Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 27: Η διείσδυση των λευκών στη Νότια Αμερική

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Σήμερα περνάμε στο 6ο κεφάλαιο του Δ’ Μέρους του βιβλίου, όπου γίνεται λόγος για τη διείσδυση των Ευρωπαίων στη Νότια Αμερική καθώς και για  ορισμένες κρατικές δομές που δημιουργήθηκαν. Κάπως μεγάλο το κεφάλαιο, αλλά δεν βόλευε να το χωρίσω. Περιέχει πολλά στοιχεία  για διάφορες εξερευνήσεις -πάντως  θα  μάθετε για  ποιο λόγο ονομάστηκε έτσι ο Αμαζόνιος.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6o

Η διείσδυση των λευκών στη Νότια Αμερική

­­            Η κατάκτηση της Χιλής­

Ο Αλμάγκρο δεν είχε άδικο νοιώθοντας παραμερισμένος με το Νέο Τολέδο του, που σε σύγκριση με το πλουτοφόρο Περού αποδείχτηκε φτωχό. Παρ’ όλα αυτά ο Πισάρρο μετά την εξουδετέρωση του αντιπάλου του έστειλε έναν από τους υπασπιστές του, τον Πέδρο ντε Βαλντίβια με 150 Ισπανούς να εξερευνήσει και να υποτάξει τη νοτιότατη επαρχία του πρώην κράτους των Ινκα.

Ο Βαλντίβια ξεκίνησε στις 28 Ιανουαρίου 1540 και αφού διέσχισε τη φοβερή έρημο της Ατακάμα έφτασε στην κοιλάδα Καπιάκο στην έξοδο της οποίας στη θάλασσα ίδρυσε την πόλη Λα Σερένα. Οι  ιθαγενείς που συνάντησε ήταν γενικά ειρηνικοί και ως παλαιοί υπήκοοι των Ινκα δεν πρόβαλαν αντίσταση στους κληρονόμους τους. Τα πράγματα άλλαξαν όταν ο Βαλντίβια προχώρησε νοτιότερα και αντιμετώπισε τον ανυπόταχτο και περήφανο λαό των Αραουκάνων. Παρ’ όλα αυτά κατόρθωσε να τους απωθήσει και να ιδρύσει το 1541 στους πρόποδες του βουνού Ουελέν την πόλη Σαντιάγο και στην κοντινή παραλία το λιμάνι Βαλπαραΐσο.

Παρά τη σχετική φτώχια της περιοχής ο Βαλντίβια και οι στρατιώτες του μπόρεσαν να μαζέψουν αρκετό χρυσάφι, που το τοποθέτησαν για ασφάλεια στο μοναδικό πλοίο που διέθεταν. Το 1547 εντούτοις ο Βαλντίβια, ξεγελώντας τους συντρόφους του έφυγε με το πλοίο και το χρυσάφι για τη Λίμα. Εκεί δωροδοκώντας τους πάντες κατόρθωσε να διοριστεί κυβερνήτης της Χιλής όπου γύρισε το 1549 με μερικά πλοία και αρκετούς στρατιώτες. Οι περισσότεροι από τους παλιούς του συντρόφους είχαν εξοντωθεί από τους Αραουκάνους και των επιζώντων έκλεισε το στόμα επιστρέφοντας τους το μερίδιο που τους είχε κλέψει.[1]

Κυβέρνησε τη Χιλή με σύνεση και μετριοπάθεια, μεριμνώντας περισσότερο να αναπτύξει τις καλλιέργειες και την κτηνοτροφία παρά αναζητώντας χρυσό. Στη μάχη του Τουκαπέλ το 1553 όμως νικήθηκε από τους Αραουκάνους και πιάστηκε αιχμάλωτος. Το τέλος του ήταν οικτρό, όπως το αφηγείται ο Εντουάρντο Γκαλεάνο:

           «Γίνεται γιορτή γύρω από το δέντρο της κανέλλας. Οι νικημένοι ντυμένοι μ’ ένα κουρέλι γύρω στη μέση παρακολουθούν τους χορούς των νικητών, που φορούν κράνος και πανοπλία. Ο Λαουτάρο λαμποκοπά μέσα στα ρούχα του Βαλντίβια, στον πράσινο, χρυσοκέντητο χιτώνα, την ατσάλινη πανοπλία και τη χρυσή περικεφαλαία τη στολισμένη με φτερά και σμαράγδια».

           «Ο Βαλντίβια γυμνός αποχαιρετά τον κόσμο. Κανείς δε λάθεψε. Τούτη είναι η γη που εδώ και δεκατρία χρόνια διάλεξε ο Βαλντίβια για να πεθάνει σαν έφυγε από το Κούσκο  με εφτά Ισπανούς πάνω στα άλογα, εκατόν σαράντα πεζούς και χίλιους ξυπόλυτους Ινδιάνους. Κανείς δε λάθεψε εκτός από τη δόνα Μαρίνα, την ξεχασμένη σύζυγο στην Εστρεμαδούρα, που μετά από είκοσι χρόνια αποφάσισε να διασχίσει τον ωκεανό και τώρα ταξιδεύει με τις πολύτιμες αποσκευές της, αντάξιες της γυναίκας του κυβερνήτη, την ασημένια πολυθρόνα, το κρεβάτι από γαλάζιο βελούδο, τα χαλιά και όλη την αυλή από υπηρέτες και συγγενείς».

