Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 13: Το δεύτερο ταξίδι, συνέχεια και τέλος

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Βρισκόμαστε στο Β’ Μέρος του βιβλίου, που έχει τίτλο «Η αναζήτηση διαφορετικού δρόμου» και που αφηγείται το εγχείρημα του Χριστόφορου Κολόμβου. Στην προηγούμενη συνέχεια, μπήκαμε στο 5ο Κεφάλαιο, «Το δεύτερο ταξίδι» και είδαμε το πρώτο μέρος. Σήμερα, ολοκληρώνουμε το κεφάλαιο αυτό.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

Κεφάλαιο 5, συνέχεια

Θεμελιώνεται μια νέα πόλη­

Αποδείχτηκε πως η τοποθεσία όπου χτίστηκε η Ναβιδάδ, εκτός από την οχυρή θέση της, που κι αυτή στάθηκε ανώφελη, δεν παρουσίαζε κανένα άλλο πλεονέκτημα.  Αντίθετα ήταν πολύ ανθυγιεινή. Ο Κολόμβος θεμελίωσε νέα πόλη ανατολικά του όρμου του Μόντε Κρίστι και σε μικρή απόσταση απ’ αυτόν. Το μέρος διέθετε σίγουρο λιμάνι, άφθονο και καθαρό νερό και η θάλασσα του ήταν αληθινός ψαρότοπος.  Οι ιθαγενείς βεβαίωναν πως το Σιμπάο, η θρυλική χώρα με το χρυσάφι, απείχε μόλις είκοσι λεύγες από τη νέα πόλη, που ονομάστηκε Θιουδάδ Ισαμπέλλα και είναι η πρώτη ευρωπαϊκή πόλη, που ιδρύθηκε στην Αμερική.

Σ΄ αυτήν εγκαταστάθηκαν οι τεχνίτες κι οι αγρότες που ήρθαν από την Ισπανία, μαζί με τα εργαλεία και τα ζώα τους. Άρχισαν να καλλιεργούν την εύφορη γη και με χαρά τους διαπίστωσαν πως εδώ τα λαχανικά ωρίμαζαν πολύ γρηγορότερα από ότι την Ισπανία. Γρήγορα όμως αποδείχτηκε πως και η νέα τοποθεσία ήταν το ίδιο ανθυγιεινή με την παλιά. Λίγον καιρό μετά τη θεμελίωση της, επιδημία ελονοσίας έριξε στο στρώμα το μισό πληθυσμό, μεταβάλλοντας τον οικισμό σε νοσοκομείο. Αρρώστησε κι ο Κολόμβος και για τρεις μήνες ήταν ανίκανος να κάνει οτιδήποτε.

Ο ναύαρχος αποφάσισε στις 6 Ιανουαρίου 1494 να στείλει τον Οχέδα με δεκαπέντε έμπιστους άντρες προς αναζήτηση του Σιμπάο. Ο Οχέδα κι οι άντρες του περιπλανήθηκαν στη ζούγκλα επί δύο μέρες και τελικά περνώντας μια ορεινή διάβαση βρέθηκαν σε μιαν εύφορη κοιλάδα γεμάτη χωριά. Οι Ταϊνος τους υποδέχτηκαν φιλόξενα. Οι Ισπανοί ανακάλυψαν με χαρά ότι στην περιοχή υπήρχε άφθονο χρυσάφι. Ο Οχέδα βρήκε ένα κομμάτι ατόφιο χρυσό βάρους εννέα ουγγιών. Γύρισαν πίσω φέρνοντας τα καλά νέα στο Ναύαρχο. Για την χώρα όμως Μαγκουανά, που εξουσίαζε ο Κουαναμπό δε μπόρεσαν να μάθουν τίποτα. Δεύτερη αποστολή που ακολούθησε την αντίθετη κατεύθυνση γύρισε σε λίγες μέρες φέρνοντας παρόμοιες πληροφορίες για την ύπαρξη χρυσού.

           Οι δυσκολίες της διακυβέρνησης­

Στις 2 Φεβρουαρίου έφυγαν από τη Θιουδάδ Ισαμπέλα για την Ισπανία δώδεκα από τα πλοία της αποστολής, με γενικό κυβερνήτη τον πλοίαρχο της Μαρίας Γκαλάντε, Αντώνιο ντε Τόρρες.  Μαζί του έπαιρνε μερικούς άποικους, που αποδείχτηκαν άχρηστοι και επιβλαβείς για την αποικία, καθώς και τον Οχέδα, που θα παρέδιδε στους βασιλείς το χρυσάφι που συγκέντρωσε. Στην αναφορά που έστειλε με τον πλοίαρχο ντε Τόρρες ο Κολόμβος επαινούσε τη γενναιότητα του Οχέδα και παραπονιόταν για την έλλειψη εφοδίων ή την κακή ποιότητα αυτών που πήρε μαζί του. Ζητούσε να του στείλουν εφόδια, σπόρους, κατοικίδια ζώα και πολλούς μεταλλωρύχους. Για να μπορέσει η αποικία να χρηματοδοτήσει όλες αυτές τις αγορές ο Κολόμβος ζήτησε από τους βασιλείς την άδεια να κάνει δουλεμπόριο των ιθαγενών. Την πρόταση του αυτή δεν τη δέχτηκαν οι κυβερνήτες της Ισπανίας, αυτό όμως δεν εμπόδισε τον ταχύτατο εξανδραποδισμό των ντόπιων στα χρόνια που ακολούθησαν.

Ο Κολόμβος μένοντας μόνο με τέσσερα πλοία, γιατί ένα μήνα μετά έστειλε στην Ισπανία άλλο ένα με τον Βερνάρδο ντε Πίσε, κυρίως για να απαλλαγεί από την παρουσία του, προσπάθησε να οργανώσει την αποικία, όπου τα πράγματα δυσκόλευαν συνεχώς. Το πρώτο και κύριο πρόβλημα ήταν το ανθρώπινο υλικό που διέθετε. Ήταν όλοι σχεδόν άξεστοι, βίαιοι και απειθάρχητοι τυχοδιώκτες, που πήραν μέρος στην αποστολή για να πλουτίσουν εύκολα και γρήγορα. Φτάνοντας στο Νέο Κόσμο διαπίστωσαν πως οι φήμες για άφθονο χρυσάφι και παραδείσια ζωή ήταν υπερβολικές. Η προοπτική ότι θα ζούσαν στο εξής δουλεύοντας σκληρά, αντιμετωπίζοντας ένα τροπικό κλίμα που τους αρρώσταινε και υπακούοντας στις διαταγές ενός Γενοβέζου, τους εξαγρίωσε. Οργανώθηκε συνομωσία από δύο αξιωματούχους της αποικίας με αντικειμενικό σκοπό να αρπάξουν τα πλοία και να γυρίσουν στην Ισπανία, όπου θα καταγγέλλαν στους βασιλείς την καταπιεστική πολιτική του Κολόμβου.

