Τα κουμπιά της Αλέξαινας

Η έκφραση «τα κουμπιά της Αλέξαινας» δηλώνει μια δύσκολη και δυσεπίλυτη κατάσταση  (ΜΗΛΝΕΓ), λέγεται για «δύσκολη και μπερδεμένη υπόθεση» (ΛΚΝ). Τόσα χρόνια που έχουμε το ιστολόγιο, έχουμε  αναφέρει κάμποσες φορές την έκφραση παρεμπιπτόντως, αλλά ποτέ δεν ασχοληθήκαμε με την  προέλευσή της, ίσως επειδή είναι κι αυτή «δύσκολη και μπερδεμένη υπόθεση» -ινσέψιο δεν λέγεται αυτό;

Ανέφερα πιο πάνω τον ορισμό του ΜΗΛΝΕΓ. Τις προάλλες, ο φίλος μας ο Στάζιμπος μου έδειξε μιαν  ανάρτηση του εκδότη Στέφανου Πατάκη, στη σελίδα λεξικού του στο Φέισμπουκ, που συνοδευόταν από την εικόνα που βλέπετε.

Έγραφε τα εξής:

Tα κουμπιά της Αλέξαινας

Η έκφραση «τα κουμπιά της Αλέξαινας» χρησιμοποιείται για να δηλώσει μια δύσκολη, δυσεπίλυτη κατάσταση. Το ΜΗΛΝΕΓ-Π στο λ. «κουμπί» αναπτύσσει την ιστορία πίσω από την έκφραση:

τα κουμπιά της Αλέξαινας Δύσκολη και δυσεπίλυτη κατάσταση (η έκφραση προέρχεται από τις πολεμίστρες [κομβίες < γαλλ. combat ‘μάχη’] που έχτισε με δικά της έξοδα η κόρη του αυτοκράτορα Αλέξιου Γ΄ [Αλέξαινα] και σύζυγος του Λέοντος Σγουρού κατά την πολιορκία του Ακροκορίνθου από τους Φράγκους [1207-1210]· οι πολεμίστρες συνέβαλαν καθοριστικά στην άμυνα των πολιορκουμένων): Πώς θα καταφέρει η κυβέρνηση να λύσει το πρόβλημα με τα ΤΕΙ και τα ΑΕΙ; Εδώ είναι τα κουμπιά της Αλέξαινας.

Η ιστορία αυτή,  εξωφρενική και αβάσιμη κατά την άποψή μου, προέρχεται από τον ερευνητή Τάκη Νατσούλη, ο οποίος αρεσκόταν να εφευρίσει αστήρικτες αλλά ευφάνταστες εξηγήσεις σε λαϊκές εκφράσεις -στο ιστολόγιο  έχουμε καθιερώσει τον όρο «νατσουλισμός» για τέτοιες ευφάνταστες εξηγήσεις.

Ο Νατσούλης τα λέει κάπως πιο αναλυτικά:

Η φράση «τα κουμπιά της Αλέξαινας» χρησιμοποιείται όταν αντιμετωπίζουμε κάποια δυσχέρεια. Πώς προέκυψε όμως η φράση αυτή; Το 1205 οι Φράγκοι κατέλαβαν τον Ισθμό. Τον Ακροκόρινθο κατείχε τότε ο Λέων Σγουρός ο οποίος κατάφερε να τους νικήσει. Οι Φράγκοι επέστρεψαν όμως το 1208. Ο Λέων Σγουρός έκανε ηρωικές εξόδους και κάποια φορά κατέλαβε την Κόρινθο. Σύζυγός του ήταν η κόρη του αυτοκράτορα Αλέξιου Γ’ που ο κόσμος την αποκαλούσε «Αλέξαινα», έτσι μάλιστα αναφέρεται και σε κάποια έγγραφα της εποχής. Για να βοηθήσει τον σύζυγό της έχτισε με δικά της χρήματα μερικές πολεμίστρες στον Ακροκόρινθο.

