Η απόδειξη της αθωότητας του Τζόναθαν Κόου

Εντάξει, ο τίτλος λογοπαίζει. Το βιβλίο του Τζόναθαν Κόου, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις  εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση της Άλκηστης Τριμπέρη, έχει τίτλο «Η απόδειξη της αθωότητας μου».

Αλλά και αυτός ο τίτλος λογοπαίζει, διότι στα αγγλικά είναι Proof of my Innocence. Και η λέξη proof, βέβαια, σημαίνει κυρίως «απόδειξη», αλλά όχι μόνο. Proof είναι και το τυπογραφικό δοκίμιο, πριν τυπωθεί το βιβλίο ή το περιοδικό (proof-reader λέγεται στα αγγλικά ο διορθωτής)  και στο βιβλίο του Κόου υπάρχει ένας συγγραφέας, που έχει γράψει ένα βιβλίο με τίτλο «Η αθωότητά μου» και ενώ τα δοκίμια του βιβλίου βρίσκονται στον  εκδότη ο συγγραφέας ζητάει…. αλλά να μη μαρτυρήσω την υπόθεση, διότι το βιβλίο του Κόου είναι και αστυνομικό μυθιστόρημα, το θέμα είναι ότι στο βιβλίο η φράση του τίτλου διαβάζεται και «Το δοκίμιο του ‘Η αθωότητά μου'».

Έβαλα με πλάγια το «και», διότι το βιβλίο του Κόου είναι και αστυνομικό, υπάρχει και έγκλημα, και νεκρός, και (αξιαγάπητη) επιθεωρήτρια που αναζητεί τον  ένοχο -αλλά όχι μόνο. Είναι και πολιτική σάτιρα, είναι και φοιτητικό μυθιστόρημα (ή όπως θα λέγαμε ελληνικά το campus novel πέρα στο πέρα κάμπους).

Είναι βρετανικό μυθιστόρημα, στη Βρετανία διαδραματίζεται ως επί το πλείστον και ακουμπάει εμβληματικούς βρετανικούς θεσμούς όπως τον θρόνο, το Κέμπριτζ και το βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας, το NHS. Όμως εύκολα διαβάζεται από τον μέσο Έλληνα αναγνώστη διότι περιστρέφεται γύρω από γεγονότα που κι εμείς από μακριά τα ζήσαμε και τα θυμόμαστε -η δράση ξεκινάει τον Σεπτέμβριο του 2022, λίγες μέρες πριν πεθάνει η βασίλισσα Ελισάβετ και πριν αναλάβει πρωθυπουργός η Λιζ Τρας και τελειώνει ένα μήνα αργότερα (με έναν  επίλογο τον Φλεβάρη του 2024).

Ο Κόου μου αρέσει κι έχω παρουσιάσει κι άλλες φορές βιβλία του εδώ (παράδειγμα). Στενοχωρήθηκα πολύ διότι, ενώ επισκέφτηκε πρόσφατα την Ελλάδα και πήρε μέρος σε παρουσίαση του καινούργιου βιβλίου του, δεν μπόρεσα να πάω να τον δω από κοντά διότι την ίδια μέρα έφευγα για ολιγοήμερο ταξίδι. Στο ταξίδι,  άλλωστε, τελείωσα το διάβασμα της Αθωότητας.  Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που ο Κόου χειρίζεται τις δυο νεαρές ηρωίδες, τις κάνει  πολύ πειστικές, όπως πειστικός ειναι και ο πατέρας της μίας, ο ερευνητής της συντηρητικής δεξιάς, που δολοφονείται. Υπάρχουν εκτενείς αναφορές σε δυο θεσμούς που μου είναι ξένοι -ο ένας είναι το Κέμπριτζ (έτσι επιμένω να το λέω, αν και στο βιβλίο λέγεται, σωστότερα,  Κέιμπριτζ) και ο άλλος η σειρά «Τα φιλαράκια» από την οποία δεν έχω παρακολουθήσει ούτε ένα λεπτό, αλλά τόσο οι δυο νεαρές όσο και ο  πατέρας της μίας ξέρουν απέξω κι ανακατωτά όλα τα επεισόδια, τα (ξανα)παρακολουθούν για αγχολυτικό, ενώ ο πατέρας με την κόρη  δέθηκαν ακριβώς μέσα από πολύωρες σειροκατανύξεις.