           «Οι Αραουκάνοι ανοίγουν το στόμα του Βαλντίβια και το γεμίζουν χώμα. Του δίνουν να καταπιεί μπουκιά μπουκιά το χώμα της Χιλής κι ενώ το κορμί του πρήζεται του φωνάζουν:

«Θες χρυσάφι; Φάε χρυσάφι. Φάε ώσπου να σκάσεις απ’ το χρυσάφι σου!»

Η αντίσταση των Αραουκάνων σταμάτησε την προώθηση των Ισπανών περίπου στον ποταμό Μπίο Μπίο. Το νοτιότερο τμήμα της Χιλής, όπου κυριαρχούσαν οι ανυπότακτοι αυτοί Ινδιάνοι, παρέμεινε ανεξάρτητο σχεδόν επί διακόσια χρόνια, ως τα μέσα του 18^ου αιώνα.

Η εξερεύνηση της Βενεζουέλας και του Αμαζόνιου­

Ολόκληρον τον 16^ο αιώνα οι Ευρωπαίοι συνέχισαν τις εξερευνήσεις τους, όχι μόνο στη θάλασσα και στα παράλια των ηπείρων που ανακάλυψαν, αλλά και στο εσωτερικό τους.

Η περιοχή που αντιστοιχεί στη σημερινή Βενεζουέλα παραχωρήθηκε το 1530 ως ενέχυρο στον εμπορικό οίκο Βέλζερ, του Αουγκσμπουργκ στον οποίον ο βασιλιάς Κάρολος (ο αυτοκράτορας Κάρολος Κουίντος της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας) ήταν καταχρεωμένος. Οι Βέλζερ αφού οργάνωσαν πέντε εξερευνητικές αποστολές επανδρωμένες σχεδόν αποκλειστικά με Γερμανούς, διασημότερη από τις οποίες ήταν η αποστολή του Νικόλας Φέντερμαν από το Ουλμ (1535-1538) εγκατέλειψαν γύρω στα 1550 την αποικία, που δε μπόρεσαν να οργανώσουν και να εκμεταλλευτούν ικανοποιητικά.

Τα Χριστούγεννα του 1539 ο Γκονσάλο Πισάρρο, αδελφός του κατακτητή του Περού και διοικητής του Κίτο ξεκίνησε από την έδρα του για να εξερευνήσει την περιοχή ανατολικά των Ανδεων. Είχαν  προηγηθεί δύο εξερευνητικές αποστολές, του Γκονσάλο Χιμένες ντε Κεσάδα (1537-38) και του Σεμπαστιάν ντε Μπεναλκάσαρ (1535-38), που εξερεύνησαν το εσωτερικό της σημερινής Κολομβίας, με πενιχρά αποτελέσματα.

Ο Πισάρρο είχε μαζί του 340 Ισπανούς, 4000 Ινδιάνους, 170 άλογα και μερικά κανόνια. Κατά τη διάβαση της οροσειράς των Άνδεων όλοι σχεδόν οι Ινδιάνοι πέθαναν από το κρύο. Κατεβαίνοντας χαμηλά τις ανατολικές πλαγιές συνάντησαν πυκνά παρθένα δάση γεμάτα κουνούπια και άλλα ενοχλητικά έντομα και άγριους αθέατους Ινδιάνους. Καταρρακτώδεις βροχές τους βασάνιζαν κι έκαναν άχρηστο το μπαρούτι τους. Για να επιταχύνουν την πορεία τους κατασκεύασαν μια μεγάλη σχεδία όπου έβαλαν το πυροβολικό, τα εφόδια και τους άρρωστους. Διοικητής της σχεδίας ορίστηκε ο Φρανσίσκο Ορελιάνο. Ύστερα από αρκετές μέρες ταχύτερης πορείας η ζούγκλα έγινε τόσο αδιαπέραστη ώστε σταμάτησαν. Είχαν εξ άλλου τελειώσει τα τρόφιμα κι είχαν φαγωθεί όλα σχεδόν τα άλογα.

Αποφασίστηκε τότε να ναυπηγηθεί κανονικό σκάφος με το οποίο ο Ορελιάνο με μερικούς στρατιώτες θα αναζητούσε τρόφιμα. Στο σημείο αυτό, Χριστούγεννα του 1540, οι δρόμοι τους χώρισαν. Ο Πισάρρο αφού περίμενε μάταια τον Ορελιάνο πήρε το δρόμο του γυρισμού. Το ταξίδι προς το Κίτο ήταν τρομακτικό. Φάγανε τα υπόλοιπα άλογα, τα σκυλιά και ό,τι βρίσκανε μπροστά τους. Τελικά έφτασαν στο Κίτο μονάχα ογδόντα κι αυτοί σε άθλια κατάσταση.

Ο Ορελιάνο συνεχίζοντας την πορεία του στον ποταμό Μαρανιόν έφτασε κάποτε σ’έναν πολύ μεγαλύτερο, οι όχθες του οποίου ήταν  γεμάτοι με χωριά. Οι ιθαγενείς ήταν γενικά φιλικοί και πρόθυμα τους έδιναν τρόφιμα. Μόνο σε κάποιο σημείο δέχτηκαν την επίθεση οπλισμένων γυναικών, που αν πιστέψουμε τον Ορελιάνο είχαν σχεδόν λευκή επιδερμίδα. Λόγω των μαχητικών αυτών γυναικών που του θύμισαν τις Αμαζόνες της μυθολογίας ο Ορελιάνο ονόμασε το ποτάμι Αμαζόνιο.

