Μειονότητες ή μειοψηφίες;

Στο περιθώριο της πρότασης δυσπιστίας στη Βουλή, ένα γλωσσικό ζήτημα ήρθε στην παραπολιτική επικαιρότητα για τα 15 παροιμιώδη λεπτά δημοσιότητας, και μάλιστα από την πλευρά που δεν  το περίμενα. Με το θέμα αυτό είχα ασχοληθεί σε άρθρο πριν από 11 χρόνια, οπότε είναι χρήσιμο να  δούμε αν και τι έχει αλλάξει στο διάστημα  αυτό.

Η αρχή έγινε προχτές, όταν μέλη της Νέας Αριστεράς έριξαν δολοφονικά τρικάκια μέσα στην αίθουσα της Βουλής. Η ΟΝΝΕΔ καταδίκασε τη βεβήλωση αυτή του ναού της δημοκρατίας και την «πολιτική εργαλειοποίηση της τραγωδίας των Τεμπών από θλιβερές μειονότητες του πολιτικού μας συστήματος».

Κάποια φορά θα γράψουμε για τον όρο «εργαλειοποίηση», που έχει γίνει κλισέ τον τελευταίο καιρό, αλλά όχι σήμερα.

Στην ανακοίνωση της ΟΝΝΕΔ, λοιπόν, ο όρος «μειονότητες», εκεί που θα περιμέναμε «μειοψηφίες», ξένισε πολλούς και σχολιάστηκε αρκετά στα σόσιαλ.

Ο βουλευτής της Νέας Αριστεράς  Νάσος  Ηλιόπουλος, σε ποστ που βλέπετε, σχολίασε την  επιλογή αυτή: Μπράβο παιδιά, σταθερά επιβεβαιώνετε το σύνθημα «το πτυχίο στο σπίτι».

Ωστόσο, ύστερα από λίγη ώρα βρέθηκε ένας μετακλητός της Νέας Δημοκρατίας που μπορεί να ανοίξει λεξικό, και βρήκε ότι υπάρχει λεξικό που καταγράφει τη σημασία «μειονότητα = μειοψηφία».

Όχι το λεξικό του Μπαμπινιώτη, ούτε το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, ούτε το Χρηστικό Λεξικό -αλλά το ΜΗΛΝΕΓ, το ηλεκτρονικό λεξικό των  εκδόσεων Πατάκη, το οποίο γράφει:

Η αλήθεια είναι ότι δεν θυμάμαι να έχω ξαναδεί το «μειοψηφία» να χρησιμοποιείται με τη  σημασία της μειονότητας και με παραξένεψε η  λεξικογραφική κατοχύρωση, χωρίς μάλιστα μια σημείωση  του τύπου «σπάνια».

Μέχρι τώρα, η συζήτηση εστιαζόταν κυρίως στο ζευγάρι των αντίθετων όρων, την  πλειονότητα και την  πλειοψηφία. Για το θέμα αυτό, είχα γράψει εδώ πριν από 10 χρόνια και 6 μήνες:

Παραθέτω σχεδόν ολόκληρο το παλιό εκείνο άρθρο:

Πλειοψηφίες και μειονότητες

Στο σημερινό θέμα έχω αναφερθεί παρεμπιπτόντως δυο-τρεις φορές στο ιστολόγιο, αλλά ειδικό άρθρο δεν έχω αφιερώσει. Πρόκειται για την (υποτιθέμενη) διάκριση ανάμεσα στις λέξεις «πλειοψηφία» και «πλειονότητα». Την ξαναθυμήθηκα προχτές, όταν έγραψα εδώ ότι κάποιοι είναι «στη συντριπτική πλειοψηφία τους» υποστηρικτές των κομμάτων της συγκυβέρνησης και ένας καλός φίλος στο Φέισμπουκ μού υπενθύμισε σε προσωπικό μήνυμα ότι το σωστό είναι «πλειονότητα» και όχι «πλειοψηφία».

