Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία: Δραγουμάνος

Posted by sarant στο 16 Φεβρουαρίου, 2009


Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία: Δραγουμάνος

 

Στις μεταφραστικές μου σελίδες έχω μιαν ενότητα με τίτλο «Το κομπολόι του δραγουμάνου»· το κομπολόι αυτό είναι μαργαριταρένιο, θα μπορούσε να πει κανείς, επειδή εκεί μαζεύω μεταφραστικά μαργαριτάρια, όσα δηλαδή είναι κάπως αξιόλογα, διδαχτικά ή διασκεδαστικά. Δραγουμάνος, βέβαια, είναι στην προκείμενη περίπτωση ο μεταφραστής, αν και στην κοινή της χρήση η λέξη σημαίνει μάλλον τον διερμηνέα. Ποια είναι όμως η ιστορία της λέξης δραγουμάνος;

 Η λέξη πάει πολύ πίσω, είναι πιθανότατα τρισχιλιετής, αλλά όχι ελληνική. Στα ελληνικά είναι δάνειο από… από πού αλήθεια; Το λεξικό Μπαμπινιώτη καταγράφει ως κύριο τον τύπο δραγομάνος και δεύτερο τον τ. δραγουμάνος, και δίνει τη λέξη σαν δάνειο από τα ενετικά (dragomano), αραβικής αρχής, όμως το συνήθως εγκυρότερο λεξικό Τριανταφυλλίδη δίνει τον τύπο δραγουμάνος ως δάνειο απευθείας από τα αραβικά. Με τον Τριανταφυλλίδη συμφωνούν και οι Καχανέ, που θεωρούν ότι το βυζαντινό δραγομάνος/δραγουμάνος, δάνειο από τα αραβικά, είναι η πηγή για το μεσαιωνικό λατινικό dragomannus απ’ όπου προέκυψαν όλα τα δυτικοευρωπαϊκά, δηλαδή το ιταλικό dragomanno, το γαλλ. drogman ή το μεσαιωνικό αγγλικό dragman, σημερινό dragoman. Πιθανόν ο δανεισμός να έγινε από τα αραβικά της Αιγύπτου (ταργκουμάν, targumān).

Πάντως, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ο δραγουμάνος είναι ανατολικής αρχής· στα κλασικά αραβικά ο διερμηνέας είναι ταρτζουμάν (ترجمان, tarjumān), το οποίο ανάγεται τελικά στο ακκαδικό targumānu (διερμηνέας), απ’ όπου και το εβραϊκό targum (μετάφραση, διερμηνεία). Εκεί που είπαμε για τον αραβικό τύπο, κάποιοι θα αναγνώρισαν ήδη τον τίτλο της τουρκικής εφημερίδας Τερτζουμάν. Πράγματι, αυτή είναι η τουρκική μορφή της λέξης.

Δραγουμάνος, είπαμε, είναι ο διερμηνέας. Τους προηγούμενους αιώνες, που οι γλωσσομαθείς ήταν ελάχιστοι, ο κάθε αξιωματούχος που είχε συναλλαγές με ξένους, έπρεπε να έχει τον προσωπικό διερμηνέα του, ο οποίος τον συνόδευε παντού στις υποθέσεις του.  Ωστόσο, οι κατ’ εξοχήν δραγουμάνοι ή δραγομάνοι ήταν οι διερμηνείς και μεταφραστές της Υψηλής Πύλης στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Και βέβαια, τα καθήκοντά τους δεν ήταν απλώς μεταφραστικά-γλωσσικά, όπως των κακόμοιρων των μεταφραστών σήμερα, που είναι ο τελευταίος τροχός της αμάξης. Όχι, οι δραγουμάνοι της αυλής του Σουλτάνου είχαν και διπλωματικά καθήκοντα και πολλοί απ’ αυτούς έπαιξαν καίριο ρόλο στην εξωτερική πολιτική του κράτους.

Οι περισσότεροι δραγουμάνοι ήταν ρωμιοί, φαναριώτες. Ο πρώτος που κατέλαβε επίσημα το αξίωμα του Μεγάλου Δραγουμάνου της Οθωμανικής αυλής, το οποίο στην πράξη πλησίαζε το σημερινό του υπουργού εξωτερικών, ήταν χιώτης στην καταγωγή, ο Παναγιωτάκης Νικούσιος.

