Συζητώντας για τα Αλάνια στο Πατάρι

Ποια Αλάνια; Του Παζολίνι. Ποιο Πατάρι; Του Gutenberg, Διδότου 37,  πάνω από το βιβλιοπωλείο.

Το περασμένο Σάββατο, πρώτη  του μήνα, πήρα μέρος σε μια συζήτηση για το βιβλίο αυτό του Παζολίνι, που πρόσφατα εκδόθηκε από τις εκδόσεις Gutenberg. Με είχε προσκαλέσει  ο εκδότης,  ο Κώστας Δαρδανός,  να συμπαρουσιάσω το βιβλίο μαζί με τον  φίλο Γιώργο Κεντρωτή,  που το μετέφρασε στη νέα έκδοση.

Μου έκανε  εντύπωση  ότι το πατάρι  ήταν εντελώς γεμάτο πολλή ώρα πριν  αρχίσει η εκδήλωση. Ο Κεντρωτής βέβαια, σαν  καθηγητής Μετάφρασης που είναι, έχει και δικό του κοινό, αλλά οι σαββατιάτικες αυτές παρουσιάσεις φαίνεται ότι έχουν  έναν πυρήνα ανθρώπων που τις παρακολουθεί πιστά. Βοηθάει και ότι κάθε  φορά κληρώνονται στο τέλος τρία βιβλία για δώρο, με λαχνούς που συμπληρώνουν οι παρευρισκόμενοι στην αρχή.

Το μυθιστόρημα του Παζολίνι είχε εκδοθεί το 1980  από τον  Οδυσσέα, με επίσης καλή μετάφραση του Βαγγέλη Ηλιόπουλου και με τον τίτλο Παιδιά της ζωής. Η αλλαγή του τίτλου προκάλεσε ενοχλημένες αντιδράσεις, συγγνωστές αλλά όχι σωστές -τα λέω αναλυτικά πιο κάτω.

Παίρνοντας στα χέρια μου το βιβλίο, είχα διαπιστώσει την καλή ποιότητα της έκδοσης, όπως και σε όλα τα (ακριβούτσικα, για να τα λέμε όλα) βιβλία του Γκούτενμπεργκ, αλλά μου είχε  κάνει εντύπωση ότι έλειπε κάποια εισαγωγή από τον  μεταφραστή -ενώ υπήρχαν υποσημειώσεις. Στην εκδήλωση έμαθα ότι ο Ιταλός εκδότης  είχε προβάλει  όρο,  για την  παραχώρηση των δικαιωμάτων, αν θέλει ο Έλληνας εκδότης να προτάξει κάποιον πρόλογο ή κάποια άλλη εισαγωγή, ή να βάλει επίμετρο, να μεταφράσει το ελληνικό κείμενο στα ιταλικά ή στα αγγλικά και να το παρουσιάσει προς έγκριση. Η απαίτηση αυτή κρίθηκε υπερβολική κι έτσι το βιβλίο κυκλοφόρησε χωρίς κάποιου είδους πρόλογο ή εισαγωγή.

Στην εκδήλωση  μοιράστηκε λοιπόν ένα βιβλιαράκι 40 σελίδων, που είχε τον  πρόλογο του Κεντρωτή, που δεν επέτρεψαν οι δικαιούχοι να τυπωθεί μαζί με το βιβλίο. Υποθέτω ότι το βιβλιαράκι θα  διανέμεται  από το βιβλιοπωλείο σε όποιον  έχει αγορασει το βιβλίο -και λέει πολύ χρήσιμα πράγματα μέσα. Όπως είπα χαριτολογώντας,  αν υπήρχε ο πρόλογος αυτός  ενσωματωμένος στο βιβλίο εξαρχής, δεν θα έπαιρνα μέρος στην παρουσίαση διότι όσα είχα να πω περιέχονταν  ήδη  στον πρόλογο.

Εδώ θα παρουσιάσω την ομιλία που είχα ετοιμάσει. Στο τέλος όμως βάζω και ένα  βίντεο,  διάρκειας 90 λεπτών,  με όλη την εκδήλωση, μαζί και τη συζήτηση  που ακολούθησε. Οπότε  αν έχετε καιρό μπορείτε να παρακολουθήσετε και το βίντεο, που έχει όλα όσα είπα εκτός κειμένου και  φυσικά την ομιλία του Γιώργου Κεντρωτή.