Ο φίλος στηρίζει την άποψή του στο επιχείρημα ότι, από την ετυμολογία του, ο όρος «πλειοψηφία» πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο όταν η υπεροχή αυτή προκύπτει από ψηφοφορία ή άλλη εκλογική διαδικασία, και σε όλες τις άλλες περιπτώσεις πρέπει να χρησιμοποιείται ο όρος «πλειονότητα». Η άποψη αυτή υποστηρίζεται πράγματι από πολλούς λαθοθήρες, και μπορείτε να τη βρείτε σε καταλόγους με τα συχνότερα (ή τα φριχτότερα) «λάθη που κάνουμε στη γλώσσα μας», αλλά νομίζω ότι δεν είναι σωστή.

Πράγματι, όπως απάντησα στον φίλο μου, σύμφωνα με το εγκυρότερο ελληνικό λεξικό, το ΛΚΝ (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη) η λέξη πλειοψηφία σημαίνει, μεταξύ άλλων: ο μεγαλύτερος αριθμός, το μεγαλύτερο ποσοστό (σε σχέση με ένα σύνολο). Το λεξικό δίνει τις εξής παραδειγματικές φράσεις: H πλειοψηφία των Ελλήνων είναι υπέρ της ενωμένης Ευρώπης. H πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής είναι αγρότες.

Και τις δύο αυτές φράσεις, οι σκληροπυρηνικοί λαθοθήρες θα τις θεωρούσαν λανθασμένες, αφού η ανάδειξη του μεγαλύτερου ποσοστού δεν έχει προκύψει από ψηφοφορία. Ίσως την πρώτη να τη δέχονταν καταχρηστικά, αφού ενδεχομένως προϋποθέτει κάποια δημοσκόπηση, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα δέχονταν τη δεύτερη, όπου η αριθμητική υπεροχή διαπιστώνεται από καταμέτρηση ή απογραφή και όχι από ψηφοφορία.

Από τη στιγμή όμως που ένα έγκυρο λεξικό δέχεται μια σημασία, χωρίς μάλιστα να τη θεωρεί καταχρηστική, η άποψη ότι σωστός τύπος είναι ο τ. πλειονότητα δεν στηρίζεται σε καμιά βάση. Είναι καθαρά θέμα προτίμησης αν θα επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «πλειονότητα» ή τον όρο «πλειοψηφία», ενώ κάποιοι μπορεί να χρησιμοποιούν πότε τον ένα όρο και πότε τον άλλο. Προσωπικά χρησιμοποιώ συνήθως τον όρο «πλειοψηφία» και σπανιότερα τον όρο «πλειονότητα», ενώ μερικές φορές χαριτολογώντας αναφέρω και τους δύο, π.χ. «η πλειοψηφία (πλειονότητα αν επιμένετε πολύ) θα συμφωνήσει ότι…».

Να σημειώσουμε ότι το ΛΚΝ δεν είναι το πρώτο λεξικό που αναγνωρίζει τη γλωσσική πραγματικότητα, ότι δηλαδή πλειοψηφία και πλειονότητα μπορούν να χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα. Το λεξικό του Σταματάκου, που κυκλοφόρησε λίγο μετά τον πόλεμο, έδινε ως δεύτερη σημασία της λ. πλειοψηφία την πλειονότητα.

Βέβαια, αν ακολουθήσουμε τους λαθολόγους, είναι πολύ λίγες οι περιπτώσεις εκτός εκλογών και κοινοβουλευτικού ρεπορτάζ όπου μπορούμε να χρησιμοποιούμε τη λέξη «πλειοψηφία». Και βέβαια, από τη στιγμή που αυτή η χρήση της λ. πλειοψηφία στιγματίζεται στα λαθολόγια, και χαρακτηρίζεται «σολοικισμός», κάποιοι αυτολογοκρίνονται και προσπαθούν να μην τη χρησιμοποιούν -χαρακτηριστικό παράδειγμα, που το επισήμανε παλιότερα στη Λεξιλογία ο φίλος Κώστας, σε ένα δελτίο ειδήσεων της μακαρίτισσας της ΝΕΤ, όπου ο δημοσιογράφος Προκόπης Δούκας είπε «η πλειοψηφία των αγροτών…» (ή κάτι τέτοιο) και αμέσως αυτοδιορθώθηκε: «η πλειονότητα, σας ζητώ συγνώμη» -λες και είχε ξεστομίσει κάποια κακιά λέξη!