Ο Ναύαρχος έμαθε τα σχέδιά τους, τιμώρησε τους πρωταίτιους και διέταξε να συγκεντρωθεί όλος ο διαθέσιμος οπλισμός σε ένα μονάχα πλοίο, που το επάνδρωσε με ανθρώπους της απόλυτης εμπιστοσύνης του. Ύστερα από αυτή τη διευθέτηση αποφάσισε να εξερευνήσει το εσωτερικό της Ισπανιόλας. Ξεκίνησε στις 12 Μαρτίου με τετρακόσιους ένοπλους, που τους συνόδευαν πολλοί άλλοι ευρωπαίοι και ντόπιοι.

Η εκστρατεία που είχε προορισμό το χρυσοφόρο Τσιμπάο, πήρε τη μορφή στρατιωτικής παρέλασης και επίδειξης. Τύμπανα και σάλπιγγες ηχούσαν, σημαίες ανέμιζαν στον αέρα, πανοπλίες αστράφτανε στο φως του ήλιου.  Στην πρώτη βουνοσειρά που συνάντησαν ύψωσαν ένα μεγάλο ξύλινο σταυρό. Πίσω από τα βουνά εκτεινόταν μια εύφορη πεδιάδα που ο Κολόμβος βάφτισε Vega Real, (Βασιλική Πεδιάδα). Στην πεδιάδα υπήρχαν πολλά χωριά οι κάτοικοι των οποίων υποδέχτηκαν ειρηνικά και φιλόξενα τους λευκούς,  που έβλεπαν για πρώτη φορά και αρχικά τους θεώρησαν ουρανόπεμπτα όντα. Ιδιαίτερα εντυπωσιάστηκαν από τους καβαλάρηδες που τους πέρασαν για ιδιαίτερο ζωικό είδος και έμειναν κατάπληκτοι όταν τους είδαν να ξεπεζεύουν και το σύμπλεγμα να διασπάται σε άνθρωπο και άλογο.

Συνέχισαν την πορεία προς νότο διασχίζοντας με κόπο μια πυκνή ζούγκλα εξαίσιας ομορφιάς, ως τη νότια οροσειρά που οι πληροφορίες την έλεγαν πλούσια σε χρυσάφι. Πραγματικά με ανταλλαγές διάφορων ευτελών πραγμάτων, (καθρεφτάκια, χάντρες, κουδουνάκια κ.ά.), μπόρεσαν να συγκεντρώσουν αρκετή ποσότητα από το πολύτιμο μέταλλο. Ο Κολόμβος σε στρατηγική θέση στις όχθες ενός ποταμού ένα φρούριο, που το βάφτισε  Άγιο Θωμά, στο οποίο άφησε για φρουρά 58 άνδρες με αρχηγό τον Πέδρο Μαργκαρίτε και κατόπιν πήρε το δρόμο της επιστροφής.

Έφτασαν στη Θιουδάδ Ισαμπέλλα στις 29 Μαρτίου και βρήκαν την αποικία σε άθλια κατάσταση. Η αρρώστια εξακολουθούσε να κάνει θραύση, ενώ η διοίκηση της αποικίας είχε παραλύσει τελείως. Τα διαθέσιμα τρόφιμα είχαν μείνει ελάχιστα από την κακή διαχείριση. Ο Κολόμβος πήρε δραστικά μέτρα. Υποχρέωσε όλους τους άποικους να κάνουν κάποια χρήσιμη δουλειά, χωρίς να εξαιρέσει ούτε τους ευγενείς ούτε τους παπάδες, μέτρο που προκάλεσε πολλούς γογγυσμούς. Μαθαίνοντας ότι η φρουρά του Αγίου Θωμά, λόγω της κακής συμπεριφοράς της εξαγρίωσε τους ιθαγενείς, που επιτέθηκαν στο φρούριο, έστειλε μικρό απόσπασμα με επικεφαλής τον Οχέδα, στον οποίο, γνωρίζοντας τον βίαιο χαρακτήρα του, έδωσε αυστηρές  εντολές για ανθρώπινη συμπεριφορά.

­ Ο κήπος της Βασίλισσας­

Επειδή άκουσε φήμες για προσπάθειες των πορτογάλων να εισχωρήσουν στις Ινδίες από το δυτικό δρόμο, θέλησε να τους προλάβει συνεχίζοντας την εξερεύνηση προς τα δυτικά. Άφησε τη διοίκηση σε συμβούλιο στο οποίο συμμετείχε ο ικανός αδελφός του Ντιέγκο αλλά κι ο φραγκισκανός φράϋ Μπόϋλ, που είχε εξελιχθεί σε προσωπικό εχθρό του και στις 24 Απριλίου ξεκίνησε με τρεις καραβέλες με κατεύθυνση προς δυσμάς. Στις 28 χάθηκαν από τον ορίζοντα και οι τελευταίες κορυφές της Ισπανιόλας και λίγο αργότερα αντίκρισαν τις νότιες ακτές της Κούβας, που ο Κολόμβος ονόμασε Γη Χουάνα και εξακολουθούσε να θεωρεί τμήμα της ηπειρωτικής Ασίας. Προσεγγίζοντας στη στεριά έμαθαν από τους ιθαγενείς ότι ο χρυσός τον οποίον αναζητούσαν υπήρχε σε αφθονία σε κάποιο άλλο νησί νοτιότερα.

