Η μέρα του πνεύματος

Του αγίου βεβαίως, αργία σήμερα για όσους ασχολούνται  με πνευματικά θέματα,  όπως είναι οι δημόσιοι υπάλληλοι, αλλά όχι για την πλέμπα, τους  χειρώνακτες ιδιωτικούς υπαλλήλους. Το ιστολόγιό μας ασχολείται βεβαίως με  πνευματικά θέματα, αλλά παραδοσιακά δεν  απεργεί. Περιέργως όμως, τόσα χρόνια που εκπέμπει στη μπλογκόσφαιρα, αφού τούτη είναι η δέκατη  έβδομη Πεντηκοστή μας, ποτέ δεν έχουμε  λεξιλογήσει για τη λέξη «πνεύμα». Ε, καιρός να διορθώσουμε την  παράλειψη.

Το πνεύμα προέρχεται από το ρήμα «πνέω» = φυσώ, που ανάγεται σε ινδοευρωπαϊκή  ρίζα. Πνεύμα  λοιπόν αρχικά ήταν η πνοή, το φύσημα του ανέμου: σκιρτᾷ δ᾽ ἀνέμων πνεύματα, στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. Eπόμενη σημασία της λεξης είναι η ανάσα, η αναπνοή, ας πούμε στον Τίμαιο του Πλάτωνα: διὸ δὴ τὸ τῶν στηθῶν καὶ τὸ τοῦ πλεύμονος ἔξω μεθιὲν τὸ πνεῦμα πάλιν ὑπὸ τοῦ περὶ τὸ σῶμα ἀέρος … γίγνεται πλῆρες. Προσέξτε εδώ τον τύπο «πλεύμων», που είναι ο αρχαιότερος. Ο πλεύμων έγινε πνεύμων ακριβώς υπό την επίδραση της λέξης «πνεύμα» και ο λαϊκός τύπος «πλεμόνι» είναι στην πραγματικότητα «γνησιότερος».

Στη συνέχεια η λέξη πήρε τη σημασία της πνοής της ζωής, της ζωτικής πνοής. Και επειδή ο αέρας και η  πνοή δεν είναι ορατά και απτά πράγματα, το πνεύμα στη συνέχεια βρέθηκε σε αντιδιαστολή με την ύλη, εξέφρασε τη  θεία έμπνευση (τὸ ἱερὸν καὶ δαιμόνιον ἐν μούσαις πνεῦμα, στον  Πλούταρχο) ενώ στην Καινή Διαθήκη εμφανίζεται όχι μόνο το Άγιο Πνεύμα αλλά και, στον πληθυντικό, τα πνεύματα, με την έννοια του άυλου, πνευματικού πλάσματος, άγγελου ή δαίμονα, π.χ. Καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἀγγέλους λέγει· ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα· (προς Εβραίους 1.7) Τα πνεύματα αυτά μπορεί να  είναι κακά, ακάθαρτα ή πονηρά: τά τε πνεύματα τὰ πονηρὰ ἐξέρχεσθαι ἀπ᾿ αὐτῶν (Πράξεις Αποστόλων  19.12)

Και βέβαια, στην  ελληνιστική εποχή πνεύματα ονομάζονται και τα διακριτικά σημεία της προφοράς του αρχικού φωνήεντος των λέξεων,  δασύ και ψιλό πνεύμα.

Σήμερα η λέξη «πνεύμα» έχει μια εντυπωσιακή βεντάλια από σημασίες, που οι περισσότερες υπήρχαν ήδη στα αρχαία χρόνια.

Καταρχάς, πνεύμα είναι το μυαλό και η ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται. Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, είχε πει ο Ιησούς στην επί του όρους ομιλία,  αλλά τον σταύρωσαν. Κατ’ επέκταση πνεύμα είναι η  ευφυΐα (με διαλυτικά όπως είπαμε), η εξυπνάδα -και, με μια ειδίκευση, το χιούμορ. Κάνω πνεύμα, λέμε -κάνω χιούμορ, και λένε ότι είμαστε πνευματώδεις. Αλλά «πουλάω πνεύμα» δεν είναι καλό, σημαίνει ότι κάνω επίδειξη εξυπνάδας με τρόπο άτοπο ή άκαιρο.

Επίσης, πνεύμα είναι ο άνθρωπος από την άποψη των διανοητικών του ικανοτήτων. Λέμε ότι ο τάδε είναι πνεύμα ανήσυχο ή επιχειρηματικό πνεύμα -και βέβαια «τα μεγάλα πνεύματα συναντώνται».

Επίσης, με τη λέξη πνεύμα μπορεί να  προσδιορίζεται  η ψυχή και οι ψυχικές λειτουργίες, η ψυχική και ηθική υπόσταση του ανθρώπου. Το πνεύμα πρόθυμο, λέμε κάποτε, αλλά η σαρξ ασθενής.