Ο Νικούσιος πρέπει να ήταν πανέξυπνος άνθρωπος, δαιμόνιος. Γεννήθηκε το 1613 στην Πόλη. Μαθητής του Μελέτιου Συρίγου, σπούδασε στην Πάντοβα ιατρική, μαθηματικά και αστρονομία. Γνώριζε τουρκικά, αραβικά, περσικά, ιταλικά, γαλλικά, γερμανικά. Το 1661 ανήλθε στο αξίωμα του μεγάλου διερμηνέα, στο οποίο παρέμεινε έως το θάνατό του το 1673. Υπηρέτησε πιστά την Πύλη, μεταξύ άλλων στις διαπραγματεύσεις για την παράδοση του Χάνδακα το 1669, αλλά επίσης μεσολάβησε ώστε να εκδοθεί φιρμάνι που να επιδικάζει τα προσκυνήματα στα Ιεροσόλυμα στους ορθόδοξους. Ήταν διάσημος στην Ευρώπη για τις γνώσεις του. Κατείχε πλουσιότατη βιβλιοθήκη με σπάνια χειρόγραφα, που προκάλεσε το ενδιαφέρον του Κολμπέρ, υπουργού οικονομικών του Λουδοβίκου ΙΔ’, ο οποίος ενδιαφέρθηκε να την αγοράσει. Τον διαδέχτηκε ο γραμματέας του,  ο επίσης Χιώτης Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο οποίος ξεκίνησε τη μακρά παράδοση της φαναριώτικης οικογένειας σε ψηλά αξιώματα.

Για τον Νικούσιο πρέπει να γράψω κάποτε περισσότερα, συν τοις άλλοις επειδή αποδεικνύει, κατά τη γνώμη μου, ότι είναι ανεδαφική η «ετυμολογία» ορισμένων, που λένε ότι η έκφραση «πράσινα άλογα» προέρχεται, τάχα, από το «πράσσειν άλογα». Ο Νικούσιος λοιπόν είχε στην Πόλη το παρατσούκλι «πρασινάλογος», επειδή ήταν Χιώτης και επειδή οι Χιώτες είχαν φήμη για εκκεντρικοί· υπήρχε και παροιμία, που τη διασώζει και ο Πολίτης, «Πράσινο άλογο και Χιώτης φρόνιμος» (είναι, δηλαδή, εξίσου ανύπαρκτα). Αλλά γι’ αυτά θα γράψω άλλη φορά, ας γυρίσουμε στους δραγουμάνους.

            Οι δραγουμάνοι, όπως και οι άλλοι φαναριώτες, γνώριζαν μεγάλες τιμές και πλούτη, αλλά η θέση τους δεν έπαυε τους να είναι επισφαλής. Όπως λέει ο Ρήγας στον Θούριο:

Βεζύρης, Δραγουμάνος, Aφέντης κι αν σταθείς,
O
Tύραννος αδίκως σε κάμει να χαθείς.

 

            Την εποχή των Φαναριωτών συνυπάρχουν οι τύποι δραγουμάνος και δραγομάνος. Σήμερα ο τύπος δραγουμάνος έχει επικρατήσει –είναι και επώνυμο. Βέβαια,  σήμερα η λέξη έχει παλιώσει. Σπάνια ακούγεται σε σημερινά συμφραζόμενα, όταν δεν γίνεται αναφορά σε πρόσωπα και πράγματα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Βέβαια,  στο τραγούδι του Νίκου Γκάτσου, «κριτής κι αφέντης είναι ο θεός και δραγουμάνος του ο λαός». Επίσης, τη λέξη τη βρίσκω και σε σημερινά κείμενα, έστω και σπάνια, με την έννοια του διερμηνέα ή του μεσολαβητή, ενώ στο slang.gr βρήκα την έκφραση «τι στέκεσαι σαν δραγουμάνος», που λέγεται ή λεγόταν όταν κάποιος στέκεται επίμονα πάνω από το κεφάλι μας, όπως θα πρέπει να έστεκαν οι δραγουμάνοι πλάι στον αφέντη τους –βέβαια, συνήθως στην περίσταση αυτή λέμε το πολύ πιο δυσοίωνο, «τι στέκεις σαν τον Χάρο;»