Τελικά ύστερα από ταξίδι σε ποταμούς που κράτησε εφτά μήνες έφτασαν στη θάλασσα. Συνέχισαν περιπλέοντας την ακτή ώσπου έφτασαν στην Παρία και από εκεί στην Ισπανιόλα από όπου το Σεπτέμβριο του 1541 ο Ορελιάνο έστειλε αναφορά στο βασιλιά, παραλείποντας να μνημονεύσει την εγκατάλειψη του Πισάρρο. Τον επόμενο χρόνο ξεκίνησε από το Σαν Λουκάρ με νέα αποστολή για να εξερευνήσει τον μεγάλο ποταμό που είχε ανακαλύψει στο προηγούμενο ταξίδι του, αλλά χάθηκε με τους περισσότερους συντρόφους του.

­Η δράση του Σεβαστιανού Κάμποτ­

Ο Σεβαστιανός Κάμποτ ανεξάρτητα από την ευκολία με την  οποία μεταπηδούσε από την υπηρεσία ενός βασιλιά στην υπηρεσία  ενός άλλου και μάλιστα αντιπάλου του[2], είχε αποχτήσει φήμη  μεγάλου θαλασσοπόρου, την οποία δεν άφησε ανεκμετάλλευτη.  Το 1512 μπήκε και πάλι στην υπηρεσία του Φερδινάνδου ως χαρτογράφος και μέλος του συμβουλίου των ναυτικών εξερευνήσεων. Μετά το θάνατο του ισπανού βασιλιά, το 1516, τον ξαναβρίσκουμε στην  Αγγλία όπου έγινε δεκτός από την αυλή αλλά δεν έμεινε για πολύ κοντά της. Ξαναγύρισε το 1518 στην Ισπανία και μετά το θάνατο  του Βεσπούτσι ονομάστηκε piloto mayor με αποδοχές που έφταναν τις 120.000 μαραβέντια. Με το κύρος του γεωγράφου, χαρτογράφου και θαλασσοπόρου προήδρευσε στη διάσκεψη του Μπανταχόθ η οποία κατακύρωσε τα νησιά Μολούκες στην Ισπανία, δεχομένη ότι, σύμφωνα με τη συνθήκη της Τορδεσίγιας, βρίσκονταν μέσα στο ισπανικού ενδιαφέροντος ημισφαίριο του πλανήτη.

Για επιβράβευση των υπηρεσιών του η Ισπανική κυβέρνηση του  ανέθεσε το 1526 την εξερεύνηση του κόλπου του ποταμού Λα Πλάτα και των γειτονικών περιοχών της Νότιας Αμερικής, τις οποίες είχαν εν μέρει εξερευνήσει οι προηγηθέντες ντε Σολίς και Μαγελλάνος. Ο Κάμποτ ολοκλήρωσε την εξερεύνηση όχι μόνο των ακτών της σημερινής Ουρουγουάης και Αργεντινής, αλλά και των ποταμών Ουρουγουάη και Παρανά, τους οποίους ανέπλευσε σε μεγάλο μήκος από τις εκβολές τους. Η απόπειρα του να ιδρύσει αποικία στην περιοχή δεν πέτυχε. Το φρούριο Σαν Σπίριτο, που ίδρυσε στην συμβολή των ποταμών Καρκαράμα και Τερκέιρο, αντιμετώπισε από την αρχή επιθέσεις των Ινδιάνων της περιοχής και άντεξε μεν επί πέντε χρόνια, τελικά όμως ο μεν Κάμποτ επέστρεψε στην Ισπανία η δε μικρή φρουρά που άφησε στο φρούριο είτε εξοντώθηκε από τους Ινδιάνους είτε εκδιώχθηκε προς την ανατολή, όπου από το 1503 οι Πορτογάλοι είχαν ιδρύσει αποικίες. Το μόνο σημάδι της διέλευσης των Ευρωπαίων από εκεί έμειναν τα άλογα τους, που διασκορπίστηκαν στην πάμπα και ξαναγύρισαν στην άγρια κατάσταση.

Όταν ο Κάμποτ γύρισε στην Ισπανία, κατηγορήθηκε για κακή διαχείριση, κατασπατάληση των χρημάτων που  του διαθέσανε και για άλλες οικονομικές ατασθαλίες, φυλακίστηκε ολόκληρο το 1531 και εξορίστηκε στο (ισπανικό εκείνη την εποχή) Οράν, ως τα τέλη του 1532. Όπως φαίνεται οι κατηγορίες και η ταλαιπωρία του ήταν μέρος της γενικότερης ξενόφοβης τάσης που κατά καιρούς επικρατούσε στην ισπανική αυλή, γιατί το 1533 τον βρίσκουμε αποκατεστημένο σε όλα τα παλαιά αξιώματά του, να διευθύνει το χαρτογραφικό τμήμα του Συμβουλίου των Ινδιών και να εκπαιδεύει ως piloto mayor τους νέους πλοηγούς του ισπανικού  στόλου.

Ύστερα από 14 χρόνια ομαλής συνεργασίας με τους Ισπανούς ο Σεβαστιανός Κάμποτ γύρισε το 1547 στην Αγγλία και εγκαταστάθηκε οριστικά στο Μπρίστολ. Τον επόμενο χρόνο ο βασιλιάς Εδουάρδος ΣΤ’ του απένειμε ετήσια τιμητική σύνταξη 166 λιρών, 13 σελινίων και 4 πεννών. Ο ανήσυχος όμως εξερευνητής δεν χωρούσε στη ρουτίνα μιας ζωής συνταξιούχου. Ίδρυσε στο Μπρίστολ την εταιρεία των Ριψοκίνδυνων Εμπόρων (Company of Merchant Adventures), της οποίας έγινε ισόβιος πρόεδρος. Πέθανε το 1551 σε ηλικία 75 ετών. Η Εταιρεία που ίδρυσε οργάνωσε πολλές εξερευνητικές αποστολές και εμπορικά ταξίδια, όχι μόνο προς τον Νέο Κόσμο αλλά και προς την Ανατολή, αναζητώντας, μαζί με τους Ρώσους δρόμο που θα οδηγούσε προς την Κίνα από τις θάλασσες του Αρκτικού ωκεανού.