Με δυο λόγια, το βιβλίο το χάρηκα και συνιστώ να το διαβάσετε.

Από δω και πέρα, σας προειδοποιώ πως θα γκρινιάξω σαν μπούμερ που είμαι και ελπίζω να μην έχω την τύχη του Κρίστοφερ, που επίσης γκρίνιαζε και τον  μαχαίρωσαν έντεκα φορές με ένα γιαπωνέζικο κουζινομάχαιρο.

Θα γκρινιάξω όχι τόσο για τη μετάφραση -η Άλκηστη Τριμπέρη έκανε πολύ καλή δουλειά- αλλά για μερικές στιλιστικές ή γραμματικές επιλογές. Μπορεί να είναι το χάσμα των γενεών και η νεότερη γενιά να τις προτιμά, εμένα όμως δεν με βρίσκουν σύμφωνο.

Και ξεκινάω τη γκρίνια.

Στη σελ. 85 διαβάζουμε ότι κάποιος κόμης αποφάσισε «να κάνει hara-kiri ύστερα από μια ταπεινωτική ήττα στο κροκέ». Το όλο απόσπασμα είναι  πολύ αστείο, ο Κόου σε μεγάλα κέφια σατιρίζει τα κειμήλια των ευγενών, αλλά γιατί το λατινογράφουν το χαρακίρι η μεταφράστρια ή η επιμελήτρια; Δεν έχει μπει στα ελληνικά η λέξη; Δεν υπάρχει σε λεξικά; (Υπάρχει βεβαίως) Δεν τη βρίσκουμε, ελληνικά γραμμένη, σε εφημερίδες, τίτλους ταινιών, μυθιστορήματα; Στο αγγλικό κείμενο, ο Κόου γράφει τη λέξη με πλάγια για να δείξει ότι είναι  ξένη λέξη στα αγγλικά, ποιος όμως ο λόγος να κρατηθεί και στα ελληνικά η πλαγιογραφή; Και ποιος ο λόγος της λατινογραφής; Για αυθεντικότητα; Μα τότε να τη γράφανε 腹切り, όπως γράφεται στα γιαπωνέζικα, κι ας με διορθώσει αν σφάλλω ο Δημόσιος Χώρος που ξέρει τη  γλώσσα. Τι να πω, μου χάλασε τη διάθεση προς στιγμή το hara-kiri.

Άλλη αιτία για γκρίνιες, οι ακλισιές των  ονομάτων. Στη σελ. 184 «στην περίπτωση της Ρεβέκκα», στη σελ. 322 «τη μητέρα της Φοίβη» (αυτής από τα Φιλαράκια). Εδώ μάλλον είμαι στη μειοψηφία, αλλά αφού τα ονόματα αυτά είναι ελληνικά και μόνο ελληνικά, πρέπει να κλίνονται. Θέλω να πω, η Phoebe (όπως είναι στα αγγλικά) προφέρεται κάπως σαν «Φίμπι» (στα αγγλικά, διότι στα γερμανικά είναι Φέμπε). Να γράψεις «τη μητέρα της Φίμπι», καμιά αντίρρηση δεν έχω. Αλλά Φοίβη μόνο στα ελληνικά υπάρχει!

Κι όμως, θαρρώ πως οι περισσότεροι νέοι θα έγραφαν «της Φοίβη», με  την αιτιολογία «επειδή είναι ξένο». Δεν θα έλεγαν το ίδιο βέβαια για τον Αδόλφο, δεν θα έγραφαν «του Αδόλφος», αλλά τέλος πάντων.