Ακολουθώντας τις υποδείξεις τους πορεύτηκαν στις 3 Μαίου προς νότο και στις 13 του μήνα φτάσανε σ’ ένα μεγάλο νησί, τη Τζαμάικα. Μόλις οι καραβέλες αγκυροβόλησαν δέχτηκαν την επίθεση των ιθαγενών, που τις περικύκλωσαν με εκατοντάδες μικρές και μεγάλες πιρόγες, από τις οποίες τους έριχναν βροχή από ακόντια. Οι Ισπανοί με τη βοήθεια των κανονιών των πλοίων και των μουσκέτων και των αρκεβουζίων των στρατιωτών άνοιξαν δρόμο προς την ακτή όπου αποβιβάστηκαν και οχυρώθηκαν. Στην απώθηση των ιθαγενών εκτός από τα πυροβόλα όπλα αποφασιστικό ρόλο έπαιξαν οι γυμνασμένοι μολοσσοί, που τρομοκράτησαν τους ντόπιους. Η επιτυχία αυτή των άγριων σκυλιών καθιέρωσε τη χρήση τους σε όλες τις μελλοντικές συγκρούσεις.

Μετά από αυτή την πρώτη γεύση ευρωπαϊκού πολιτισμού, οι ιθαγενείς έδειξαν μεγαλύτερη κατανόηση και προσέφεραν τρόφιμα και άλλες εξυπηρετήσεις στους Ισπανούς. Από τις περιγραφές των τελευταίων συμπεραίνουμε πως οι κάτοικοι της Τζαμάϊκας ήταν πιο καλοκαμωμένοι, πιο έξυπνοι και πιο γενναίοι από τους κατοίκους των άλλων νησιών. Ήταν επίσης έμπειροι και ατρόμητοι ναυτικοί. Κατασκεύαζαν πιρόγες τεραστίου μεγέθους, (30 μέτρα μάκρος και 2,5 πλάτος), από μονοκόμματους κορμούς δέντρων, με τις οποίες ταξίδευαν σε μεγάλες αποστάσεις.

Ο Κολόμβος έμεινε πέντε μέρες στην Τζαμάϊκα χωρίς να βρει χρυσάφι και μετά γύρισε στην Κούβα. Έγινε παντού δεκτός με φιλικά αισθήματα από τους ντόπιους, που τον διαβεβαίωσαν πως βρίσκεται σε νησί, πράγμα που αυτός δεν πίστεψε. Επέμενε να θεωρεί την Κούβα χερσόνησο της Ασιατικής ηπείρου. Συνέχισε τον περίπλου των νότιων ακτών της Κούβας με κατεύθυνση προς τα δυτικά κι έφτασε σ’ ένα μικρό πολυνήσιο, που το ταύτισε με τις 7000 νησιά των μπαχαρικών του Μάρκο Πόλο και το βάφτισε Κήπο της Βασίλισσας. Μέτρησε κάπου 700 νησάκια αλλά τα επικίνδυνα νερά με τις άπειρες ξέρες και τα συχνά αβαθή, τον ανάγκασαν να εγκαταλείψει την παραπέρα περιπλάνηση του σ’ αυτό το νησιωτικό λαβύρινθο και να βγεί στην ανοιχτή θάλασσα.

Στις 3 Ιουνίου είδαν μπροστά τους ψηλά βουνά. Ήταν και πάλι κοντά στις νότιες ακτές της Κούβας. Οι ιθαγενείς πληροφόρησαν το Ναύαρχο πως στα δυτικά υπήρχε μια χώρα ονόματι Μανγκόν, που εκείνος, δέσμιος των προκαταλήψεων του, ταύτισε με το Μανγκί του Μάρκο Πόλο, όπου υπήρχε η κινεζική πόλη Ζαϊτόν. Κατευθύνθηκε προς αυτή τη χώρα, αλλά η κατάσταση των πλοίων που η περιπλάνησή τους στα αβαθή είχε προκαλέσει σοβαρές ζημιές στα ύφαλα, τον ανάγκασε να προσορμιστεί σε κατάλληλο σημείο  της ακτής της Κούβας για να κάνει τις απαραίτητες επισκευές.

Η πρόθεση του Κολόμβου δεν ήταν να φτάσει στην Κίνα, μόλο που από το προηγούμενο ταξίδι του είχε εφοδιαστεί με γράμμα για τον ηγεμόνα της χώρας αυτής. Σε μια χώρα τόσο ισχυρή και οργανωμένη, όπως περιγράφει την Κίνα ο Μάρκο Πόλο, δεν υπήρχε θέση για Ισπανούς αντιβασιλείς και κυβερνήτες. Αντικειμενικός σκοπός του Κολόμβου ήταν οι πλούσιες σε χρυσό και μπαχαρικά, (αλλά και κατατμημένες σε πλήθος μικρών βασιλείων), Ινδίες.

Στις 8 Ιουνίου ημέρα Κυριακή έκαναν λειτουργία μπροστά στους ιθαγενείς που είχαν έρθει προσφέροντας τους άφθονα φρούτα. Ανήκαν σε μια φυλή ειρηνική και ευτυχισμένη, που ζούσαν χωρίς έχθρες και ανταγωνισμούς μεταξύ τους, σε καθεστώς απόλυτης  κοινοκτημοσύνης, χωρίς νόμους, δικαστές, πολεμιστές και ανισότητα, σε μια κοινότητα στην οποία δεν υπήρχε καν η έννοια της ατομικής ιδιοκτησίας, όπου τα σπίτια και οι κήποι ήταν ανοιχτοί σε όλους και όπου οι κακοί γίνονταν αντικείμενο γενικής περιφρόνησης. Για όσους με τη συμπεριφορά τους δημιουργούσαν σοβαρά προβλήματα η μεγίστη ποινή ήταν το διώξιμο τους από την παραδείσια αυτή κοινωνία.

Μετά τη θρησκευτική τελετή ο γέρο αρχηγός των θαυμάσιων αυτών ανθρώπων είπε στον Κολόμβο:

«Μάθαμε ότι άπλωσες τη δύναμή σου σ’ αυτές τις περιοχές και ότι η παρουσία σου προκάλεσε απερίγραπτο τρόμο. Νομίζω λοιπόν πως είναι καθήκον μου να σου πω ότι για την ψυχή σου μετά το θάνατο ανοίγονται δύο δρόμοι, ο ένας κατασκότεινος και γεμάτος έγνοιες προορίζεται για όσους έκαναν κακό στον πλησίον τους. Ο άλλος γεμάτος φως και χαρά είναι για όσους αγάπησαν την ειρήνη. Αν θέλεις λοιπόν να κριθείς με επιείκεια την ημέρα της κρίσεως, μη κάνεις κακό σε κανέναν«.