Η εξερεύνηση των ποταμών Παρανά και Παραγουάη­

Μπορεί οι αποστολές του ντε Σολίς, του  Μαγελλάνου και του Σεβαστιανού Κάμποτ να απέδειξαν ότι ο ευρύτατος και βαθύς κόλπος του Ρίο ντε λα Πλάτα, στον οποίο εκβάλλουν οι ποταμοί Παρανά και Ουρουγουάη, δεν ήταν το αναζητούμενο πέρασμα στη Νότια Θάλασσα, αλλά κάθε απόπειρα να εξερευνηθεί ή να εξερευνηθεί το εσωτερικό κατέληξε ουσιαστικά σε αποτυχία.

Εντούτοις πέντε χρόνια μετά την επιστροφή του Κάμποτ στην Ισπανία, ο Πέδρο ντε Μεντόθα, ευνοούμενος του Καρόλου, από παλιά ισπανική οικογένεια, οργάνωσε μεγάλη αποστολή με 11 πλοία, 100 άλογα και 2150 άνδρες (μεταξύ των οποίων και 150 Φλαμανδοί και Γερμανοί), με σκοπό τον αποικισμό των χωρών γύρω από το Ρίο ντε λα Πλάτα. Ανάμεσα στους Γερμανούς ήταν και ο Ούλριχ Σμίντελ από τη Βαυαρία, τα απομνημονεύματα του οποίου είναι η κυριότερη πηγή των πληροφοριών που έχουμε για την εξερεύνηση και τον αποικισμό της βόρειας Αργεντινής, της Παραγουάης και της Ουρουγουάης.

Η αποστολή έφτασε στο Ρίο ντε λα Πλάτα στις 2 Φεβρουαρίου 1536 και ο Μεντόθα θεμελίωσε την πόλη του Μπουένος Άιρες, που για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν απλώς ένα οχυρό που φυτοζωούσε  αντιμετωπίζοντας κυρίως προβλήματα τροφοδοσίας. Η γειτονική φυλή των Ινδιάνων Καρέντι, που στην αρχή ήταν φιλικά διατεθειμένη, εξαγριωμένη από τη συμπεριφορά των Ισπανών,  σταμάτησε να τους τροφοδοτεί. Οι Ισπανοί έκαναν πολλές και αιματηρές επιχειρήσεις για να αποσπάσουν τρόφιμα, χωρίς μεγάλη επιτυχία. Η έλλειψη τροφίμων έφτασε σε διαστάσεις λιμού και σημειώθηκαν ακόμα και κρούσματα ανθρωποφαγίας νεκρών! Τελικά, με πρωτοβουλία των Καρέντι, συγκροτήθηκε συνασπισμός τεσσάρων ινδιάνικων φυλών, που πολιόρκησαν το Μπουένος Άυρες με 23.000 πολεμιστές και με βροχή αναμμένων βελών προκάλεσαν πυρκαϊά, που κατέστρεψε την πόλη.

Ο Μεντόθα αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το οχυρό και με οκτώ μικρά πλοία ανέπλευσε τον ποταμό Παρανά σε μεγάλην απόσταση από τις εκβολές του. Σε κάποιο σημείο του έχτισαν στις όχθες του το οχυρό Κόρπους Κρίστι και έμειναν τρία χρόνια για να συνέλθουν από τις κακουχίες, έχοντας εξασφαλίσει τη συμμαχία της φυλής των Ντιεμπού. Ο βίαιος και ενεργητικός Μεντόθα, κουρασμένος από τις ατυχίες και βαριά άρρωστος, παραιτήθηκε και με δύο πλοία και 50 άνδρες αποφάσισε να γυρίσει στην Ισπανία αλλά πέθανε καθ΄ οδόν. Τον διαδέχτηκε ο Χουάν ντε Αγιόλας, που όταν έκρινε κατάλληλη την ώρα, συνέχισε την πορεία στο εσωτερικό της ηπείρου. αναπλέοντας ακόμη βορειότερα τον Παρανά. Η  αποστολή προχωρούσε πολύ αργά και με μύριες δυσκολίες και κινδύνους, λόγω της αντίστασης των κατοίκων. Τα πράγματα άλλαξαν όταν οι Ευρωπαίοι συμμάχησαν με τους Κάρριο, μια πολεμική φυλή του μέσου Παρανά, που επιδιδόταν στον κανιβαλισμό και οι οποίοι τους βοήθησαν να υποτάξουν πολλές άλλες φυλές.