Ο λαός τις αποκαλούσε «κομβίες» από το γαλλικό «combat» που σημαίνει «αγώνας, μάχη». Κατά τη διάρκεια της δεύτερης και τελευταίας πολιορκίας του Ακροκόρινθου, ο λαός βλέποντας ότι οι Φράγκοι δεν μπορούσαν να καταλάβουν το φρούριο έλεγε «οι κομβίες της Αλέξαινας βαστάνε ακόμα». Με το πέρασμα των χρόνων, η φράση έγινε «τα κουμπιά της Αλέξαινας» και απέκτησε τη σημασία που έχει ως σήμερα. Τελικά, οι Φράγκοι κατέλαβαν την Πελοπόννησο και ο Λέων Σγουρός για να μην αιχμαλωτιστεί έπεσε έφιππος από τον Ακροκόρινθο και αυτοκτόνησε. Το φρούριο του Ακροκόρινθου έπεσε τελικά στα χέρια των Φράγκων το 1209.

Όπως είπα, θεωρώ την εξήγηση εξωφρενική και εντελώς ατεκμηρίωτη. Θα προσπαθήσω σύντομα να πω για ποιον λόγο.

Καταρχάς, πουθενά δεν βρίσκω λέξη «κομβία» που να σημαίνει πολεμίστρα. Ούτε στο TLG τη βρίσκω, ούτε στο βυζαντινό λεξικό του Trapp,  ούτε στο Μεσαιωνικό του Κριαρά. Το μόνο που έχουν τα λεξικά αυτά είναι το κομβίον  που σημαίνει περόνη, το  κομβίον που σημαίνει κουμπί και το κομβίον που σημαίνει (στα χρόνια του Πορφυρογέννητου) πουγκί που δίνεται ως χρηματικό δώρο.

Άρα, πουθενά δεν  τεκμηριώνεται ότι «ο  λαός αποκαλούσε ‘κομβίες’ τις πολεμίστρες».

Οι κομβίες, μας  λέει,  προέρχονται από το γαλλικό combat, «αγώνας, μάχη». Καταρχάς, το  1208 δεν  είχε ακόμα εδραιωθεί η Φραγκοκρατία στον  Μοριά, ώστε να έχει διαδοθεί  η φράγκικη ορολογία,  και μάλιστα στους ελληνόφωνους. Αλλά, το σημαντικότερο, στη γαλλική γλώσσα η λέξη combat μαρτυρείται από το 1538 μόνο. Θα υπήρχε από πιο νωρίς, αλλά είναι απίθανο να έδωσε παράγωγα στα ελληνικά τρεις αιώνες νωρίτερα.

Άρα, είναι εντελώς απίθανο το γαλλικό combat να έδωσε κάποια ελληνική λέξη το έτος 1200.

Κουμπιά λοιπόν δεν υπάρχουν. Υπάρχει μήπως Αλέξαινα; Η σύζυγος του Σγουρού λεγόταν Ευδοκία Αγγελίνα. Ήταν κόρη του αυτοκράτορα Αλέξιου Άγγελου. Ο Σγουρός ήταν ο τρίτος της άντρας. Ο πρώτος ήταν ο Σέρβος Στέφανος Νεμάνια,  ο δεύτερος ήταν ο Αλέξιος ο Ε’, ο Μούρτζουφλος αυτοκράτορας της Πόλης όταν την κυρίεψαν οι  Λατίνοι το 1204 -ο πατέρας της τον τύφλωσε στη Θράκη.