Τον Κολόμβο τον εντυπωσίασαν βαθιά αυτά τα λόγια που δεν περίμενε να ακούσει από έναν «άγριο ειδωλολάτρη» άγευστο της χριστιανικής διδασκαλίας και ηθικής.  Αντάλλαξαν ευχές και δώρα και χωρίστηκαν σαν αγαπημένοι φίλοι. Ο Ναύαρχος ήθελε να ακολουθήσει την ακτή που έπαιρνε κατεύθυνση προς τα νοτιοδυτικά, πιστεύοντας πως πολύ γρήγορα θα έφτανε στη «Χρυσή Χερσόνησο» του Πτολεμαίου και του Μάρκο Πόλο. Στην πραγματικότητα απείχε, στο σημείο αυτό, 50 μόλις μίλια από τη δυτική εσχατιά της Κούβας, αλλά αυτό δε μπορούσε να το ξέρει.  Η απόλυτη απουσία μεγάλων πόλεων και η έλλειψη και της παραμικρής ένδειξης ότι εκεί κοντά υπήρχαν ισχυρά κράτη, δεν ήταν ικανές να τον αποσπάσουν από το όραμα που τόσα χρόνια κυνηγούσε. Τα πληρώματα όμως των πλοίων, ταλαιπωρημένα από το δαιδαλώδες ταξίδι που κρατούσε ήδη εφτά βδομάδες έδειξαν σημεία ανυπακοής. Εξ άλλου τα τρόφιμα είχαν σχεδόν τελειώσει και τα πλοία ήταν σε άθλια κατάσταση.

           Ο όρκος στην Κούβα­

Η απογοήτευση του Κολόμβου, όταν πειθαναγκάστηκε να γυρίσει πίσω, αφού είχε διανύσει 335 λεύγες παραπλέοντας αυτές τις ατέλειωτες ακτές, που θεωρούσε ασιατικές και ενώ όπως πίστευε ακράδαντα πολύ σύντομα θα ‘φτανε σε κάποιο μεγάλο λιμάνι της Κίνας, ήταν πολύ μεγάλη. Φοβόταν επίσης τις δυσμενείς εντυπώσεις που θα προκαλούσε στην ισπανική αυλή η αποτυχία του αυτή. Θέλοντας να προστατεύσει το κύρος του από ένα τέτοιο ενδεχόμενο, υποχρέωσε όλους όσους μετείχαν στην αποστολή να βεβαιώσουν ενόρκως μπροστά στο συμβολαιογράφο, που συνόδευε το Ναύαρχο, ότι οι ακτές που παραπλέαν ανήκαν στην Ασία!

Για την ερμηνεία αυτού του μνημειώδους, όσο και πρωτοφανούς για το περιεχόμενο του έγγραφου, έχει χυθεί πολύ μελάνι από τους ιστορικούς και τους βιογράφους του Κολόμβου. Το έγγραφο έχει σωθεί αυτούσιο και αρχίζει με την ακόλουθη μακροσκελή παράγραφο:

«Επί της καραβέλλας «Νίνια», η οποία ονομάζεται «Σάντα Κλάρα», σήμερον ημέραν Πέμπτην, δωδεκάτην του μηνός Ιουνίου του έτους 1494 από γεννήσεως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ο εκλαμπρότατος άρχων Δον Κριστομπάλ Κολόν, μέγας Ναύαρχος του Ωκεανού, Αντιβασιλεύς και ισόβιος Κυβερνήτης της νήσου Σαν Σαλβαδόρ και όλων των άλλων νήσων και ηπειρωτικών γαιών των Ινδιών, των ήδη ανακαλυφθεισών ή ανακαλυφθησομένων μελλοντικώς, υπέρ του Βασιλέως και της Βασιλίσσης των κυρίων μας, και Γενικός Κυβερνήτης της Θαλάσσης, εκάλεσε εμέ τον Φερνάν Περέθ ντε Λόυνα, επίτιμον συμβολαιογράφον της πόλεως Ισαμπέλλα…»

Αφού περιγράφεται το ταξίδι που πραγματοποιήθηκε κατά μήκος των νότιων ακτών της Κούβας, την οποία το έγγραφο ονομάζει «ηπειρωτική γη Χουάνα» και απαριθμούνται οι αποδείξεις, που πιστοποιούν ότι πρόκειται για τμήμα της Ασίας, μνημονεύεται ο τρόπος με τον οποίο ορκίστηκαν οι αξιωματικοί και τα πληρώματα, «ώστε να μη ευρίσκει πας μοχθηρός ή κακόβουλος την ευκαιρίαν να αμφισβητήσει ότι αξίζει πολλούς επαίνους ο άρχων Ναύαρχος» και αναφέρονται οι ποινές για τους επιόρκους: «θα τιμωρούνται με ποινήν δέκα χιλιάδων μαραβεντίων και με κοπήν της γλώσσης οι αξιωματικοί, και με την ποινήν των εκατό ραβδισμών και με κοπήν της γλώσσης οι ναύται και οι ναυτόπαιδες«.

Το έγγραφο τελειώνει με την ακόλουθη παράγραφο:

» Με τον ίδιον τρόπον [όπως έγινε στην καραβέλλα «Νίνια»] ωρκίσθησαν τα πληρώματα και οι επιβαίνοντες της καραβέλλας «Σαν Χουάν» και της καραβέλλας «Καρδέρα», οι δε μάρτυρες του όρκου υπέγραψαν τελευταίοι. Ούτοι είναι: ο Πέδρο ντε Τερέρος, θαλαμηπόλος του άρχοντος Ναυάρχου, ο Ινίγο Λοπέθ ντε Θινίγα, ασπιδοφόρος ξίφους, υπηρέτης του αυθέντου Ναυάρχου, ο Ντιέγκο Τριστάν, εκ Σεβίλλης, ο Φρανθίσκο Μοράλες, εκ Σεβίλλης και άλλοι«.

Ο όρκος αυτός πάντως δεν εμπόδισε έναν από τους μάρτυρες να σχεδιάσει έξι χρόνια αργότερα έναν χάρτη της «νήσου» Κούβας.