Με τη βοήθεια των συμμάχων τους έχτισαν σε στρατηγική θέση στις όχθες του Παρανά το οχυρό Ασουνθιόν και από εκεί εξορμώντας υπέταξαν τις γειτονικές φυλές Άϋγκα και Γκουαρανί, με μεθόδους που συνδύαζαν την ευρωπαϊκή σκληρότητα και τον ιθαγενή κανιβαλισμό και είχαν σαν αποτέλεσμα να εξοντωθούν δεκάδες χιλιάδες Ινδιάνοι. Τον Αγιόλας, που σκοτώθηκε, πέφτοντας με το απόσπασμά του σε ενέδρα  ιθαγενών, διαδέχτηκε ο Ντομίνγκο Μαρτίνεθ ντε Ιράλα, που επί τρία χρόνια ασχολήθηκε να οχυρώνει την Ασουνθιόν. Τότε όμως στάλθηκε από την Ισπανία νέος διοικητής, ο ντε Βάκα, που στη διαδρομή από την ακτή προς την Ασουνθιόν έχασε τους μισούς άνδρες του από τις κακουχίες και τις επιθέσεις των ιθαγενών. Σε αντίποινα οργάνωσε αληθινή σφαγή των γύρω περιοχών, σκοτώνοντας αδιακρίτως χιλιάδες Ινδιάνους. Διέταξε τον Χερνάντο ντε Ριβέρο με απόσπασμα 80 ανδρών να αναπλεύσει τον Παραγουάη και να ανακαλύψει μια χώρα όπου αφθονούσε ο χρυσός. Όταν όμως η αποστολή επέστρεψε, φέρνοντας σημαντικές ποσότητες χρυσού και αργύρου, ο ντε Βάκα τους απογύμνωσε από όλα τα λάφυρά τους. Η παρανοϊκή συμπεριφορά του διοικητή συνεχίστηκε με τη διαταγή που έδωσε να εξοντωθεί η γειτονική ειρηνική φυλή των Σουρουσκούι που είχε φερθεί πολύ φιλικά στους Ισπανούς. Παρά τις αντιρρήσεις πολλών  αξιωματικών του η διαταγή εκτελέσθηκε, με αποτέλεσμα χιλιάδες νεκρούς Ινδιάνους. Τελικά ο ντε Βάκα ανακλήθηκε στην Ισπανία

Από την Ασουνθιόν το 1548 ο Ιράλα συνέχισε την εξερεύνηση αναπλέοντας τον Παραγουάη και φτάνοντας πολύ βαθιά στο εσωτερικό της ηπείρου. Αφού διέσχισε τμήματα της σημερινής Βραζιλίας και Βολιβίας έφθασε στο ισπανικό πλέον Περού, όπου όμως ο διοικητής του, Πέδρο ντε Γκάσκα, αντί να τον συγχαρεί τον διέταξε να γυρίσει από κεί που ήρθε. Φοβήθηκε μήπως οι Ισπανοί αυτοί, που απροσδόκητα ξεφύτρωσαν από τη ζούγκλα, ενωθούν με τα υπολείμματα των στρατιωτών του Αλμάγκρο που συνέχιζαν να πολεμούν στα βουνά εναντίον του. Ο Ιράλα συμμορφώθηκε, αλλά όταν ύστερα από πολύμηνη πορεία και φοβερές ταλαιπωρίες οι Ισπανοί του έφτασαν στην Ασουνθιόν, κάποιος αξιωματικός, ονόματι Αμπριέγκο, που είχε αυτοανακηρυχθεί διοικητής, τους απαγόρευσε την είσοδο. Επακολούθησε ενδοϊσπανική σύρραξη με πολλούς νεκρούς, που διευθετήθηκε με το γάμο των δύο θυγατέρων του Ιράλα με ανηψιούς του Αμπριέγκο.

Η οργάνωση των αποικιών της Αμερικής

Στα 1600 οι μόνοι Ευρωπαίοι που είχαν εγκατασταθεί μόνιμα στο Νέο Κόσμο, ήταν οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι. Οι Ισπανοί εκτός από τις Μικρές και Μεγάλες Αντίλλες, είχαν υποτάξει τη χερσόνησο της Φλωρίδας και ολόκληρη την Κεντρική Αμερική, από το μυχό του κόλπου της Καλιφορνίας και τις εκβολές του Ρίο Γκράντε ως τον ισθμό του Παναμά. Οι ισπανικές κτήσεις στη Νότια Αμερική απλώνονταν από τον ισθμό του Παναμά ως τις εκβολές του Ορενόκου προς τα ανατολικά και από τον Παναμά ως την κεντρική Χιλή και τις εκβολές του Λα Πλάτα προς νότο. Οι Πορτογάλοι εξ άλλου εγκαταστάθηκαν στις ακτές της Βραζιλίας, αρχικά στην Μπαϊα και το Ρεσίφε, αργότερα στο Ρίο ντε Ζανέϊρο και κατόπιν σ’όλη την ακτή από το Παρά ως το Σάντους

Εκτός από την Πόλη του Μεξικού και τη Λίμα, άλλες σημαντικές πόλεις του Νέου Κόσμου τον 16ο αιώνα ήταν, ο Αγιος Δομήνικος στην Αϊτή, η Αβάνα στην Κούβα, η Βερακρούς, η Πόλη της Γουατεμάλας, το Τρουχίλιο, το Πόρτο Μπέλο, το Νταριέν, η Καρταχένα, το Μαρακάιμπο και το Καράκας στις ακτές του κόλπου του Μεξικού και της Καραϊβικής θάλασσας, το Ακαπούλκο, ο Παναμάς, η Αρίκα, το Βαλπαραϊσο, στις ακτές του Ειρηνικού, τα αρχαία Κούσκο και Κίτο και το νεότατο Ποτοσί στο εσωτερικό.