Με τα ειωθότα  του 19ου και του 20ού αιώνα θα μπορούσε λοιπόν να ονομάζεται «Αλέξαινα» η Ευδοκία, ως κόρη Αλέξιου και σύζυγος Αλέξιου, αλλά δεν ξέρω αν συνηθιζόταν κάτι τέτοιο στο Βυζάντιο για τις βασιλοπούλες, δεδομένου ότι είχε επώνυμο,  λεγόταν  Αγγελίνα. Το -αινα υπάρχει σε ονόματα γαλαζοαίματων γυναικών στο Βυζάντιο αλλά ως επώνυμο, όχι ως όνομα του συζύγου. Η Ειρήνη Δούκαινα λεγόταν έτσι επειδή ήταν κόρη του Ανδρόνικου Δούκα, το «Δούκαινα» είναι η θηλυκή μορφή του επιθέτου. Παντρεύτηκε τον αυτοκράτορα Αλέξιο Α’ Κομνηνό και δεν ονομάστηκε «Αλέξαινα».

Οπότε, είναι αμφίβολο αν το 1200  η σύζυγος του Λέοντα Σγουρού μπορούσε  να  ονομάζεται «Αλέξαινα».

Επίσης, παρά τον ισχυρισμό του Νατσούλη ότι «έτσι αναφέρεται σε μερικά έγγραφα της εποχής», δεν βρήκα τίποτα τέτοιο π.χ. στο TLG. Πουθενά δεν υπάρχει «Αλέξαινα» στο TLG.

Άρα, είναι απίθανο η σύζυγος του Σγουρού να λεγόταν Αλέξαινα.

Δηλαδή, από την κατασκευή του  Νατσούλη ούτε «κουμπιά» υπάρχουν, ούτε «Αλέξαινα». Αν η Ευδοκία Αγγελίνα όντως έδωσε χρήματα για να κατασκευαστούν πολεμίστρες στον Ακροκόρινθο δεν το ξέρω. Αν  αληθεύει θα είναι ο πυρήνας αληθείας του μύθου. Αλλά δεν τεκμηριώνεται πουθενά πως οι πολεμίστρες λέγονταν κομβίες και πως ο λαός έλεγε για τις κομβίες της Αλέξαινας. Είναι μια ευφάνταστη  κατασκευή -και απορώ πώς ένα λεξικό που θέλει να λέγεται επιστημονικό, υιοθετεί τέτοιες αστήρικτες απόψεις.

Η έκφραση «τα κουμπιά της Αλέξαινας» υπάρχει στο Ψηφιακό Αποθετήριο της Ακαδημίας, που όμως αυτή τη στιγμή που γράφω είναι εκτός λειτουργίας. Ευτυχώς ο φίλος μας ο Κώστας Παπαθανασίου πριν από ενάμιση  μήνα είχε την καλή ιδέα να αντιγράψει, στο άρθρο για την Παπαλάμπραινα, τα σχετικά λήμματα:

“Τα κουμπιά της Αλέξαινας” (Ερμηνεία: Επί δυσκόλων πραγμάτων: Κατ’ ανακοίνωσιν Δ. Μπουφέα εκ Μεσσηνίας )// “Αυτά ‘ναι( ή ‘είναι’) τα κουμπιά της Αλέξαινας” [Τάκης Χ. Κανδηλώρος, Αρκαδία, Δημητσάνα/ Επί περιπλοκής και αδιεξόδου. Σύστασις προς προφύλαξιν οτι δυσχερειας/( Αρκαδία, Γορτυνία 1907 Λέγεται μετά γνώσιν δυσχερειών ή ατυχίας τινός)]// “ Αυτά ‘ν’ τα κουμπιά τσ’ αλέξαινας”(Ήπειρος, Θεσσαλία, 1893/ Ερμηνεία: Προς δήλωσιν της αιτίας (σσ. μεγάλου κωλύματος ή αποτυχίας))// “Αυτά είναι τα κουμπιά της Αλέξαινας”(Ι.Τσικόπουλος, Μακεδονία 1910)
― Ενισχυτικές εξηγήσεως και οι αναλυτικότερες παροιμίες:
“Αυτά είν’ τα λόγια της κυρά Γιαννάκαινας και τα κουμπιά της κυρ’ Αλέξαινας” ( Γεώργιος Παπανδρέου, Αχαΐα, Καλάβρυτα, 1918/ Ερμηνεία: Τούτο λέγεται ως συμπέρασμα, όταν τις πείθει τινά περί της ορθότητος της εαυτού γνώμης ή τον μεταπείθει εις ταύτην, δηλαδή ‘αυτά όπου λέγω εγώ, είναι τα ορθά’).
“Τα μανίκια τς Αλέξαινας και τα κουμπιά τς Αγγέλας” (Κ.Νεστορίδης Στερεά Ελλάδα/ Αιτία επί των ζηλωτών διά τα ενδύματα)