Πιο πάνω είπα πως στα εβραϊκά το targum, λέξη ομόριζη του δραγουμάνου, σημαίνει «μετάφραση, διερμηνεία», αλλά αυτό είναι η μισή αλήθεια. Η λέξη targum (πληθυντικός targumim) σημαίνει επίσης τις αραμαϊκές μεταφράσεις της εβραϊκής Βίβλου, που κυκλοφορούσαν για να βοηθήσουν τους πιστούς που είχαν λησμονήσει τα κλασικά εβραϊκά, ενώ στον μεσαίωνα targum ονομάστηκαν γενικώς τα αραμαϊκά. Τη λέξη αυτή τη συνάντησα τις προάλλες, ενώ έφτιαχνα έναν κατάλογο με τις εκφράσεις κάθε γλώσσας που είναι ισοδύναμες με το ελληνικό «αυτά είναι κινέζικα» ή το αγγλικό that’s Greek to me. Βλέπετε, κάθε λαός έχει άλλη αντίληψη για την κατ’ εξοχήν ακαταλαβίστικη γλώσσα –και το αστείο είναι πως στα Γίντις, τα γερμανοεβραϊκά θα μπορούσαμε να πούμε, η αντίστοιχη έκφραση είναι siz targumleson tsu mir = Αυτά [είναι] η γλώσσα του Ταργκούμ για μένα. Παναπεί, οι εβραίοι της εποχής εκείνης, αν και επίσης τρισχιλιετείς, είχαν την ειλικρίνεια να παραδεχτούν πως δεν καταλαβαίναν γρυ από τα ιερά τους κείμενα. Αλλά πλατειάζω, ας επιστρέψω στον δραγουμάνο και τις παραφυάδες του.

Και θα κλείσω με μια παραφυάδα. Στο μεσαιωνικό λεξικό του Κριαρά βρίσκω πως πέρα από τον τύπο δραγουμάνος υπάρχει και ο τύπος τζουρτζουμάνος, που είναι προϊόν παράλληλου δανεισμού από άλλον αραβικό τύπο (turjuman). Ο τύπος αυτός έδωσε και στη Δύση διάφορους εντελώς αγνώριστους τύπους, λ.χ. το ιταλικό turcimanno (προφανώς δούλεψε και η παρετυμολογία εδώ), το παλαιογαλλικό trucheman, από το οποίο βγαίνει και το σημερινό “par le truchement de…” που σημαίνει «μέσω τού…» ή το γερμανικό Trutzelmann. Σύμφωνα μάλιστα με τη Βικιπαίδεια, το επώνυμο του Φράνιο Τούτζμαν, του εθνικιστή πρώτου προέδρου της Κροατίας, προέρχεται από την ίδια ρίζα, δηλαδή κι αυτός δραγουμάνους προγόνους θα είχε!

Πρώτη δημοσίευση στο sarantakos.com, 12.2.2009.

Μόνιμο λινκ: http://www.sarantakos.com/language/dragoman.htm

 

15 Σχόλια προς “Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία: Δραγουμάνος”

  1. Καλή αρχή κι από εδώ…
    Πολύ ενδιαφέρον ποστ.
    Το επώνυμο «Δραγούμης» έχει σχέση με το «δραγουμάνος» ή όχι;

  2. sarant said

    Πολύ καλή ερώτηση, Αλλουφάνη!
    Να γιατί είναι χρήσιμο το ιστολόγιο: γράφοντας το άρθρο για τον δραγουμάνο, είχα σκοπό να ψάξω και αν έχει σχέση με το επώνυμο Δραγούμης. Όμως, το ξέχασα.