ΓΙΑ ΤΑ ΑΛΑΝΙΑ ΤΟΥ ΠΑΖΟΛΙΝΙ

Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ εσάς που ήρθατε εδώ να μας  ακούσετε και τον Γιώργο Δαρδανό για την τιμητική πρόσκληση  να πάρω μέρος στη συζήτηση με τον φίλο Γιώργο Κεντρωτή για ένα πολύ σημαντικό μυθιστόρημα, τα Αλάνια του Πιέρ Πάολο Παζολίνι.

Το μυθιστόρημα εκδόθηκε το 1955, όταν  ο Παζολίνι ήταν  33 χρονών. Είχε έρθει στη Ρώμη το 1950 με τη μητέρα του και είχε ζήσει σε μια μποργκάτα,  μια φτωχογειτονιά σαν κι αυτές που περιγράφονται στο βιβλίο -όπως λέει η Τιτίκα Δημητρούλια σε μια κριτική της, έναν από «τους συνοικισμούς στα περίχωρα της Ρώμης όπου οι φασίστες είχαν στο μεσοπόλεμο συγκεντρώσει το λούμπεν προλεταριάτο – με ένα οργανωμένο σχέδιο που παρουσιαζόταν ως στεγαστική πολιτική και στην πραγματικότητα επεδίωκε την «κάθαρση» του κέντρου της Ρώμης από όλους εκείνους τους πληθυσμούς που τους χαλούσαν την εικόνα και, κυρίως, αποτελούσαν δυνητικές εστίες κοινωνικές ανάφλεξης».

Πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος,  χαρακτήρας που χρησιμεύει σαν  καθοδηγητικό νήμα  της  αφήγησης έστω κι αν δεν εμφανίζεται συνεχώς, είναι ο Σγουρομάλλης,  Il riccetto. Παρακολουθούμε λοιπόν το πέρασμα του Σγουρομάλλη και των αγοριών  της παρέας του από την παιδική ηλικία στην εφηβική. Πράγματι, το μυθιστόρημα ξεκινάει με την  πρώτη κοινωνία  του Σγουρομάλλη, που είναι τότε 10 χρονών, το 1943, και τελειώνει κάπου 9-10 χρόνια αργότερα, με έναν θάνατο, το πνίξιμο ενός παιδιού σε έναν παραπόταμο του Τίβερη, έναν θάνατο στον οποίο ο Σγουρομάλλης είναι θεατής.

Εδώ να πούμε ότι ο χρόνος στο μυθιστόρημα δεν δηλώνεται πάντοτε με σαφήνεια. Το πρώτο κεφάλαιο ξεκινάει έναν Ιούλιο με τους Γερμανούς να  βρίσκονται ακόμα στη Ρώμη -άρα πρόκειται για τον Ιούλιο του 1943. Ωστόσο, μετά το πρώτο επεισόδιο του κεφαλαίου,  μετά τους αστερίσκους, στη σελ. 21, οι Γερμανοί έχουν  πια φύγει. Και το δεύτερο κεφάλαιο ξεκινάει,  δηλωμένα, καλοκαίρι του 1946. Ο δεκατριάχρονος πια Σγουρομάλλης πιάνει την πρώτη του «ταχτική δουλειά», μέλος μιας ομάδας παπατζήδων· βγάζει καλά λεφτά και τότε έχει και τις πρώτες του σεξουαλικές εμπειρίες, με μια φτηνή πόρνη -που μάλιστα του κλέβει και το κομπόδεμα πάνω στην πράξη.

Ο Σγουρομάλλης  και ο ξάδερφός του ο Αλντούτσο ζουν στο Φερομπεντό όπως είναι η  ρομανέσκα παραλλαγή του επίσημου ιταλικού Φέρρο-Μπετόν, Σίδερο-μπετόν δηλαδή, μια φάμπρικα που έχει δώσει  το όνομα της στη γειτονιά. Μένουν σ’ ένα δημοτικό σχολείο, προφανώς επιταγμένο· στο τέλος του δεύτερου κεφαλαίου το σχολείο καταρρέει, τραυματίζοντας βαριά έναν φίλο τους που τελικά πεθαίνει. Τότε, η οικογένεια του Σγουρομάλλη πηγαίνει να ζήσει σε μια κανονική μποργκάτα, στο Τιμπουρτίνο,  όλη η οικογένεια σε ένα δωμάτιο.