           Η επιστροφή στα προβλήματα­

Μετά την ορκωμοσία ο στολίσκος στράφηκε προς την Ισαβέλλα. Το ταξίδι της επιστροφής ήταν αργό και κουραστικό, λόγω του αντίθετου ανέμου και της δύσκολης θάλασσας. Αναγκάστηκαν να παραπλεύσουν την Τζαμάϊκα για να φτάσουν στη νοτιοδυτική άκρη της Ισπανιόλας. Ο Κολόμβος, που συνεχώς σκεφτόταν τα αποτελέσματα της εξερεύνησης, συνειδητοποίησε πως ο χάρτης του Τοσκανέλλι πάνω στον οποίο βασίστηκε ήταν ανακριβής. Σ’ αυτόν το Τσιπάγκο είχε κατεύθυνση από το Βορρά προς το Νότο, ενώ το ταξίδι απόδειξε πως το υποτιθέμενο Τσιπάγκο, δηλαδή η Κούβα, είχε κατεύθυνση από την Ανατολή προς τη Δύση. Η διαπίστωση αυτή τον συγκλόνισε τόσο ώστε τον έριξε στο κρεβάτι και στις 29 Σεπτεμβρίου οι τρεις καραβέλες άραξαν στην Ισαβέλλα με τον Ναύαρχο αναίσθητο.

Τον πρώτο άνθρωπο που αντίκρισε ο Κολόμβος όταν συνήλθε ήταν ο αδελφός του Βαρθολομαίος, που είχε έλθει από την Ισπανία με τρία φορτηγά και η συνάντηση αυτή τον γέμισε χαρά. Τα δυο αδέλφια είχαν έξι χρόνια να ιδωθούν, γιατί μετά την περιπέτεια του με τον πειρατή Γεώργιο τον Έλληνα ο Βαρθολομαίος έμεινε για αρκετόν καιρό στην Αγγλία, κατόπιν εργάστηκε ως χαρτογράφος στην υπηρεσία μιας γαλλίδας κόμισσας και στην Ισπανία έφτασε στα τέλη του 1493. Ο Χριστόφορος Κολόμβος ονόμασε τον αδελφό του Κυβερνήτη, (Adelantado), της Ισπανιόλας. Με την ενέργεια του αυτήν παραβίαζε το συμβόλαιο του 1492, ασκώντας αρμοδιότητες που δεν είχε. Δεν μπορούσε όμως να κάνει κι αλλιώς. Ο Βαρθολομαίος ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση. Δεν ήταν μόνο ο αφοσιωμένος του αδελφός, ήταν εξαιρετικός χαρακτήρας, γενναίος, δίκαιος, μετρημένος, έμπειρος ναυτικός, ικανός στα διοικητικά, που αποσπούσε το σεβασμό και την εκτίμηση όσων τον γνώριζαν.

Η κατάσταση της αποικίας κατά την πεντάμηνη απουσία του Ναυάρχου, παρά τις προσπάθειες του αδελφού του Ντιέγκο, είχε πάει από το κακό στο χειρότερο. Οι άποικοι συνωμοτούσαν κατά του Κολόμβου και του αδελφού του κι έστελναν συνεχώς αναφορές στην Ισπανία. Λίγο πριν γυρίσει στην Ισαμπέλα ο Ναύαρχος έφτασε εκεί ο απεσταλμένος της Αυλής Χουάν Αγκουάντο, με εντολή να ερευνήσει το βάσιμο των κατηγοριών. Ο Αγκουάντο ήρθε αμέσως σε σύγκρουση με τον Ντιέγκο.

Στο μεταξύ ο Πέδρο Μαργκαρίτε είχε εγκατασταθεί με τους άντρες του στη Βέγα Ρεάλ, όπου αντί να ψάχνουν για χρυσάφι τυραννούσαν τους ιθαγενείς, βίαζαν τις γυναίκες τους και άρπαζαν τα παιδιά τους, που τα μετέτρεπαν σε υπηρέτες τους. Ζούσαν τεμπελιάζοντας και μεθοκοπώντας και οι ντόπιοι βρίσκονταν στα πρόθυρα εξέγερσης παρόμοιας με εκείνη που εκμηδένισε τη φρουρά της Ναβιδάδ. Ο Ντιέγκο Κολόμβος προσπαθώντας να βάλει τάξη, είχε καλέσει στην Ισαβέλλα τον Μαργκαρίτε για να δώσει λόγο, αυτός όμως ερχόμενος εκεί ενώθηκε με άλλους δυσαρεστημένους και αρπάζοντας τα τρία φορτηγά πλοία, που είχε φέρει ο Βαρθολομαίος Κολόμβος, εξαφανίστηκε.

Στη Βέγα Ρεάλ οι Ισπανοί μένοντας τελείως ασύδοτοι, εκτραχηλίστηκαν εντελώς και οι ιθαγενείς χάνοντας την υπομονή τους ξεσηκώθηκαν και σκότωσαν ή έκαψαν μέσα στις καλύβες τους, τους περισσότερους. Η εγκατάσταση στη Βέγα Ρεάλ καταστράφηκε και απόμεινε στο εσωτερικό μονάχα το φρούριο του Αγίου Θωμά, που το κρατούσε ο Οχέδα με το πειθαρχημένο τμήμα του.  Τότε εμφανίστηκε ο, από πολύν καιρό καταζητούμενος, κασίκ της χώρας Μαγκουά, ο Καοναμπό με χιλιάδες πολεμιστές και επιτέθηκε κατά του φρουρίου. Η συντριπτική υπεροπλία των Ισπανών και το προσωπικό θάρρος του Οχέδα, προκάλεσαν αιματηρή ήττα των ντόπιων, που αποφάσισαν να αποκλείσουν το φρούριο και να κατανικήσουν τη φρουρά του με την πείνα, αλλά απέτυχαν και η πολιορκία λύθηκε. Ο Καοναμπό προσπάθησε τότε να συνενώσει κατά του άγριου εισβολέα τους κασίκ όλου του νησιού.