    Λοιπόν, ο Τριανταφυλλίδης λέει στο βιβλίο «Τα οικογενειακά μας ονόματα», μάλλον το πληρέστερο που έχει γραφτεί για το θέμα της ετυμολογίας των επωνύμων, κι ας είναι παλιό, ότι το επώνυμο Δραγούμης προέρχεται από το χωριό Δραγουμή, παλαιότερα Δραγομή, στην Ήπειρο και ότι τόσο το επώνυμο όσο και το τοπωνύμιο είναι σλάβικης αρχής. Επομένως, η πράγματι μεγάλη ομοιότητα με το ‘δραγουμάνος’ είναι συμπτωματική. Η πηγή που δίνει είναι προφορική ανακοίνωση του Φίλιππου Δραγούμη.

  3. Μαρία said

    Του Φιλιππου Δραγουμη… του πρεσβυτερου, οχι του πρασινου.

  4. Πάνος said

    Μια και αναφέρθηκε ο δραγουμάνος του Γκάτσου, ας αναφερθεί και του Λ. Παπαδόπουλου:

    Ο δραγουμάνος του Βεζύρη
    πίνει μαστίχα, ρίχνει τα χαρτιά…

    *

    Θυμάμαι, άκουγα μικρός στο χωριό μου, για κάποιον που παρενέβαινε ως απρόσκλητος υπερασπιστής ή συμβιβαστής, σε καυγά:

    – Δραγουμάνο σε βάλαμε;

  5. Μαρία said

    το συνέδριο της εταιρίας ήμουν ο δραγουμάνος μεταξύ Άγγλων και Γάλλων: με πολλα sic το παραδειγμα απο το εγκριτο ελληνικο βικιλεξικο, εξισου αξιοπιστο με την ομωνυμη εγκυκλοπαιδεια!

  6. μήτσος said

    Γεια σας, καλή αρχή.
    Δεν ξέρω αν επιτρέπετε μια άσχετη ερώτηση. Έπεσε προχθές στα χέρια μου το Λεξικό της Πιάτσας του Ε. Ζάχου (αν δεν κάνω λάθος μετονομάστηκε σε νεότερη έκδοση Λεξικό της Αργκό). Το βρήκα ενδιαφέρον αλλά μεθοδολογικά ασαφές και κατά τόπους προβληματικό.
    Δεν ξέρω αν έχετε άποψη για το λεξικό αυτό και αν θα θέλατε να τη μοιραστείτε μαζί μου/μας (ή αν μπορεί να γίνει αναφορά σε αυτό σε ενδεχόμενη ανάρτηση για την αργκό -υποθέτω ότι το θέμα «αργκό» ενδιαφέρει γενικότερα).
    Ευχαριστώ και συγγνώμη για το «εκτός θέματος».
    Μήτσος

  7. sarant said

    @Πάνος: Στον Δραγουμάνο του Βεζίρη αναφέρομαι αρκετά στην ενότητα Το κομπολόι του δραγουμάνου, στο σάιτ, εκεί που βάζω μεταφραστικά μαργαριτάρια. Για το «δραγουμάνο σε βάλαμε» το θυμόμουν κι εγώ αμυδρά αλλά δεν το ανέφερα επειδή είχα μια αμφιβολία μήπως το μπερδεύω με το «δικηγόρο σε βάλαμε» που είναι ασφαλώς συχνότερο.
    @Μήτσος: Για τον Ζάχο (την πρώτη έκδοση) έχει γράψει πολύ επικριτικά ο μακαρίτης ο Πετρόπουλος στα τελευταία βιβλία του. Σίγουρα ισχύουν αυτά που λες, αλλά το λεξικό το είχα χρησιμοποιήσει πριν από πολλά χρόνια και δεν έχω κρατήσει σημειώσεις των παρατηρήσεών μου. Πάντως, λείπουν λέξεις (π.χ. το φελέκι, για το οποίο ίσως γράψω) ενώ σε κάποια σημεία δίνει την εντύπωση ότι καταγράφει υλικό μιας παρέας.
    @Μαρία: Είσαι αυστηρή, θαρρώ. Δεν είναι τόσο κακό το παράδειγμα για βικιλεξικό και για σημερινή χρήση. Σε κανονικά λεξικά έχω δει πολύ χειρότερα παραδείγματα χρήσης (αλλά δεν έχω κανένα πρόχειρο).

