100 χρόνια γαύροι!

Κανονικά το άρθρο αυτό έπρεπε να δημοσιευτεί χτες, που συμπληρώνονταν τα 100 χρόνια από την ίδρυση του Ολυμπιακού, αλλά ομολογώ πως η επέτειος μού ξέφυγε -δεν είμαι και Ολυμπιακός βλέπετε, αιώνιος αντίπαλος είμαι.

Ήξερα πως ο Ολυμπιακός γιορτάζει φέτος τα 100 του χρόνια, αλλά όχι την ακριβή ημερομηνία. Χτες όμως, ο δημοσιογράφος Γιώργος Πουλιόπουλος, που είμαστε φίλοι στο Φέισμπουκ και συχνά κάνει εξαιρετικά ποδοσφαιροπολιτι(σμι)κά σχόλια, μού έστειλε ένα άρθρο του in.gr ακριβώς για τα 100 χρόνια του Ολυμπιακού και με ρώτησε αν ισχύει όσα λέγονται εκεί για την  προέλευση του προσωνυμίου «γαύρος».

Έδωσα μια σύντομη απάντηση. Η αναλυτική απάντηση είναι αυτό το άρθρο που διαβάζετε σήμερα.

Όπως είναι γνωστό, το παρατσούκλι των οπαδών του Ολυμπιακού είναι «γαύροι». Γαύρος είναι το πασίγνωστο μικρό νόστιμο ψάρι, Έγγραυλις η εγκρασίχολος κατά την επιστημονική ονομασία, που παστό λέγεται αντζούγια. Η λέξη «γαύρος» για το ψάρι προέρχεται μάλλον, κατά τα ετυμολογικά λεξικά, από το μεσαιωνικό «έγγραυλος», με αμάρτυρους ενδιάμεσους τύπους *γραύλος > γραύρος > γαύρος.

Οι οπαδοί του Ολυμπιακού αποκλήθηκαν «γαύροι» από τους αντίπαλους οπαδούς, μειωτικά, επειδή ο Ολυμπιακός είναι ομάδα του λιμανιού του Πειραιά, άρα και της ψαραγοράς. Παλιότερα, θυμάμαι, τους έλεγαν επίσης «ψαροκασέλες» και φώναζαν «ήρθε η ψαραγορά». Το λεξικό του Μπαμπινιώτη σημειώνει πως «σύμφωνα με μία εκδοχή, η ονομασία αυτή ανάγεται στη δεκαετία του 1960, όταν  οπαδοί του Παναθηναϊκού υποδέχτηκαν τους οπαδούς του Ολυμπιακού με ψαροκασέλες από γαύρους σε μεταξύ τους αγώνα».

Με όλο το θάρρος, μάλλον το αντίστροφο θα έγινε -δηλαδή τους υποδέχτηκαν με ψαροκασέλες ακριβώς επειδή τους είχε βγει ήδη το όνομα «γαύροι». 

Πάντως, το λεξικό έχει δίκιο όταν  σημειώνει ότι «Βαθμηδόν οι οπαδοί του Ολυμπιακού υιοθέτησαν την προσφώνηση». Αυτό λέγεται  οικειοποίηση, όταν κάποιος υιοθετεί έναν μειωτικό χαρακτηρισμό και τον μετατρέπει σε θετικό. Και  το μειωτικό «βαζέλας» για τους Παναθηναϊκούς, οι οπαδοί της  ομάδας σταδιακά το οικειοποιήθηκαν (αν και σε μικρότερο βαθμό). Παρόμοια, οι Γερμανοι ομοφυλόφιλοι οικειοποιήθηκαν τη γερμανική βρισιά Schwul, αρχικά αντίστοιχη με το δικό μας «πούστης».

Οι Ολυμπιακοί πάντως έχουν οικειοποιηθεί απόλυτα το «γαύρος». Υπάρχει και οπαδική εφημερίδα με τον τίτλο αυτόν, ενώ οι οπαδοί μεταξύ τους αλληλοαποκαλούνται σύγγαυροι (π.χ. έτσι λέει ο φίλος Γιώργος Κεντρωτής  τον φίλο Θόδωρο Πέππα). Ετσι,  το «γαύρος» έχει χάσει τη μειωτική του χροιά, οπότε όταν άλλοι οπαδοί θέλουν  να προσβάλουν τους οπαδούς του Ολυμπιακού πρέπει να καταφύγουν σε άλλους, βαρύτερους όρους, όπως Gayρος, Γαβριέλες, απόγονοι του στόλου κτλ.