Οι Ισπανοί μονοπώλησαν όλο το εμπόριο με το Νέο Κόσμο. Η  Σεβίλλη ήταν το μοναδικό λιμάνι από το οποίο επιτρέπονταν εξαγωγές προς την Αμερική, στην οποίαν επίσης απαγορευόταν η προσέγγιση πλοίων από άλλες χώρες. Η ανώτατη διοίκηση των απέραντων εκτάσεων ήταν στα χέρια του διορισμένου από το βασιλιά Συμβουλίου των Ινδιών, το οποίο με τη σειρά του διόριζε τους αντιβασιλείς και τους γενικούς διοικητές. Οι Ισπανοί χώρισαν αρχικά τις κτήσεις τους σε δύο αντιβασιλείες: της Νέας Ισπανίας, (Κεντρική Αμερική και Αντίλλες) και της Νέας Καστίλλης (Νότια Αμερική) με πρωτεύουσες αντίστοιχα, την Πόλη του Μεξικού, που ιδρύθηκε στα ερείπια της Τενοχτιτλάν και τη Λίμα στα παράλια του Περού.

Η εκμετάλλευση των αποικιών συστηματοποιείται, αλλά η απόδοση τους πέφτει συνεχώς, αφ΄ενός μεν γιατί η ισπανική διοίκηση από τα μέσα του 16ου αιώνα διακρίνεται για τη διαφθορά και την ανικανότητά της, αφ΄ετέρου δε γιατί η πολύ χαμηλή αξία της εργασίας κάνει περιττή την εισαγωγή μηχανικών μέσων. Από την άλλη πλευρά ο αποδεκατισμός των Ινδιάνων αλλά και η απαγόρευση της καταναγκαστικής εργασίας τους, που πέτυχαν με πολύχρονους και ασταμάτητους αγώνες ο Βαρθολομαίος ντε λας Κάσας και ορισμένοι άλλοι φωτισμένοι Ισπανοί προκάλεσαν την έλλειψη εργατικών χεριών. Για την αναπλήρωση των κενών εντείνεται ακόμα περισσότερο το δουλεμπόριο των μαύρων από την Αφρική.

Οι Πορτογάλοι απασχολημένοι με την εκμετάλλευση των καινούργιων και πολύ πιο πλουτοφόρων κτήσεών τους στον Ινδικό Ωκεανό και τις Θάλασσες της Κίνας, δεν έδωσαν την ίδια με τους Ισπανούς προσοχή στις αμερικανικές κτήσεις τους, οι οποίες άλλωστε περιορίζονται στη Βραζιλία. Έστελναν εκεί κατά κύριο λόγο κατάδικους και πόρνες και περιορίστηκαν να εξοντώσουν τους Ινδιάνους της παραλιακής λωρίδας, βοηθούμενοι στο σημείο αυτό και από τον Πάπα, ο οποίος αφόρισε συλλήβδην, ισοβίως και αμετακλήτως, ολόκληρες φυλές Ινδιάνων της βορειοανατολικής Βραζιλίας (τους Καετές και άλλες) επειδή έφαγαν τον πρώτο αρχιεπίσκοπο της Βραζιλίας.

Το 1581 ο βασιλιάς της Πορτογαλίας σκοτώθηκε σε εκστρατεία στη Βόρεια Αφρική, χωρίς να αφήσει διάδοχο. Ο φιλόδοξος και αρπακτικός Φίλιππος Β΄ της Ισπανίας επωφελήθηκε και αναγορεύθηκε εκείνος βασιλιάς της Πορτογαλίας, την οποία προσάρτησε στην Ισπανία. Έτσι επί ογδονταεπτά χρόνια, ως το 1668, ολόκληρη η Ιβηρική χερσόνησος αποτέλεσε ενιαίο κράτος. Οι εξελίξεις αυτές στη μητρόπολη προκάλεσαν αναταραχές στην απέραντη και αραιοκατοικημένη Βραζιλία, η οποία κατά τη διάρκεια της Ισπανικής κατοχής της μητρόπολης, έπεσε σε κατάσταση αναρχίας. Ο γενικός διοικητής, με τον οποίο οι Πορτογάλοι διοικούσαν τη χώρα έχασε κάθε δυνατότητα επιβολής.

Το κράτος των επαναστατημένων δούλων

Η πρώτη συνέπεια της αδυναμίας της διοίκησης των λευκών, λόγω των εξελίξεων αυτών, ήταν η εμφάνιση και σταθεροποίηση του κράτους Παλμάρες, των νέγρων δούλων με πρωτεύουσα το Μακάκο.

Οι δούλοι αυτοί προέρχονταν κυρίως από την Αγκόλα και το Κογκό, όπου πριν από δύο αιώνες είχαν συγκροτηθεί αρκετά ανεπτυγμένα κράτη, που είχαν μάλιστα αρχικά στενές και φιλικές σχέσεις με την Πορτογαλία. Αυτό δεν εμπόδισε αργότερα τους Πορτογάλους να καταστρέψουν και να υποτάξουν τα κράτη αυτά, των οποίων ο πληθυσμός, όσος δεν μεταφέρθηκε στην Αμερική, επέστρεψε στην βαρβαρότητα. Πολύ σύντομα ο αριθμός των Αφρικανών δούλων στη Βραζιλία έφθασε σε δεκάδες χιλιάδες και η κυριότερη χρησιμοποίησή τους ήταν η καλλιέργεια του ζαχαροκάλαμου.

Η μεταχείρισή τους ήταν πολύ σκληρή και οι συνθήκες διαβίωσής τους άθλιες. Το αποτέλεσμα ήταν να δραπετεύσουν από τα αγροκτήματα των Πορτογάλων χιλιάδες δούλοι, πολλοί από τους οποίους κατέφυγαν στα δασωμένα βουνά της Βορειοανατολικής Βραζιλίας. Το κράτος αυτό των δούλων αντιστάθηκε νικηφόρα στις εκστρατείες των αποίκων και κρατήθηκε ανεξάρτητο επί έναν αιώνα (1595-1695).