Τρίτη γκρίνια, οι σωροί με τις σορούς. Εννοώ, η μεταφράστρια ή η επιμελήτρια έχουν κολλήσει σορίτιδα από τις εφημερίδες και αποφεύγουν τη λέξη «πτώμα» χρησιμοποιώντας τη λέξη «σορός». Aς πούμε στη σελ. 289 «βρέθηκε η σορός της ψόφιας γάτας στη σκάλα που…» (εδώ είναι και κωμικό λόγω της επανάληψης της έννοιας) ή «η σορός του Πήτερ ήταν μέσα» (σελ. 345), όπου μιλάμε βεβαίως για πτώμα, και δη απανθρακωμένο. Το ίδιο και στη σελ. 412, «σκέπασα τη σορό του με μια κουβέρτα» -όχι, το πτώμα του σκέπασε αφού τον  σκότωσε. Δεν λέω περισσότερα.

Άλλη μια γκρίνια, η ντετέκτιβ. Έχει βαθμό επιθεωρητή, άρα είναι επιθεωρήτρια, λέω εγώ. Η μεταφράστρια όμως λέει, συνεχώς, «η επιθεωρητής» (πχ «είναι μια ευσυνείδητη επιθεωρητής», 412) και «της επιθεωρητή» («η άφιξη της επιθεωρητή Φρίμπορν», 194).

Όχι τόσο γκρίνια, κάτι μεταφραστικό,  που θαρρώ πως είναι λάθος και όχι επιλογή. Στη σελ. 174 μιλάει ένας από αυτούς που θέλουν να ιδιωτικοποιήσουν το βρετανικό ΕΣΥ αλλά το λένε απέξω  απέξω διότι ο θεσμός είναι ακόμα αγαπητός στον πολύ κόσμο. Και λέει: «Το ερώτημα που κάποιοι από εμάς θέτουμε … είναι αν το μοντέλο της παγκόσμιας υγείας το οποίο ακολουθείται εδώ και περισσότερα από εβδομήντα χρόνια…»

Όχι βέβαια, όχι παγκόσμια! Το αγγλικό λέει whether a model of universal healthcare that was devised more than seventy years ago…, δηλαδή κατά πόσον ένα μοντέλο καθολικής ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης που επινοήθηκε πριν από τόσα χρόνια…. Στα επιμέρους μπορεί να υπάρχουν  άλλες διατυπώσεις αλλά το universal εδώ δεν είναι παγκόσμιος αλλά καθολικός, για όλους (τους Βρετανούς βεβαίως!).

Λίγο πιο μετά, σελ 175, το ίδιο κάθαρμα λέει: we’re also aware that the public are nervous about seeing radical changes made to an institution which has been sentimentalized and turned into a sacred cow.

Νομίζω ότι ξαστόχησε  η μεταφράστρια όταν το απέδωσε «….έναν θεσμό που έχει αντιμετωπιστεί με υπερβολικό συναισθηματισμό και έχει μετατραπεί σε σκιάχτρο». Το σκιάχτρο τρομάζει τον  κόσμο. Εδώ η κατά λέξη μετάφραση είναι η σωστή: έχει μετατραπεί σε ιερή αγελάδα, που (κακώς κατά το κάθαρμα) δεν επιτρέπεται να την πειράξεις.

Μια μεταφραστική μου γκρίνια είναι στη σελ. 239 όπου εμφανίζεται το παπατζιλίκι της θεωρίας των trickle-down economics, που υποτίθεται πως αν μειωθούν κι άλλο οι φόροι για τους πλούσιους, θα κάνουν  επενδύσεις, κι έτσι σιγά σιγά θα σταλάξει κάτι προς τα κάτω, να ποτιστεί και η γλάστρα της πλέμπας μαζί με τον βασιλικό.  Η μεταφράστρια το αφήνει έτσι, και το επεξηγεί (όχι πολύ καλά) σε υποσημείωση, και αυτή η επιλογή δεν είναι κατακριτέα, αλλά εγώ μένω με το παράπονο, διότι δεν έχω δει καμιά καλή ελληνική απόδοση του όρου και θα ήθελα να δω.

Επειδή κάτι άλλες παρατηρήσεις που έχω είναι ακόμα πιο παρωνυχίδες, θα σταματήσω εδώ. Το βιβλίο είναι καλό και να το διαβάσετε, σας το συνιστώ. Και η  μετάφραση είναι καλή, αλίμονο να συμφωνούσαμε σε όλα.

Κι αν έχετε  καμιάν ιδέα για την απόδοση του trickle-down economics, τη λέτε στα σχόλια!