Όλα σχεδόν τα αγόρια της παρέας του Σγουρομάλλη έχουν παρατσούκλια, που ο Κεντρωτής τα μεταφράζει με πολλή ευρηματικότητα, παραθέτοντας μάλιστα σε υποσημείωση το πρωτότυπο: Ξετσίπωτος, Μπλάστρης, Βαρέλας, Χούφτας, Παιδαράς,  Τυρομούρης, Λέρας, Μπελαλής και πάει λέγοντας, ενώ κάποιοι λιγότεροι έχουν υποκοριστικά του ονόματός τους, με τη μεγάλη ποικιλία που επιτρέπει η ιταλική γλώσσα, όπως ο Ανιολέτο, που είναι υποκοριστικό υποκοριστικού, ή ο Αλντούτσο, ο ξάδερφος του Σγουρομάλλη.

Στον κόσμο αυτόν τα κορίτσια είναι σχεδόν αόρατα, μόνο φευγαλέα γίνεται λόγος γι’ αυτά. Οι γυναικείοι χαρακτήρες είναι ή οι μανάδες των ηρώων ή πόρνες. Στο πέμπτο κεφάλαιο, όταν  ο Σγουρομάλλης  κι ο Λέρας γνωρίζουν έναν «γέρο», έναν εργάτη καμιά 45ριά χρονών δηλαδή, και τους καλεί στο διαμέρισμά του όπου παρουσιάζονται οι τρεις κόρες του, τα δυο αλάνια μένουν σαν μαγεμένα και μεταμορφώνονται σε καλά και ευγενικά αγόρια. Λίγο αργότερα, ο Σγουρομάλλης συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σχεδόν τρία χρόνια φυλακή -για μια διάρρηξη που δεν έχει κάνει. Βγαίνει από τη φυλακή την άνοιξη του 1950.

Στα τρία τελευταία κεφάλαια, ο Σγουρομάλλης περνάει κάπως σε δεύτερο πλάνο και πρωταγωνιστούν άλλοι της  παρέας. Στο έκτο κεφάλαιο, μια συμμορία αγόρια κάνουν μπάνιο στα βρομόνερα του Ανιένε, και μέσα στην ανία τους, αρχίζουν να προγκάνε και μετά να κοροϊδεύουν, και μετά να βασανίζουν ένα προβληματικό αγόρι, τον Τσιμπουρέλο, που τελικά τον δένουν σε ένα παλούκι και του βάζουν φωτιά -με πολλή τέχνη ο Παζολίνι περιγράφει κινηματογραφικά τη  φωτιά να κροταλίζει χωρίς να μας πει ή να μας δείξει τι απέγινε το δεμένο αγόρι.

Στο έβδομο κεφάλαιο παρακολουθούμε μιαν αέναη νυχτερινή περιπλάνηση του Αλντούτσο και του Μπελαλή στο κέντρο της Ρώμης· έχουν φύγει από το σπίτι τους όπου δεν αντέχουν να μείνουν  ούτε λεπτό. Ταξιδεύουν ποδαράτο ή πάνω στον  προφυλακτήρα του τραμ, χαζεύουν απρόσιτες γυναίκες, ψωνίζονται με ομοφυλόφιλους, συναντούν κατά τύχη  τον  Σγουρομάλλη, επισκέπτονται ένα πορνείο· ξεθεωμένος επιστρέφει ο Αλντούτσο στο σπίτι του όπου ξαναρχίζει ο αέναος καβγάς με τη μάνα του -και τη χτυπάει με το μαχαίρι.

Αλλά και στο όγδοο κεφάλαιο η δράση επιστρέφει στις θλιβερές όχθες του Ανιένε και στα αγόρια που κάνουν μπάνιο στα βρόμικα νερά του,  πλάι στους σωλήνες που ξερνάνε τα απόβλητα των βιομηχανιών. Εκεί είναι και τρία αδέρφια, από μια κάπως πιο ευκατάστατη γειτονιά, που έχουν πάρει μέρος στο κάψιμο του Τσιμπουρέλου και τώρα το έχουν σκάσει από το σπίτι τους επειδή έχουν έρθει οι καραμπινιέροι να κάνουν ερωτήσεις. Παραμονεύει όμως η Ξερακιανή κυράτσα,  όπως είναι ο τίτλος του κεφαλαίου, δηλαδή  ο θάνατος: ο μεγαλύτερος από τα τρία αδέρφια, προσπαθώντας να περάσει το ποτάμι σε ένα σημείο που έχει ρεύματα, όπως είχε κάνει ένα μεγαλύτερο αγόρι, πνίγεται.