(Παρένθεση: αν κάποιος φίλος του Ολυμπιακού θεωρεί ότι το «γαύρος» είναι και σήμερα μειωτικό, ας το πει στα σχόλια).

Ένας παράγοντας που βοήθησε την οικειοποίηση του όρου «γαύρος» είναι ότι στα αρχαία ελληνικά υπάρχει επίθετο «γαύρος» που σήμαινε «περήφανος» και «ορμητικός, ασυγκράτητος». Ο Καρυωτάκης στο αριστοτεχνικό σονέτο Μπάιρον, με πεντασύλλαβους στίχους, γράφει «Γίνονται οι γέροι / γαύροι», αλλά η λέξη είναι πολύ σπάνια στη σημερινή γλώσσα, όπου πάντως έχουμε (σπάνια και αυτά) τα ρήματα «γαυριώ» (κορδώνομαι) και «γαυριάζω» (εξαγριώνομαι, περηφανεύομαι, για ζώα: βαρβατεύω).

Ο γαύρος/ψάρι είναι ομόηχο του αρχαίου γαύρος/περήφανος, οπότε οι οπαδοί του Ολυμπιακού θέλουν να πιστεύουν ότι το παρατσούκλι τους  παραπέμπει εκεί. Αφου το θέλουν, ας το πιστεύουν -αλλά δεν ισχύει.

Και ο λόγος που δεν ισχύει είναι απλός ή μάλλον διπλός. Αφενός, είναι εντελώς απίθανο μια λόγια λέξη, όπως το αρχαίο «γαύρος» να γίνει αθλητικό παρατσούκλι, να μπει στην αθλητική αργκό. Δείτε τα άλλα (βάζελος, χανούμια, γριές, σκουλίκια, γύφτοι/Βούλγαροι). Δεύτερον, το παρατσούκλι το έβγαλαν αρχικά αντίπαλοι, άσχετο αν μετά έγινε οικειοποίηση. Άρα, αρχικά το παρατσουκλι  ήταν μειωτικό. Θα ήταν αδιανόητο οι αντίπαλοι οπαδοί να αποκαλέσουν «περήφανους» ή «ασυγκράτητους» τους φίλους του Ολυμπιακού!

Κι έτσι, το ότι υπάρχει το αρχαίο «γαύρος», που είναι αναμφισβήτητο, δεν σημαίνει ότι το παρατσούκλι προέρχεται από εκεί.

Στο άρθρο του in.gr που προανέφερα (παρεμπιπτόντως, το in.gr όπως και όλος ο τέως Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη ανήκει στον σημερινό ιδιοκτήτη του Ολυμπιακού) παρουσιάζεται ένα «νέο στοιχείο» που, κατά τη γνώμη του συντάκτη, ενισχύει την άποψη ότι το παρατσούκλι  «γαύρος» προέρχεται από το αρχαίο «γαύρος».

Ο συντάκτης βρήκε ένα άρθρο του Ελεύθερου Βήματος με ημερομηνία 18 Μαΐου 1931, με εκτενές ρεπορτάζ για μια νίκη του Ολυμπιακού επί του Παναθηναϊκού, όπου γράφεται:

«Ο Πειραιεύς δεν αμφέβαλλε διόλου για τη νίκη του “Ολυμπιακού”. Παντού κόκκινα. Δεν εσεβάσθησαν ακόμη και την ουδετερότητα ξένων κρατών που είνε κόκκινα τα εθνικά των χρώματα.

»Η ελβετική σημαία κυματίζει στο μπαλκόνι ενός σπιτιού κοντά στο γήπεδο, ένας γαυριάς κρατά με υπερηφάνεια την ιαπωνέζικη και την ανεμίζει κάθε φορά που ο “Oλυμπιακός” επιτυγχάνει τέρμα.

»Η εφευρετικότης των Πειραιωτών δεν εσταμάτησε έως εδώ. Παρεποίησαν και την ελληνικήν σημαίαν και αντικατέστησαν το μπλε με κόκκινο χρώμα. Αν μπορούσαν θα έβαφαν και τον ουρανό».