Εκεί βρισκόταν η κατάσταση όταν γύρισε στην Ισαβέλλα ο Ναύαρχος. Έδωσε τις απαραίτητες εξηγήσεις στον Αγκουάντο, ο οποίος άρχισε να ετοιμάζεται για να επιστρέψει, ενώ ο Κολόμβος σχεδίαζε εκστρατεία κατά του Καοναμπό και των συμμάχων του, μόλο που τα μέσα που διέθετε ήταν πενιχρά για παρόμοια επιχείρηση. Τότε ακριβώς έφτασε από την Ισπανία ο  Αντόνιο ντε Τόρρες με τέσσερα πλοία, φέρνοντας νέους στρατιώτες και αποίκους, πολύτιμα εφόδια και, το σπουδαιότερο, ευνοϊκό μήνυμα των βασιλέων, στο οποίο, μεταξύ άλλων, γινόταν αυστηρή υπόδειξη στους αποίκους να υπακούουν τυφλά τον Κολόμβο. Αυτός συγκέντρωσε δείγματα όλων των φυτών, ορυκτών και άλλων προϊόντων του νέου Κόσμου που παρουσίαζαν ενδιαφέρον καθώς και όση ποσότητα χρυσού είχε μαζέψει και στις 24 Φεβρουαρίου 1495, ο Τόρρες ξεκίνησε και πάλι για την Ισπανία, μαζί με τον Ντιέγκο Κολόμβο, που ήταν προσωπικά υπεύθυνος για την ασφάλεια του χρυσού και είχε μυστική εντολή να περιγράψει τις δυσκολίες της αποικίας και να υπερασπίσει τα δικαιώματα του αδελφού του μπροστά στους βασιλείς, αντικρούοντας τις διαβολές των εχθρών του.

Με τα καράβια του Τόρρες στάλθηκαν επίσης πεντακόσιοι ιθαγενείς της Ισπανιόλας, που θεωρήθηκαν επαναστάτες και ατίθασοι, για να πουληθούν ως δούλοι. Οι περισσότεροι αγοράστηκαν από τον αρχιεπίσκοπο Φονσέκα για να δουλέψουν στα χτήματά του στην Ανδαλουσία, όπου και πέθαναν σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, μη αντέχοντας τη βαριά δουλειά και το κλίμα. Ήταν η πρώτη μαζική μεταφορά δούλων από την Αμερική στην Ευρώπη. Θα ακολουθούσαν και άλλες αλλά όχι για πολύ.  Σύντομα η εξόντωση του ντόπιου πληθυσμού θα αντέστρεφε το ρεύμα των δούλων, προς την Αμερική αυτή τη φορά και βέβαια από την Αφρική.

           Η συντριβή της ανταρσίας του κασίκ Καοναμπό­

Μόλις έφυγε ο Τόρρες, (ο Αγκουάντο δεν έφυγε μαζί του), ο Κολόμβος οργάνωσε την εκστρατεία. Είχε πληροφορίες ότι ο Καοναμπό πέτυχε τελικά να συγκροτήσει συμμαχία όλων των κασίκ της Αϊτής με σκοπό να απαλλάξουν το νησί από τους Ισπανούς. Μονάχα ο Γκουακαναγκαρί, πιστός στους Ισπανούς δε συμφώνησε και σύμφωνα με μια μη επιβεβαιωμένη πληροφορία έστειλε σχετικό μήνυμα στον Κολόμβο. Οι άλλοι κασίκ για να τον τιμωρήσουν σκότωσαν όλες τις γυναίκες του και μεταξύ αυτών και την ωραία Δόνα Καταλίνα.

Το εκστρατευτικό σώμα του Κολόμβου, από 200 πεζούς και 20 ιππείς, ενισχυμένο με 20 μεγαλόσωμους μολοσσούς, συναντήθηκε στη Βέγα Ρεάλ με τους Ταϊνος. Οι Ισπανοί χρονικογράφοι αναφέρουν πως οι τελευταίοι έφταναν τις 100.000 αλλά οι ιστορικοί θεωρούν τον αριθμό αυτόν υπερβολικό. Το πιθανότερο είναι πως θα ήταν γύρω στις 20.000. Οι Ισπανοί μοιρασμένοι σε μικρές ομάδες πεζών παρέσυραν τους αϊτινούς έξω από το δάσος όπου τους περίμεναν τα κανόνια, οι καβαλλάρηδες του Οχέδα και οι ανθρωποφάγοι μολοσσοί. Οι ντόπιοι θερίστηκαν κατά μάζες και όσοι γλίτωσαν σκόρπισαν στα βουνά και στα δάση.

Η συμμαχία των κασίκ διαλύθηκε, απόμενε όμως η εξουδετέρωση του Καοναμπό, του αδάμαστου εμπνευστή της αντίστασης. Ο Λας Κάσας στην αναφορά του προς το διάδοχο του ισπανικού θρόνου «για την καταστροφή των Ινδιών», αναφέρει ότι ο κασίκ αυτός ήταν ανώτερος όλων των άλλων ντόπιων αρχηγών στην ευγένεια, την αξιοπρέπεια και την τήρηση της εθιμοτυπίας. Οι Ισπανοί καταλαβαίνοντας πως δε θα μπορέσουν να τον συλλάβουν με τη βία προχώρησαν σε μια ποταπή απάτη.

Ο Οχέδα με δέκα ιππείς έφτασε στο χωριό του Καοναμπό με δήθεν ειρηνικούς σκοπούς. Ο Καοναμπό, εκτιμώντας την τόλμη του αντιπάλου του, του φέρθηκε με ιπποτική ευγένεια και τον φιλοξένησε. Ο Οχέδα του είπε πως φέρνει μήνυμα του Ναυάρχου για τη σύναψη ειρήνης και τον προσκάλεσε να πάνε μαζί στην Ισαβέλλα για να συζητήσουν τους όρους. Ο Καοναμπό δέχτηκε αλλά πήρε μαζί του μεγάλη συνοδεία από οπλισμένους πολεμιστές, πράγμα  που δεν περίμενε ο Οχέδα. Η πομπή έφτασε στην όχθη ενός ποταμού και τότε εκείνος έδειξε στον Καοναμπό ένα ζευγάρι χειροπέδες λέγοντας του πως είναι ασημένια βραχιόλια που φοράν σε ειδικές τελετές οι βασιλιάδες της Ισπανίας και πως είχε εντολή να του το παραδώσει. Έπρεπε όμως προηγουμένως να λουστούν στο ποτάμι. Μετά το λουτρό ο Οχέδα πρότεινε στον ανυποψίαστο Καοναμπό να ανεβεί σ’ ένα άλογο, ενώ ταυτόχρονα, δοκιμάζοντας δήθεν το δώρο, του πέρασε τις χειροπέδες. Αμέσως οι Ισπανοί καλπάζοντας παρέσυραν το δεμένο αρχηγό μακριά από τους πολεμιστές του, πέρα από το ποτάμι.