Σε ένα γράμμα προς τον εκδότη του ο Παζολίνι είχε επισημάνει ότι υπάρχουν δυο πολύ όμοια επεισόδια, το ένα στην αρχή και το άλλο στο τέλος του βιβλίου. Στο πρώτο επεισόδιο, ο Σγουρομάλλης και οι φίλοι του, παιδάκια μεν αλλά ήδη ξεσκολισμένα στις κλοπές και σε κάθε λογής  βρομοδουλειές, έχουν πάει βαρκάδα στον Τίβερη. Ο Σγουρομάλλης  αντιλαμβάνεται ένα χελιδόνι που πνίγεται και βουτάει στο νερό, παρόλο που το ποτάμι έχει ρεύματα σ’ εκείνο το σημείο· με κίνδυνο της  ζωής του, το σώζει. Στο δεύτερο επεισόδιο, αυτό που μόλις ανέφερα, ο Σγουρομάλλης από παιδάκι έχει πια γίνει αντράκι, έχει κάπως συμμαζευτεί μάλιστα, αφού δουλεύει και έχει αφεντικό, βλέπει λοιπόν  το άλλο αγόρι να πνίγεται στον Ανιένε και δεν κουνάει το δάχτυλό του για να τον  σώσει.

Η γλώσσα βέβαια παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στο μυθιστόρημα. Οι ήρωες, τα Αλάνια, μιλάνε ρομανέσκα, τη διάλεκτο της Ρώμης· πιο σωστά, την υπο-διάλεκτο που μιλιέται στις μποργκάτες, γεμάτη βρισιές, με συχνότερη  το Li mortacci sua, κατά λέξη, όπως μας πληροφορεί ο Κεντρωτής, «τους παλιοπεθαμένους σου», που συνήθως, εύστοχα, το αποδίδει «το σόι σου». Η γλώσσα χρησιμεύει και για διάκριση. Διαβάζω από το κεφάλαιο 7:

Οποίοι ηλίθιοι, έκανε η μαντάμα, η οποία κάθε τόσο μιλούσε  επίσημα ιταλικά, γιατί ως ιδιοκτήτρια που ήταν θεωρούσε ότι ανήκε στο υψηλό κοινωνικό επίπεδο. Ο Παζολίνι γράφει italiano, o Κεντρωτής  σωστά μεταφράζει «επίσημα ιταλικά». Αλλά αμέσως μετά μας πληροφορεί ο συγγραφέας ότι «όποτε θίγονταν τα  συμφέροντά της χρησιμοποιούσε τη διάλεκτο του Τραστέβερε»

Ο Κεντρωτής αντεπεξέρχεται πολύ καλά στην πρόκληση της μετάφρασης του έργου, πηδώντας διαρκώς από τις χυδαιότερες βρισιές στις πιο ποιητικές εικόνες, από την καβαλίνα του δρόμου στην κορφή της ροδακινιάς, όπως λέει ο Βάρναλης. Εκτίμησα επίσης το γεγονός ότι στις υποσημειώσεις του αποτίει τη  δέουσα τιμή σε έναν παλιό ομότεχνό του, τον ποιητή της Ρώμης, τον Τζουζέπε Μπέλι,  που έγραψε σονέτα στα ρομανέσκα.