Χρήσιμες αυτές οι πληροφορίες, αλλά δεν εξηγούν την προέλευση της φράσης. Η τίμια απάντηση εδώ είναι «δεν  ξέρω» ή, με λίγο περισσότερα λόγια, «Ίσως υπόκειται λησμονημένος μύθος». Και βέβαια, η τίμια παραδοχή της άγνοιας είναι το έδαφος όπου θάλλει ο νατσουλισμός.

Την προέλευση από τον πολιορκούμενο Ακροκόρινθο τη θεωρώ εντελώς απίθανη και για τους λόγους που εξέθεσα πιο πάνω αλλά και για το πολύ απλό,  ότι σπάνια γεννιούνται φράσεις από συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα και, όταν γεννιούνται, το δηλώνουν ρητά, π.χ. Θα γίνει της Κορέας,  πάθαμε τη νίλα του Δράμαλη. Όταν λες «χάσαμε τ’ αυγά και τα καλάθια» δεν είναι ανάγκη να έχεις στο νου σου συγκεκριμένο αυγουλά που έχασε τα καλάθια με τα αυγά ενώ πήγαινε να τα πουλήσει στο παζάρι, όπως κάνει ο Νατσούλης. Χίλιοι θα το έχουν πάθει!

Ωστόσο, η φράση για τα κουμπιά της Αλέξαινας είναι όντως δυσεξήγητη. Στο slang.gr υπάρχει μια άλλη νατσουλίζουσα εξήγηση, που έχει κατά τη γνώμη μου μεγαλύτερη πιθανότητα από τη νατσουλική. Στο Ανάπλι, λέει, υπήρχε μια Αλέξαινα που ήταν ράφτρα, αλλά πρόσφερε και υπηρεσίες σεξεργασίας στα κρυφά. Οι φαντάροι, λέει, ζητούσαν από τον λοχαγό άδεια να πάνε στην Αλέξαινα να τους ράψει τα κουμπιά που είχαν κοπεί. Κάποτε έγινε το ατύχημα και η Αλέξαινα έμεινε έγκυος, οπότε είπε ο λαός «Να τα κουμπιά της Αλέξαινας». Εντελώς αστήρικτη ιστορία, βέβαια, αλλά πιο πιθανή από την Αλέξαινα του Σγουρού. Άσεμνη όμως και χωρίς ηρωικό στοιχείο, που πολύ βοηθάει τον  μύθο.

Εγώ, είπα, θα έγραφα «Άγνωστη  προέλευση, ίσως υπόκειται λησμονημένος μύθος». Το ΜΗΛΝΕΓ γιατί άραγε ενέδωσε στον  πειρασμό και υιοθέτησε άκριτα μια ιστορία που από μακριά φαίνεται ψεύτικη και που δεν παραδίδεται από καμιά έγκυρη πηγή;

Φοβάμαι πως έγινε το εξής: Οι συντάκτες του λήμματος έψαξαν στο γκουγκλ, βρήκαν να αναπαράγεται εκατό φορές ο νατσουλισμός για τον Λέοντα Σγουρό και άκριτα τον αντέγραψαν! Κρίμα, πολύ κρίμα…

Αναρωτιέμαι αν θα το διορθώσουν -αφού η έκδοση είναι ηλεκτρονική και υπάρχει το πλεονέκτημα της εύκολης και αδάπανης διόρθωσης.

Αυτά είναι λοιπόν τα κουμπιά της Αλέξαινας!