Φθάνοντας στην Ισαμπέλα με τον αιχμάλωτό του ο Οχέδα έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από τους Ισπανούς.  Ο Καοναμπό κράτησε την αξιοπρέπειά του και δε δέχτηκε να σηκωθεί και να χαιρετήσει τον Κολόμβο, που πήγε να τον δει, ενώ αντιμετώπιζε τους Ισπανούς που τον περιεργάζονταν στο δωμάτιο όπου ήταν κλεισμένος με περιφρόνηση. Αντίθετα σηκωνόταν και χαιρετούσε με σεβασμό τον Οχέδα, ως τον μόνον άνθρωπο που μπόρεσε να τον νικήσει. Για μεγαλύτερη ασφάλεια ο Καοναμπό μεταφέρθηκε φρουρούμενος σε ένα πλοίο, στο λιμάνι της Ισαμπέλας, αλλά την επόμενη νύχτα ένας τρομερός κυκλώνας βύθισε κι αυτό κι άλλα πέντε καράβια, με αποτέλεσμα να πνιγούν πολλοί Ισπανοί, ενώ ο Καοναμπό γλίτωσε. Ο Λας Κάσας είδε σ’ αυτή την καταστροφή το τιμωρό χέρι του θεού.

Τη δόλια αιχμαλωσία του Καοναμπό ακολούθησε νέα εξέγερση,  με αρχηγούς τα τέσσερα αδέλφια του, στην οποία πήρε μέρος κι ο μετανοημένος Γκουακαναγκαρί. Οι Ταϊνος αυτή τη φορά απέφυγαν τη μετωπική σύγκρουση και ακολούθησαν ταχτική ανταρτοπολέμου, σκοτώνοντας μεμονωμένους Ισπανούς, εμποδίζοντας τη δουλειά στα  ορυχεία χρυσού, καίγοντας τις φυτείες με καλαμπόκι, καταφεύγοντας ύστερα από κάθε επιδρομή στα δάση. Οι Ισπανοί  απάντησαν με τρομοκρατικά αντίποινα και σφαγές. Τελικά κατόρθωσαν να απωθήσουν τους εξεγερμένους στα βουνά, όπου οι περισσότεροι πέθαναν από έλλειψη τροφής κι από τις κακουχίες.

Ο χρυσός αιώνας είχε τελειώσει για τους ιθαγενείς της Αϊτής. Στις περιοχές του νησιού που βρίσκονταν κάτω από την ισπανική κυριαρχία όλοι οι Ταϊνος, εκτός από τα κάτω των δεκατεσσάρων χρονών παιδιά, υποχρεώθηκαν να παραδίδουν τέσσερις φορές το χρόνο τρεις ουγγιές χρυσάφι ο καθένας.  Ο επιφανειακός αυτοφυής χρυσός εξαντλήθηκε πολύ γρήγορα και οι ντόπιοι υποχρεώθηκαν να σκάβουν τη γη ή να καθαρίζουν την άμμο των ποταμών. Η δουλειά ήταν συνεχής και εξαντλητική. Πολλοί στην απελπισία τους αυτοκτόνησαν. Νέες άγνωστες αρρώστιες που έφεραν οι Ευρωπαίοι είχαν δυσανάλογα υψηλό αριθμό θυμάτων ανάμεσα στους εξαντλημένους και απροσάρμοστους στις αρρώστιες αυτές οργανισμούς των ιθαγενών. Υπολογίζεται ότι στα δύο πρώτα χρόνια από την εγκατάσταση των ευρωπαίων στην Αϊτή χάθηκε από τα ισπανικά όπλα, τις ασθένειες και τις κακουχίες το ένα δέκατο του ντόπιου πληθυσμού.

           Αντιμέτωπος με την εχθρότητα των αποίκων­

Η κατάσταση όμως δεν εξελισσόταν ευνοϊκά ούτε για τον Κολόμβο. Στην Ισπανιόλα οι περισσότεροι άποικοι είχαν στραφεί εναντίον του, ενώ στην Ισπανία οι διαβολές των εχθρών του που είχε στείλει πίσω, υπονόμευαν συστηματικά το κύρος του. Διέδωσαν πως κυβερνούσε την αποικία αυταρχικά και ασύδοτα και πως είχε σκοπό να ανεξαρτητοποιηθεί από το ισπανικό στέμμα. Οι διαβολές φαίνεται πως έπιασαν τόπο, γιατί με βασιλικό διάταγμα κηρύχθηκε ελεύθερο το εμπόριο με τις Ινδίες για όλους τους υπηκόους των Ισπανών βασιλέων, ενώ παράλληλα δόθηκε άδεια για εξερευνητικά ταξίδια σε άλλους ιδιώτες.

Οι αποφάσεις αυτές καταργούσαν στην πράξη τα προνόμια του Κολόμβου, ο οποίος με έγγραφες αναφορές του διαμαρτυρήθηκε έντονα, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Αντίθετα έμαθε πως ο Βινθέντε Ιάνες Πινθόν επωφελήθηκε από την άδεια και οργάνωνε το 1497 δική του εξερευνητική αποστολή στον κόλπο του Μεξικού. Με τον απεσταλμένο της Αυλής Χουάν Αγκουάντο, που είχε συνταχθεί με  τους αντιπάλους του Ναυάρχου στην Ισαμπέλα, υπόβοσκε μόνιμη εχθρότητα. Ο Αγκουάντο ετοιμάστηκε να γυρίσει στην Ισπανία όταν τα πλοία του καταστράφηκαν από κυκλώνα. Ο Κολόμβος μεγαλόψυχα του έδωσε δύο από τα δικά του και αποφάσισε να συνταξιδέψουν, γιατί κατάλαβε πως έπρεπε αυτοπροσώπως να δώσει εξηγήσεις στην Αυλή. Κατά την απουσία του όρισε αντιπρόσωπό του τον αδελφό του Βαρθολομαίο, στον οποίον έδωσε εντολή να μεταφέρει την αποικία από την ανθυγιεινή Ισαμπέλα σε άλλον καταλληλότερο τόπο.