Και σημειώνει ο συντάκτης:

Το παραπάνω δημοσίευμα του «ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΒΗΜΑΤΟΣ» είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον καθώς αποτελεί ένα από τα πρώτα, ίσως, δημόσια κείμενα που ο όρος «γαυριάς» μετέπειτα «γαύρος» συνδέεται με τους φίλους του Ολυμπιακού.

Μία από τις εκδοχές που συναντάται συχνά είναι ότι το παρατσούκλι αποδόθηκε στους ερυθρόλευκους φιλάθλους επειδή έτσι ονομαζόταν και το άλογο που είναι έτοιμο για αγώνα αλλά και με μεταφορική σημασία όποιος κομπάζει και υπερηφανεύεται.

Υπάρχει όμως και μια άλλη εκδοχή με πιο βαθύ κοινωνιολογικό χαρακτήρα. Γαβριάδες, ονόμαζαν στην δεκαετία του ’20 και του ’30 τα εκατοντάδες παιδιά που ζούσαν άστεγα σε συνθήκες απόλυτης φτώχιας, γύρω από το λιμάνι του Πειραιά, κάνοντας δουλειές του ποδαριού. Ο Γαβριάς (Gavroche), χαρακτήρας του μυθιστορήματος «Οι Άθλιοι» του Βίκτωρα Ουγκό, ήταν ένας αλητάκος που ζούσε σε συνθήκες εξαθλίωσης στο Παρίσι, και πήρε μέρος στη λαϊκή αντιμοναρχική  Παρισινή Εξέγερση του 1832.

Πράγματι, υπάρχει  ο  όρος «γαβριάς» στην ελληνική γλώσσα,  που σημαίνει τα χαμίνια, τα παιδιά του δρόμου (ή και τα αλάνια, για  να θυμηθούμε το βιβλίο του Παζολίνι στη νέα μετάφραση του Κεντρωτή, που παρουσιάσαμε εδώ πρόσφατα). Τον όρο τον έπλασε ο Ιωάννης Ισιδωρίδης Σκυλίτσης, ο μεταφραστής των Αθλίων του Β. Ουγκό, για να αποδώσει τον Gavroche -και είναι ένα μεγαλοφυές εύρημα η ελληνική απόδοση που εκμεταλλεύεται την ηχητική συνάφεια με το αρχαίο «γαύρος», σε μια εποχή (περί το 1865) που η αρχαία λέξη ήταν  γνωστότερη στους φιλαναγνώστες.

Στις εφημερίδες του  μεσοπολέμου δεν είναι σπάνιες οι αναφορές σε «γαβριάδες» (ή γαυριάδες). Ότι κάποιος δημοσιογράφος χαρακτήρισε «γαυριά» ένα πιτσιρίκι που κράδαινε σημαία του Ολυμπιακού (ή, τέλος πάντων, γιαπωνέζικη σημαία επειδή είχε κόκκινο χρώμα) προφανώς δεν έχει καμιά ιδιαίτερη σχέση με το προσωνύμιο «γαύρος» που εμφανίστηκε τριάντα χρόνια αργότερα.

Κατά τη γνώμη μου, εδώ έχουμε μια σαφέστατη προσπάθεια εξευγενισμού. Όπως πολλές οικογένειες κατασκευάζουν Βυζαντινούς ευγενείς ως προγόνους, έτσι και πολλοί φίλοι του Ολυμπιακού δεν θέλουν να παραδεχτούν πως το αρχικά μειωτικό τους παρατσούκλι, που τους το έδωσαν οι αντίπαλοι κι εκείνοι το οικειοποιήθηκαν, συνδέεται με το νόστιμο ψάρι, και αναζητούν πλαστή δόξα στο αρχαίο «γαύρος» ή πλαστό «βαθύ κοινωνιολογικό χαρακτήρα» στους γαβριάδες των παρισινών οδοφραγμάτων -λες και δεν τους φτάνουν τα τόσα και τόσα πρωταθλήματα, πολλά από τα οποία τα πήραν τίμια, ή το περυσινό πανάξιο Κόνφερενς.

Χρόνια πολλά, φίλοι γαύροι!