Το κράτος του Θεού των Ιησουϊτών

Η δεύτερη συνέπεια των εξελίξεων στη μητρόπολη ήταν η δημιουργία της θεοκρατικής ηγεμονίας των Ιησουιτών στην Παραγουάη, μεταξύ των ισπανικών και πορτογαλικών κτήσεων.

Από τα τέλη του 16^ου αιώνα το έργο των κονκισταδόρων ήρθαν να συμπληρώσουν οι ιεραπόστολοι. Αν το έπαθλο των πρώτων ήταν ο χρυσός, το έπαθλο των δεύτερων ήταν η ψυχή των ιθαγενών. Δομινικανοί, φραγκισκανοί και αργότερα ιησουίτες ιεραπόστολοι έφταναν σε όλα τα σημεία της Αμερικής, με σκοπό τον εκχριστιανισμό των ιθαγενών.

Οι Ιησουίτες, εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία της κεντρικής κυβέρνησης να ελέγξει τις αποικίες, ίδρυσαν το 1609 ανάμεσα στις ισπανικές και πορτογαλικές κτήσεις στη Νότια Αμερική, στο έδαφος της σημερινής Παραγουάης, δικό τους, ουσιαστικά ανεξάρτητο, κράτος.  Οι Ιησουίτες εκπολίτισαν τους ινδιάνους Γκουαρανί και συγκρότησαν μιαν ιδιόμορφη θεοκρατική πολιτεία, που στηριζόταν στην αγροτική παραγωγή και που παρείχε στους Γκουαρανί αξιοσημείωτα υψηλότερο πνευματικό και βιοτικό επίπεδο σε σύγκριση με τους άλλους Ινδιάνους.

Οι πειρατές της Καραϊβικής

Το ισπανικό μονοπώλιο του εμπορίου με την Αμερική και ειδικότερα με τις «Δυτικές Ινδίες», όπως καθιερώθηκε να ονομάζονται οι Αντίλλες και η Καραϊβική καθώς και το αντίστοιχο πορτογαλικό με τις «Ανατολικές» Ινδίες, δηλαδή τις χώρες του Ινδικού και την Ινδονησία, είχαν εξοργίσει τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη και κυρίως την Αγγλία, τη Γαλλία, τη Δανία και τις Ενωμένες Επαρχίες των Κάτω Χωρών (δηλαδή τη νεογέννητη Ολλανδία), οι οποίες επί πλέον βρίσκονταν σε πόλεμο με την Ισπανία.

Οι προσπάθειες των θαλασσοπόρων και εξερευνητών των χωρών αυτών να βρουν άλλους δρόμους για να φτάσουν στην Κίνα και τις Ινδίες, παρακάμπτοντας τις ισπανικές και πορτογαλικές περιοχές, δεν είχαν αξιόλογα αποτελέσματα εκτός από την καθιέρωση εμπορικών σχέσεων της Αγγλίας με την ανερχόμενη (επί Ιβάν του Τρομερού) δύναμη της Ρωσίας. Έτσι οι ναυτικοί της Αγγλίας της Γαλλίας της Ολλανδίας αλλά και της Δανίας στράφηκαν σε άλλους τρόπους συμμετοχής στα πλούτη των Ινδιών (κυρίως των δυτικών), στην πειρατεία.

Ολόκληρο τον 16^ο αιώνα Γάλλοι, Άγγλοι, Ολλανδοί και Δανοί εμφανίζονται στις θάλασσες και τις ακτές της Αμερικής, όχι σαν εξερευνητές ή άποικοι αλλά, στην αρχή, σαν λαθρέμποροι και πειρατές. Οι φορτωμένες με ασήμι και χρυσάφι ισπανικές γαλέρες τους τραβούσαν σα μαγνήτες και πολύ σύντομα η Καραϊβική και ο κόλπος του Μεξικού γέμισαν με πειρατικά πλοία. Ταυτόχρονα η έλλειψη εργατικών χεριών για τις φυτείες των Ισπανών, κυρίως στις Αντίλλες, όπου ο γηγενής πληθυσμός είχε εξοντωθεί, προκάλεσε την άνθιση του δουλεμπορίου. Ήδη όπως αναφέρθηκε στο 7ο κεφάλαιο του Δευτέρου μέρους αυτού του βιβλίου,  ο  Διέγος Κολόμβος, γιος του Χριστόφορου ήταν αυτός που καθιέρωσε τη χρησιμοποίηση μαύρων δούλων, που έφερε μαζί του κατά εκατοντάδες, όταν εγκαταστάθηκε στην Ισπανιόλα.

Στο στάδιο αυτό η πειρατεία συνδυαζόταν με το δουλεμπόριο. Πρώτοι διδάξαντες φυσικά οι Πορτογάλοι, που από το Αργκίμ μεταφέρανε κατά χιλιάδες μαύρους σκλάβους στη Λισαβόνα, που η δουλαγορά της έγινε σύντομα η μεγαλύτερη του κόσμου. Οι Άγγλοι, οι Γάλλοι και οι Ολλανδοί όμως συστηματοποίησαν το δουλεμπόριο και επιδόθηκαν συστηματικά σε αρπαγές ανθρώπων από τις αφρικανικές ακτές τους, οποίους μετέφεραν και πουλούσαν στις Αντίλλες, παραβιάζοντας την παπική βούλα, που απαγόρευε την είσοδο ξένων πλοίων στις ισπανικές περιοχές.