Την τελευταία στιγμή, λίγο πριν ξεκινήσουν μαθεύτηκε πως νέα χρυσωρυχεία είχαν ανακαλυφθεί. Το ταξίδι αναβλήθηκε και πήγαν κι οι δύο για να διαπιστώσουν την ανακάλυψη. Ο Κολόμβος οργάνωσε τα νέα ορυχεία και έχτισε μερικά οχυρά για την προστασία τους. Έτσι τελικά τα πλοία, η παλιά, πιστή του «Νίνια» κι άλλη μια καραβέλλα η «Ιντια», ναυπηγημένη στην Ισαμπέλλα από την ξυλεία των πλοίων που καταστράφηκαν από τον κυκλώνα, ξεκίνησαν για την Ισπανία μόλις στις 10 Μαρτίου 1496. Το ταξίδι της επιστροφής κράτησε 93 μέρες. Οι ενάντιοι άνεμοι δεν επέτρεπαν μεγάλες ταχύτητες στα βαρυφορτωμένα πλοία. Εκτός από τα πληρώματα τα δείγματα των προϊόντων του νέου κόσμου και τα εφόδια, κουβαλούσαν 225 ανίκανους για δουλειά αποίκους και 30 αιχμάλωτους ταϊνος. Ανάμεσα τους κι ο Καοναμπό, που ο Κολόμβος σκόπευε να επιδείξει στους βασιλείς. Ο κασίκ όμως δεν του έδωσε αυτή την ευχαρίστηση. Πέθανε πικραμένος κατά τη διάρκεια του ταξιδιού.

Ύστερα από ένα σταθμό στη Γουαδελούπη όπου εφοδιάστηκαν με νερό και τρόφιμα ακολούθησαν πορεία προς τα βορειοανατολικά και στις 11 Ιουνίου έφτασαν στο Κάδιξ. Τόσο τα πλοία όσο και οι  επιβάτες τους βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση. Το πλήθος που συγκεντρώθηκε στο λιμάνι παρακολουθούσε σιωπηλό την αποβίβαση των ρακένδυτων, κάτισχνων και ταλαιπωρημένων τυχοδιωκτών, που όπως έδειχνε η όψη και το ύφος τους δε φαινόταν πως είχαν μαζέψει και πολλά πλούτη. Ο ίδιος ο Κολόμβος εμφανίστηκε με ράσο φραγκισκανού καλόγερου, ζωσμένος με κομποσκοίνι και, για να είναι σύμφωνος με την εμφάνιση των μοναχών αυτού του τάγματος, έχοντας αφήσει γένια. Ως το τέλος της ζωής του δε θα αποχωριζόταν πια αυτή την αμφίεση.

           Η θλιβερή επιστροφή­

Ο Ναύαρχος πήρε χωρίς χρονοτριβή το δρόμο για την Αυλή, που βρισκόταν στο Βαγιαδολίδ.  Σε όλη τη διαδρομή, για να διασκεδάσει τις φήμες που έλεγαν πως από οικονομικής πλευράς οι ανακαλύψεις του δεν άξιζαν πολύ και πως η αποικία φυτοζωούσε, οργάνωνε σε κάθε πόλη παρελάσεις επίδειξης των θησαυρών της ινδικής γης. Οι δύστυχοι αιχμάλωτοι στολισμένοι με τα πιο φανταχτερά τους φτερά και διαδήματα, κρατούσαν κλουβιά με πολύχρωμους παπαγάλους ή  κουβαλούσαν δοχεία με χρυσάφι, μπαχαρικά ή άλλα προϊόντα. Ένας από τα αδέλφια του Καοναμπό φορούσε πανάκριβο χρυσό περιδέραιο. Ο Κολόμβος τον εμφάνιζε σαν «βασιλιά της χρυσοφόρας χώρας του Τσιμπάο».

Στην αυλή τον υποδέχτηκαν πολύ καλά, μόλο που έλειπε η  έξαρση της πρώτης φοράς. Παρά το γεγονός ότι το συμβόλαιο του 1492 είχε παραβιαστεί κι από τις δύο πλευρές, ο Κολόμβος με την ευγλωττία του πέτυχε να ανακληθεί η απόφαση που απελευθέρωνε το εμπόριο στις Ινδίες και κατοχύρωσε τις εξουσίες που ο ίδιος παραχώρησε στον αδελφό του Βαρθολομαίο. Στον απολογισμό του απαρίθμησε τις επιτυχίες του δεύτερου ταξιδιού. Την ανακάλυψη 700 νησιών, τον περίπλου της «ασιατικής γης Χουάνα», τον αποικισμό και κατάκτηση της Ισπανιόλας, «νησιού μεγαλύτερου από ολόκληρη την Ισπανία»* και την ανεύρεση χρυσού.

Παρά το ρόδινο χρωματισμό του απολογισμού οι βασιλείς αλλά και η κοινή γνώμη άρχιζαν σιγά σιγά να σχηματίζουν την πεποίθηση πως οι αποικίες θα αργούσαν να αποδώσουν τα αναμενόμενα κέρδη.  Οι εχθροί του Κολόμβου δεν έπαυαν να τονίζουν πως η όλη επιχείρηση δεν άξιζε τον κόπο και πως ήταν λάθος να δείξουν οι βασιλείς τόση εμπιστοσύνη σ’ έναν ξένο τυχοδιώκτη. Ο Κολόμβος αισθανόταν πως βρισκόταν σε εχθρικό περιβάλλον όπου «μόνο πίκρες και στεναχώριες δοκίμαζε». Εξ άλλου είχε ζυμωθεί πια με την αρμύρα της θάλασσας και η διαμονή στη στεριά του ήταν άβολή.  Άρχισε να βολιδοσκοπεί την Ισαβέλλα, με την οποία διατηρούσε την παλιά οικειότητα, για τις δυνατότητες ενός τρίτου ταξιδιού. Θα χρειαζόταν όμως να περάσουν άλλα δύο αργοκίνητα χρόνια.

* Υπερβολή. Στην πραγματικότητα η Αϊτή με επιφάνεια 77.000  τετραγωνικά χιλιόμετρα είναι μικρότερη από το 1/6 της  Ισπανίας (505.000 τετρ. χιλιόμετρα).