Εννοείται ότι αν επικρατήσει η λογική των λαθολόγων, ότι δηλαδή μόνο αν έχει προηγηθεί ψηφοφορία μπορούμε να χρησιμοποιούμε τη λέξη «πλειοψηφία», αλλιώς θα λέμε πλειονότητα, θα έχουμε διάφορα αστεία διλήμματα: για παράδειγμα, μπορούμε να πούμε ότι «η πλειοψηφία των ερωτηθέντων διαφωνεί με τον ΕΝΦΙΑ» όταν αναφερόμαστε σε αποτελέσματα δημοσκόπησης; Αυστηρά μιλώντας όχι: δεν ψήφισαν. Αλλά μήπως η έκφραση της γνώμης δεν εξομοιώνεται με την ψήφο; Ή θα πλάσουμε άλλη λέξη, πλειογνωμία ας πούμε, για τα γκάλοπ; Είναι πολύ απλούστερο να δεχτούμε την πραγματικότητα, ότι πλειοψηφία μπορεί να σημαίνει «το μεγαλύτερο μέρος ενός συνόλου». Δεν αγνοούμε την ετυμολογία, αλλά οι σημασίες εξελίσσονται -οι τραγωδίες δεν έχουν πια σχέση με τους τράγους, ενώ οι περισσότεροι από εμάς έχουμε παντρευτεί με γυναίκες χωρίς να αισθανθούμε ότι υπ-ανδρευόμαστε.

Είναι βέβαια αλήθεια αυτό που επισημαίνει σε ένα παλιότερο άρθρο του ο Δ. Δημητράκος, ότι σε άλλες γλώσσες δεν υπάρχουν δύο λέξεις αλλά μία μόνο (π.χ. majority στα αγγλικά), αλλά δεν θα συμφωνήσω μαζί του όταν χαρακτηρίζει «σολοικισμό» τη χρήση της πλειοψηφίας όταν δεν έχει προηγηθεί ψηφοφορία. Κι επειδή εκείνο το άρθρο έχει γραφτεί πριν από 15 χρόνια, αναρωτιέμαι αν υποστηρίζει την ίδια θέση και σήμερα.

Πάντως, εγώ τόσα χρόνια που παρατηρώ διάφορες λεπτές διακρίσεις στη γλώσσα (οι οποίες, καλώς ή κακώς, όμορφα καίγονται) μια μόνο φορά έχω παρατηρήσει να τονίζεται η διάκριση πλειοψηφίας και πλειονότητας έμπρακτα μέσα σε κείμενο. Το 2010, η Λιάνα Κανέλλη, επικρίνοντας τα μνημονιακά μέτρα, έγραφε:

Για να κρύψει [η κυβέρνηση] τα εγκλήματά της εναντίον των εργαζομένων, των γυναικών, των γέρων, των νέων, της πλειονότητας αλλά όχι και πλειοψηφίας της χώρας, ….

Τα μαυρισμένα δικά της. Οι εργαζόμενοι, μας λέει, είναι πλειονότητα (στην απογραφή), αλλά όχι πλειοψηφία (διότι ψηφίζουν, εννοεί, κόμματα αντίθετα με το συμφέρον τους). Ωραίο το λεκτικό παιχνίδι, αλλά δεν μπορεί, μόνο αυτό, να κρατήσει στη ζωή μια διάκριση που σχεδόν όλοι μας έχουμε πάψει να τηρούμε, είτε συνειδητά είτε χωρίς να το συνειδητοποιήσουμε.

Ο λόγος που προσωπικά προτιμώ να λέω για «πλειοψηφία» ακόμα και σε περιπτώσεις που δεν έχει προηγηθεί ψηφοφορία, είναι πολύ απλός. Το αντίθετο της πλειοψηφίας είναι η μειοψηφία. Ποιο είναι το αντίθετο της πλειονότητας; Καθώς μεταβάλλονται τα πράγματα και αλλάζουν οι καταστάσεις, η σημερινή πλειοψηφία μπορεί αύριο να γίνει μειοψηφία. Η σημερινή πλειονότητα τι θα γίνει; Ή μήπως το αντίθετο της πλειονότητας είναι η μειονότητα;