Η δράση των πειρατών, μολονότι έχει εξιδανικευτεί από τη λογοτεχνία και τον κινηματόγραφο, υπήρξε στην πραγματικότητα ιστορία βίας, αρπαγής, απάνθρωπης αγριότητας και ατιμίας, χωρίς κανένα ρομαντικό στοιχείο. Στους ληστές των βουνών και των δασών της ίδιας εποχής συναντούμε συχνά μορφές ηρωικές και κατά κάποιον τρόπο ανιδιοτελείς, ακόμη και ιδεολόγους αγωνιστές κατά της τυραννίας. Στην ιστορία της πειρατείας τέτοιες μορφές ή είναι σπανιότατες ή απουσιάζουν τελείως. Μοναδικό κίνητρό των πειρατών ήταν ο πλουτισμός με κάθε τρόπο και χωρίς καμιάν ηθική αναστολή.

Πολύ σύντομα τα ευρωπαϊκά κράτη που είχαν αποκλειστεί από την ευωχία της κατάκτησης και λεηλασίας του Νέου Κόσμου, μολονότι επισήμως αποδοκίμαζαν την πειρατεία και τους πειρατές, σιωπηρά υιοθετούν και εκμεταλλεύονται τη δράση τους προς ίδιον όφελος. Από τα μέσα του 16^ου αιώνα διεξάγεται πραγματικός, μολονότι ακήρυκτος και ανεπίσημος, πόλεμος, μεταξύ της Ισπανίας αφ΄ενός και των χωρών αυτών αφ΄ ετέρου, οι οποίες εν τούτοις διατηρούσαν ειρηνικές και φιλικές σχέσεις με την ισπανική αυλή, αποδοκίμαζαν επισήμως τις επιδρομές των πειρατών και όχι σπάνια πλήρωναν αποζημιώσεις στην Ισπανία.

Ο πόλεμος αυτός συνέβαλε αποφασιστικά στην εξασθένιση της Ισπανίας, με καθοριστικό σημείο την εκμηδένιση του ισπανικού στόλου, της περίφημης «Αήττητης Αρμάδας», όχι τόσο από τα αγγλικά πλοία, όσο από την αγγλική τρικυμία. Με την αποτυχία της απόπειρας του Φιλίππου Β΄ να αποβιβαστεί και να κατακτήσει την Αγγλία, ο ισπανικός αιώνας έληξε.

Η ήττα του ισπανικού στόλου έδωσε μεγαλύτερο θάρρος στους Άγγλους και Γάλλους πειρατές, στους οποίους προστέθηκαν τώρα και οι Ολλανδοί. Οι πειρατές συνέχισαν τη δράση τους πιο μεθοδικά, σε μυστική αλλά ουσιαστική συνεργασία των κυβερνήσεων της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Ολλανδίας και άλλων ευρωπαϊκών χωρών. Στα τέλη του 16^ου αιώνα οι Γάλλοι εγκαταστάθηκαν στο μικρό νησί Τορτούγκα στα ανοιχτά της βόρειας ακτής της Αϊτής, που το έκαναν μόνιμο ορμητήριό τους και με δικιά τους πρωτοβουλία συγκρότησαν την «Αδελφότητα της Ακτής», που λειτουργούσε με  αυστηρούς κανόνες και πειθαρχία. Στην έδρα τους στο νησί Τορτούγκα, ο υπουργός του Λουδοβίκου ΙΔ’, Κολμπέρ, στέλνει γάλλο διοικητή και το εφοδιάζει με χρειώδη και όπλα.

Παράλληλα με τη δράση των πειρατών τους, οι παραπάνω χώρες προχωρούν σε άμεσες πολεμικές ενέργειες κατά των Ισπανών και Πορτογάλων.  Το 1612 οι Άγγλοι καταλαμβάνουν το νησί Βερμούδα. Το 1625 οι Ολλανδοί καταλαμβάνουν το Εσεκίμπο της Γουϊάνας από τους Ισπανούς και το 1630 το Περναμπούκο της βορειοανατολικής Βραζιλίας από τους Πορτογάλους (οι οποίοι μόνο στα 1654 κατορθώνουν να τους διώξουν) και το 1632-34 κυριεύουν το  Τομπάγκο, το Κουρασάο, την Αρούμπα και τα γύρω νησάκια της Καραϊβικής. Το 1635 οι Γάλλοι κυριεύουν τη Μαρτινίκα και τη Γουαδελούπη στις Μικρές Αντίλλες. Το 1655 οι Άγγλοι αποσπούν από τους Ισπανούς το μεγάλο νησί της Τζαμάϊκας στο κέντρο της Καραϊβικής και δέκα χρόνια μετά αποβιβάζονται στο Γιουκατάν (Μπελίσε) και στην ανατολική ακτή της Νικαράγουας, από όπου όμως αργότερα διώχνονται. Το 1659 οι Γάλλοι κατακτούν το ανατολικό τμήμα της Αϊτής και το 1666 οι Δανοί το νησί Άγιος Θωμάς στις Μικρές Αντίλλες. Τέλος το 1694 οι Άγγλοι αποσπούν από τους Ισπανούς τις Μπαχάμες.

[1] Ο Αίργιαν Όλσεν στο σπουδαίο βιβλίο του «Ο Γύρος του Κόσμου» δίνει πολύ πιο ευνοϊκή εικόνα του Βαλντίβια, από ό,τι ο Εντουάντο Γκαλεάνο. Με τις περιορισμένες μου δυνατότητες ερεύνησα σχετικά και καταλήγω πως έχει δίκιο ο δεύτερος

[2] H προηγούμενη δράση του αναφέρεται στην αρχή αυτού του κεφαλαίου.