Όταν κυκλοφόρησε στην  Ιταλία το μυθιστόρημα του Παζολίνι,  έκανε αίσθηση. Το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν το εκτίμησε ιδιαίτερα, ενώ το κράτος  ενοχλήθηκε. Ο Παζολίνι και ο εκδότης του πέρασαν από δίκη για τον «πορνογραφικό χαρακτήρα» του έργου, εξαιτίας των  διαλόγων του και επειδή έθιγε το θέμα της αντρικής πορνείας. Ο μεγάλος ποιητής  Ουνγκαρέτι κατέθεσε ότι θα ήταν  προσβολή της αλήθειας αν ο Παζολίνι έβαζε τα αγόρια να μιλάνε σαν κομψευόμενοι της καλής κοινωνίας, και ότι δεν μπορούμε να απαιτήσουμε από τον συγγραφέα να κάνει τη στρουθοκάμηλο και να αγνοήσει την  πραγματικότητα. Ο κριτικός λογοτεχνίας Κάρλο Μπο, αργότερα βουλευτής  του Χριστιανοδημοκρατικού κόμματος, κατέθεσε πως το βιβλίο είναι γεμάτο χριστιανικές αξίες διότι προκαλεί τον οίκτο για τους φτωχούς και τους απόκληρους. Τελικά, οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν.

Αλλά κι εδώ στην Ελλάδα έγινε μια μικρή άτυπη δίκη, όταν κυκλοφόρησαν τα Αλάνια, διότι ο τίτλος ξένισε και θεωρήθηκε λανθασμένος ή ακόμα  και προσβλητικός από κάποιους. Να ξενίσει ένας νέος τίτλος,  είναι  κατανοητό ως ένα  σημείο,  ιδίως όταν  κάποιος έχει γνωρίσει τον  τίτλο της προηγούμενης μετάφρασης («Τα παιδιά της ζωής») κι έχει εξοικειωθεί με αυτόν. Κάθε  τι που μας αλλάζει κάτι που έχουμε συνηθίσει και αγαπήσει, μας ταράζει και μας ενοχλεί και αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τίτλους βιβλίων. Για  να φέρω δυο παραδείγματα, ίσως θα θυμάστε πόσοι είχαν αντιδράσει βίαια όταν  η αείμνηστη Τζένη Μαστοράκη, μεταφράζοντας ξανά τον  Φύλακα στη σίκαλη, του Σάλιντζερ, θεώρησε σωστό να αλλάξει τον  τίτλο σε «Στη σίκαλη, στα στάχυα,  ο πιάστης» ή όταν ο Γιάννης Χάρης,  που έφυγε προχτές από τη ζωή, άλλαξε το καθιερωμένο «Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι» του Κούντερα σε «Η αβάσταχτη ελαφρότητα της ύπαρξης». Δεν θα εξετάσω αν ήταν επιτυχημένες ή δικαιολογημένες οι δυο αλλαγές των καθιερωμένων  τίτλων, αλλά θα σταθώ στο ότι υπήρξε ενόχληση από την  αλλαγή αυτή.

Πέρα από αυτό όμως, που είναι κατανοητό και συγγνωστό, παραβλέπουν πολλοί ότι ο όρος Ragazzi di vita είναι λάθος να μεταφράζεται κατά λέξη, διότι σημαίνει απλούστατα «Παιδιά του δρόμου», γι’ αυτό άλλωστε η αγγλική μετάφραση του έργου του Παζολίνι είναι The street kids. Για τα ιταλικά θα σας πει περισσότερα ο νοικοκύρης της μετάφρασης, αλλά νομίζω ότι ο σχολιογράφος του λογοτεχνικού περιοδικού Βλάβη (στο τεύχος 6, το πιο πρόσφατο) έπιασε και μια άλλη πτυχή της  ενόχλησης  κάποιων από τον  τίτλο Αλάνια:

Ο λόγος που τα «αλάνια» ξενίζουν αφορά τον φόβο υφολογικής παρακμής, αφορά τις στρατηγικές αποκλεισμού των  «αλανιών» και της γλώσσας τους από τον  κόσμο της διανόησης, αφορά έναν αποκλεισμό που πρέπει να αυτοεπιβεβαιώνεται διαρκώς.

Ενοχλεί δηλαδή η αναφορά σε «αλάνια»· ας κάνουν  ό,τι κάνουν, αλλά  όχι να το βλέπουμε και στο εξώφυλλο του  βιβλίου!

Εγώ πάλι, πιστεύω ότι ο νέος τίτλος αποτυπώνει με ακρίβεια το περιεχόμενο του μυθιστορήματος -όπως και η μετάφραση του Γιώργου Κεντρωτή, ο οποίος αναμετρήθηκε επάξια με ένα δύσκολο έργο. Σας ευχαριστώ!

Και το βίντεο της εκδήλωσης