Σε ένα λαθολόγιο που υποστηρίζει τη διάκριση ανάμεσα στις δύο λέξεις, δίνεται η παραδειγματική φράση: Σήμερα οι νέοι στην πλειονότητά τους αποφεύγουν το γάμο. Και δίνει για την λ. «πλειονότητα» το αντίθετο «μειονότητα». Όμως, καλές μου κυρίες (γυναίκες έχουν γράψει το λαθολόγιο αυτό), τη σήμερον ημέρα όταν λέμε μειονότητα εννοούμε κάτι πολύ πιο φορτισμένο από το «μικρότερο μέρος ενός συνόλου». Εννοούμε μια μερίδα με ξεκάθαρη διαφορετικότητα, μια ομάδα ανθρώπων που άλλοτε καταπιέζεται και άλλοτε προστατεύεται. Χύνεται αίμα για τις μειονότητες. Ας δοκιμάσουμε όμως να αναποδογυρίσουμε την παραδειγματική σας φράση: Σήμερα, μια μειονότητα νέων διαλέγει τον γάμο. Δεν φτάνει που βάλαμε το χαλκά, μας λέτε και μειονότητα;

Όπως έγραψα και στον φίλο μου στο Φέισμπουκ, προτιμώ την πλειοψηφία επειδή, αν γράψω ότι «η πλειονότητα των δημάρχων πρόσκειται στην κυβέρνηση» πρέπει να γράψω και «η μειονότητα των δημάρχων πρόσκειται στην αντιπολίτευση» -και ασφαλώς η χρήση αυτή είναι αδόκιμη ή τέλος πάντων με ξενίζει.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Γ. Μπαμπινιώτης, παρόλο που με βάση την ετυμολογική προέλευση της λέξης θεωρεί ότι η λέξη «πλειοψηφία» αρχικά αναφερόταν σε υπεροχή που προκύπτει από ψηφοφορία, αναγνωρίζει ωστόσο στο πρόσφατο «Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της ελληνικής» ότι η λέξη πλειοψηφία χρησιμοποιείται συχνά και με τη γενικότερη σημασία «το μεγαλύτερο τμήμα συνόλου», εναλλακτικώς με την λ. πλειονότητα.

Οπότε, αν μια σημασία ή μια χρήση τη δέχεται ακόμα και ο Μπαμπινιώτης, που γενικά είναι πολύ (υπερβολικά, λένε κάποιοι) ρυθμιστικός και που συχνά αρνείται να δεχτεί τη χρήση, θα ήταν αστείο να φανούμε μπαμπινιωτικότεροι. Καιρός είναι να απενοχοποιήσουμε τη χρήση της λέξης «πλειοψηφία», που βολεύει πολύ και για έναν ακόμα λόγο, ότι διάφορα σύμπλοκα όπως το (σχεδόν κλισέ) «συντριπτική πλειοψηφία» ή το «στη μεγάλη πλειοψηφία τους…» είναι καθιερωμένα ενώ τα αντίστοιχα σύμπλοκα με την πλειονότητα όχι και τόσο.

Αυτά λοιπόν έγραφα τον Σεπτέμβριο του 2014. 

Ως προς την αναφορά σε «μειονότητες» από την  ΟΝΝΕΔ, εγώ ασφαλώς θα έγραφα «μειοψηφίες». Με παραξενεύει, δεν μου αρέσει, αλλά επειδή αρχή μου είναι πως «από τη στιγμή που ένα έγκυρο λεξικό δέχεται μια σημασία, χωρίς μάλιστα να τη θεωρεί καταχρηστική» δεν μπορούμε να θεωρούμε λανθασμένη  μια  χρήση, δεν μπορώ να καταδικάσω ως λανθασμένη τη διατύπωση της ΟΝΝΕΔ.

Κατά τα άλλα, όπως σχολίασα σε φιλικό τοίχο στο Φέισμπουκ, από τη  στιγμή που οι μπαμπινιωτίζοντες (και μάλιστα οι μπαμπινιωτικότεροι από τον Μπαμπινιώτη) θεωρούν ότι πρέπει να λέμε πλειονότητα αντί πλειοψηφία, ήταν θέμα χρόνου να  εμφανιστούν  και κάποιοι που να  λένε μειονότητα αντί μειοψηφία. Έλξη. Και οι όμορφες διακρίσεις, τελικά, όμορφα καίγονται.