Επίσης, πνεύμα είναι η ψυχική ή/και διανοητική κατάσταση, η διάθεση, η στάση. Μπορεί να επικρατεί πνεύμα αμοιβαίας εμπιστοσύνης ή καχυποψίας. Τα πνεύματα μπορεί να οξύνονται ή να ηρεμούν. Και κάποιος να είναι πνεύμα  αντιλογίας.

Επίσης, πνεύμα είναι  το βαθύτερο, πραγματικό νόημα κάποιου πράγματος, το περιεχόμενο, η ουσία του. Λέμε συχνά για το πνεύμα και το γράμμα του νόμου, που μπορεί να διαφέρουν.

Έχουμε βέβαια το Άγιο Πνεύμα που συμπληρώνει την Αγία Τριάδα, και την επιφοίτησή  του, αλλά πνεύμα λέγεται επίσης η ψυχή κάποιου πεθαμένου. Πριν απο 100 χρόνια έκαναν θραύση οι πνευματιστές, που υπόσχονταν επικοινωνία με τα πνεύματα. Αλλά πνεύματα  λέγονται και κατώτερες υπερφυσικές δυνάμεις, είδος ξωτικά -τα πνεύματα του  πήραν τη μιλιά, άκουγες κάποτε.

Και βέβαια, πνεύματα ήταν τα σημάδια του γραπτού λόγου, η ψιλή και η δασεία που μια φορά κι έναν  καιρό γράφονταν πάνω από το αρχικό φωνήεν (ή το δίψηφο) μιας λέξης. Το σύστημα βεβαίως λεγόταν πολυτονικό. Με το μονοτονικό έμεινε ένας μόνο τόνος και πνεύματα δεν σημειώνονται.

Τέλος, πνεύμα λέγεται  πτητικό υγρό που παράγεται από τη ζύμωση διάφορων ουσιών, αλκοόλη. Οινόπνευμα λέμε. Τα οινοπνευματώδη  ποτά κάποτε τα λέγανε (και) σπίρτα, από το παλιό ιταλικό spirto -θυμηθείτε και το αγγλ. spirits

Από το πνεύμα έχουμε και το επίθετο «πνευματικός», για κάτι που ανήκει ή που αναφέρεται στο πνεύμα και κυρίως στην ικανότητα του ανθρώπινου μυαλού να σκέφτεται, να εκφράζει τις σκέψεις του. Έχουμε πνευματική εργασία σε αντίθεση με τη χειρωνακτική -και, είπαμε, σήμερα γιορτάζουν (μόνο) οι πνευματικά εργαζόμενοι. Έχουμε πνευματικά αγαθά, πνευματική ελευθερία, πνευματική ιδιοκτησία. Ουσιαστικοποιημένο, ο πνευματικός είναι  ο ιερέας που εξομολογεί, ο εξομολόγος.

Ωστόσο, η  λέξη  «πνευματικός» σε ειδικούς τομείς διατηρεί την αρχαία σημασία της, του σχετικού με τη ροή αέρα και με την πνοή. Έτσι, έχουμε π.χ. πνευματικές βαλβίδες -που λειτουργούν με κίνηση του αέρα. Στο Πολυτεχνείο είχαμε συχνά τη λέξη «πνευματικός» με αυτή τη σημασία αλλά οι μη μυημένοι πάντοτε παραξενεύονται όταν τη συναντούν.

Αυτή τη σημασία τη βρίσκουμε και σε ευρωπαϊκές γλώσσες, όπου έχει περάσει μέσω λατινικών. Στα ισπανικά, τα λάστιχα του αυτοκινήτου λέγονται neumáticos διότι οι Ισπανοί δεν προφέρουν το pn-.

Στα γαλλικά, τα λάστιχα είναι παρομοίως pneumatiques ή μάλλον ήταν διότι τώρα έχει συγκοπεί σε pneus. Τα πρώτα χρόνια που δούλευα στο Κοινοβούλιο, στον παλιό Πύργο, όταν ακόμα τυπώνονταν τα έγγραφα σε χαρτί, για να σταλεί το μεταφρασμένο έγγραφο σε μια άλλη υπηρεσία το βάζαμε μέσα σε μια πλαστική κάψουλα και το ρίχναμε σε μια χοάνη, που λεγόταν πνεματίκ, διότι με ένα πνευματικό σύστημα το έγγραφο μετακινιόταν μέσα σε ένα σύστημα σωλήνων που βρίσκονταν μέσα στους τοίχους και πήγαινε στον κατάλληλο παραλήπτη.

Τέτοιο πνεματίκ υπήρχε και στο Παρίσι του 19ου αιώνα, φυσικά για τις κεντρικές περιοχές. Ένα ζευγάρι λογίων, δεν θυμάμαι τώρα όνομα, αντάλλασσαν δεκάδες ερωτικές επιστολές τη μέρα, χάρη στο πνεματίκ -οι ταχυδρόμοι θα είχαν αρνηθεί ίσως. Είναι γνωστά πνεύματα αντιλογίας.