  8. Kits said

    Κατά μια θεωρία το Δραγουμή προέρχεται από το Υδραγουμή, δηλαδή το πέρασμα του νερού.
    Δεν έχει κάτι σλάβικο, εκτός κι αν , όπως με κατέγραψαν εσφαλμένα μια φορά στα σύνορα Βουλγαρίας- Σερβίας ως «Dragomir»

    Λέει ο «πράσινος» Φίλιππος Δραγούμης που το συζητάγαμε

  9. Μαρία said

    Και ενας Δραγουμανος, ονομα και πραμα.
    http://citypress-gr.blogspot.com/2008/06/siemens.html

  10. Επίσης, ο γνωστός λογοτέχνης, σκηνοθέτης, σεναριογράφος, αλλά και στιχουργός Γιώργος Μυλωνάς (πέρσι τέτοιον καιρό στη δημοσιότητα) έγραψε κι αυτός για δραγουμάνους:

    http://www.stixoi.info/stixoi.php?info=Lyrics&act=details&song_id=18279

    Θα σας γελάσω τι ήθελε να πει ο ποιητής…

  11. sarant said

    @Kits: Το «Υδραγουμή» μου φαίνεται να μην στέκει καλά. Εντάξει το «υδρ-» αλλά το υπόλοιπο από ποια ελληνική λέξη προέρχεται; Το άγω; Και μετά;

  12. Μαρία said

    kits,στα νεα ελληνικα μια λεξη υπαρχει σε -αγουμι, κι αυτη τουρκικη, το λαγουμι. Το Dragomir παντως ειναι θαυμασιο.
    stazy, μετα απο 300 χρονια στην ξενητια ο Κωτσος και δραγουμανος γινεται και ο,τι θες. Αλλα προκειται για υψηλη τεχνη οπως και ολες οι βιντεοταινιες του μεγαλου σεναριογραφου…

  13. Μαρία said

    Στο ξυπόλητο τάγμα(1954) που ξαναείδα στο κανάλι της βουλής η διερμηνέας λέγεται δραγουμάνισσα.

  14. Γς said

    Πήγα να ρίξω μια ματιά στα παλιά νήματα, τα πρώτα και βρέθηκα εδώ, στους δραγουμάνους.
    Και θυμήθηκα το βιβλίο εκείνο του Δραγούμη με τις υπογραφές του και τις πάμπολλες σημειώσεις του στα περιθώρια των σελίδων. Και σιγά μην ήταν το πρώτο βιβλίο (από το γιυσουρούμ) που μου έχουν κλέψει.

    Κάποτε χρειάστηκα επειγόντως ένα βιβλίο που είχα δανείσει σε έναν συμφοιτητή μου που είχε όμως στρατευτεί. Πήγα σπίτι του και προσπαθήσαμε με τη μάνα του να το εντοπίσουμε. Ολο το δωμάτιό του ήταν γεμάτο από βιβλία που μου είχε βουτήξει. Τι στο διάβολο τα ήθελε; Τα περισσότερα ήταν ξενόγλωσσα που δεν μπορούσε να διαβάσει.

    Τέλος πάντων. Διαβάζω για “πράσινο” Δραγούμη και δεν τον ήξερα. Κοίταξα στον Γκούγκλη και έπεσα πάνω στους απογόνους της οικογένειας Δραγούμη.

    Και κάτω κάτω ο πρέσβης Αλέξανδρος Ξύδης.
    Δεν τον ήξερα κι όταν κάποτε είχε έρθει στο εργαστήριό μας με ρώτησε τι έβλεπα στο μικροσκόπιο του απάντησα παρασκευάσματα σιελογόνων αδένων. Χρωματοσώματα.
    -Από άνθρωπο;
    -Όχι από μύγες.
    -Τι μύγες;
    -Ξυδόμυγες
    -Παρντόν;
    -Επιστημονικά Δροσόφιλες

    Θυμήθηκα και κάτι άλλο με τον πρέσβη.
    [Τι σοφίστηκα το άτομο για να αναστήσω ένα παμπάλαιο νήμα]

  15. Reblogged στις anastasiakalantzi50.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: