαν έρθει να σε δουν.

Έμεινα στην ομάδα τέσσερα χρόνια. Ήμουν πια από τους «παλιούς», αλλά κάπου γύρω στη Β’ Λυκείου το είχα πάρει απόφαση: το είχα αφήσει πίσω μου. Δεν ήμουν και ο πιο ταλαντούχος παίκτης· κι όσο για το ύψος, ακόμα και οι πασαδόροι με είχαν φτάσει, κάποιοι μάλιστα με είχαν  ξεπεράσει. Στο μεταξύ, εγώ είχα αρχίσει να ασχολούμαι περισσότερο με  άλλα πράγματα.

(…)[1990]

Οι εκλογές έγιναν Κυριακή των Βαΐων και ακολούθησε το Πάσχα στο χωριό. Την εβδομάδα μετά το Πάσχα, στις 19 Απριλίου, είχα κανονίσει έξοδο με παρέα φίλων στο ροκάδικο κλαμπ «Jasmeen», πίσω από το Λαϊκό Νοσοκομείο. Εκεί επιτέλους το φλερτ με την Μπέττυ αναβαθμίστηκε σε εφηβική σχέση, που κανείς μας τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι στο μέλλον θα αποκτούσε τελικά χαρακτήρα συμφώνου συμβίωσης…

Την επόμενη σχολική χρονιά, στη Β’ Λυκείου, εκλέχθηκα Πρόεδρος του Δεκαπενταμελούς Συμβουλίου. Ήταν ένας ρόλος που μου έδινε φωνή αλλά και ευθύνη μέσα στο σχολείο, και μάλιστα σε μια περίοδο όπου η εκπαίδευση έμπαινε σε φουρτουνιασμένα νερά. Ο νέος εκπαιδευτικός νόμος, ο γνωστός τότε ως Νόμος Κοντογιαννόπουλου, ήρθε να ανατρέψει ισορροπίες και να πυροδοτήσει αντιδράσεις στα σχολεία όλης της χώρας. Όχι, δεν ήταν μεταρρύθμιση· ήταν μια συντηρητική αντιμεταρρύθμιση του άναψε το φιτίλι των κινητοποιήσεων.

Οι μαθητές ξεσηκώθηκαν. Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου-αρχές Δεκεμβρίου το 70% των σχολείων της χώρας βρισκόταν υπό κατάληψη. Και φυσικά το ΕΠΛ πρωτοστατούσε, ως ένα από τα μεγαλύτερα σχολεία, στον συντονισμό των επιτροπών κατάληψης Αθήνας. Ως πρόεδρος Δεκαπενταμελούς και επικεφαλής των μαθητών της ΚΝΕ, βρέθηκα στην καρδιά των μαθητικών κινητοποιήσεων, διαδραματίζοντας κεντρικό ρόλο στα Συντονιστικά των μαθητών. Η παρουσία μου δεν περιοριζόταν μόνο στις συνεδριάσεις και τις οργανωτικές διεργασίες, βρισκόμουν στην πρώτη γραμμή των αγώνων.

Μίλησα ως κεντρικός ομιλητής σε μια μεγάλη πανελλαδική συνάντηση επιτροπών κατάληψης στο ΜΑΧ (Μεγάλο Αμφιθέατρο Χημικών) του ΕΜΠ, αμέσως μετά από ένα δυναμικό συλλαλητήριο, δίνοντας φωνή στα αιτήματα και τις διεκδικήσεις μας. Παράλληλα, συμμετείχα σε συνεντεύξεις και συζητήσεις σε ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς καθώς και σε εφημερίδες, προσπαθώντας να μεταδώσω το μήνυμα του κινήματος. Η πιο χρακτηριστική στιγμή, όμως, ήταν η τηλεοπτική μου αντιπαράθεση με την Άννα Παναγιωταρέα σε ένα talk show υψηλής  τηλεθέασης στον ΑΝΤ1, όπου υπερασπίστηκα ευγενικά αλλά με πείσμα τις θέσεις των μαθητών, σε μια συζήτηση που αργότερα κατάλαβα πως είχε αφήσει έντονο αποτύπωμα στην κοινή γνώμη.

(…) [1992]

Στις εξετάσεις δεν πέτυχα τον στόχο μου. Απέτυχα στα Μαθηματικά, που υποτίθεται ότι ήταν το ισχυρό μου μάθημα. Η απρόσμενη αποτυχία με γέμισε με μεγάλη απογοήτευση. Με τα μόρια που συγκέντρωσα πέρασα στο τμήμα Μηχανολογίας στο ΤΕΙ Κα­βάλας. Γράφτηκα στη σχολή αλλά δεν πήγα να παρακολουθήσω μαθήματα. Ξεκίνησα εκ νέου φροντιστήρια στα Μαθηματικά και τη Χημεία, κρατώντας τους βαθμούς μου στη Φυσική και στην Έκθεση. Ήταν μια χρονιά αναδιοργάνωσης και αυτογνωσίας. Οι κομματικές μου δραστηριότητες αραίωσαν, γιατί δεν είχα πια κοινωνικό χώρο αναφοράς, δεν ήμουν ούτε μαθητής ούτε φοιτητής, αλλά και ο ΣΥΝ πήγαινε από το κακό στο χειρότερο. Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου και η υποστολή της κόκκινης σημαίας από το Κρεμλίνο δεν επηρέασε μόνο όσους παρέμεναν στην ορθόδοξη οπτική αλλά και όσους άσκησαν κριτική στον υπαρκτό σοσιαλισμό. Η ήττα έπληξε βαριά όλες τις αποχρώσεις και τις τάσεις της Αριστεράς.

Στις Πανελλαδικές Εξετάσεις τον Ιούνιο του 1993 έγραψα εξαιρετικά και στα δύο μαθήματα που ξαναέδωσα και πέρασα, μάλιστα σε πολύ καλή σειρά, στο τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ, στο οποίο άρχισα να φοιτώ από τον Σεπτέμβριο.

Mια και έγινε ήδη συζήτηση για το λάθος με τη «Ρίγα της Εσθονίας» να σημειώσω, κλείνοντας, καναδυό διορθωτέα που θα μπορούσαν να διορθωθούν  σε επόμενη ανατύπωση. 

σ. 130:  Όλο το  προηγούμενο διάστημα, όλος  ο ευρωπαϊκός τύπος περίπου προανήγγειλε…

Όχι, θέλει παρατατικό, άρα «προανήγγελλε».

σ. 186, για τη Γερμανία, αναφέρεται ο όρος fiscal break.

Το σωστό είναι fiscal brake, είναι φρένο (Bremse στα γερμανικά, συνήθως Schuldbremse, φρένο χρέους)

σ. 221 να αποποιηθεί της ευθύνης

Όχι, η γενική είναι λάθος. Να αποποιηθεί την ευθύνη.

* Προσθέτω και ένα άλλο πραγματολογικό λάθος του βιβλίου, που μου το υπέδειξε φίλη.

Στη σελ. 507 λέει ότι στις 23 Ιουλίου 2018 ο Τσίπρας είχε πάει στη Βοσνία για να τιμηθεί με το βραβείο Νίκος Νικηφορίδης. Αυτό δεν είναι ακριβές. Το βραβείο Ν.Ν. το έλαβε πρόσφατα. Στο Μόσταρ επρόκειτο να τιμηθεί για τη συμβολή του στην ειρήνη στα Βαλκάνια, μαζί με τον Ζόραν Ζάεφ.