Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 15 Το τελευταίο ταξίδι τού Κολόμβου

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Βρισκόμαστε στο Β’ Μέρος του βιβλίου, που έχει τίτλο «Η αναζήτηση διαφορετικού δρόμου» και που αφηγείται το εγχείρημα του Χριστόφορου Κολόμβου. Σήμερα περνάμε στο 7ο Κεφάλαιο, «Το τελευταίο ταξίδι και ο θάνατος του Κολόμβου», που αποφάσισα να το χωρίσω σε δύο μέρη, αν και όχι ισομεγέθη -το σημερινό είναι το μεγαλύτερο.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο

Το τελευταίο ταξίδι και ο θάνατος του Κολόμβου

 

            Μια μικρή, φτωχική αποστολή­

Ο Κολόμβος έμενε στην Ισπανία διεκδικώντας το δίκιο του. Θεωρητικά ήταν πλούσιος άνθρωπος με τα εισοδήματα που είχε αποχτήσει. Στην πράξη όμως αυτά εξακολουθούσαν να είναι δεσμευμένα. Τα γεγονότα κυλούσαν με αργούς ρυθμούς. Ο Μπομπαντίγια είχε τυπικά ανακληθεί, μετά τη συνάντηση του Κολόμβου με τους βασιλείς, όμως εξακολουθούσε να κυβερνά την αποικία με την ίδια αυθαιρεσία που είχε δείξει στην περίπτωση του Κολόμβου. Όταν έφτασε στον Άγιο Δομήνικο ο ερασιτέχνης  εξερευνητής Μπαστίδας για να επισκευάσει τα πλοία του, τον συνέλαβε με την κατηγορία ότι έκανε λαθρεμπόριο και τον έστειλε κι αυτόν δεμένο στην Ισπανία, όπου φυσικά ελευθερώθηκε αμέσως.

Οι κακουχίες των τριών ταξιδιών του, οι ευθύνες και οι δυσκολίες που αντιμετώπισε στην αποικία κι η αχαριστία που του έδειξαν οι άρχοντες, είχαν καταβάλλει σωματικά και πνευματικά τον Κολόμβο. Η θρησκοληψία του φούντωσε. Άρχισε να μιλά για τη συντέλεια του κόσμου, που κατά τους υπολογισμούς του θα γινόταν  μέσα σε 155 χρόνια, βεβαίωνε τους βασιλείς ότι ήταν σταλμένος από το Θεό για να τους δείξει πώς θα άπλωναν τη χριστιανική θρησκεία σε όλους τους λαούς. Ταυτόχρονα τους παρακινούσε να μπουν επικεφαλής μιας νέας σταυροφορίας, που θα απελευθέρωνε τους Αγίους Τόπους. Αυτοί τον άκουγαν με συγκατάβαση και όταν έφευγε σήκωναν τους ώμους. Έγραψε ακόμα γράμμα στον Ισπανό πάπα Αλέξανδρο Βοργία, στο οποίο απέδιδε την καθαίρεση από τα αξιώματά του σε ενέργειες του Σατανά.

Για τους βασιλείς η παρουσία και τα διαβήματα του Κολόμβου αποτελούσαν όχι μόνο ενόχληση αλλά και υπόμνηση της κακής συμπεριφοράς τους. Έτσι όταν τους παρακάλεσε να τον βοηθήσουν να οργανώσει τέταρτο ταξίδι, δέχτηκαν με προθυμία. Συνέπεσε εκείνες τις μέρες να γυρίσει από τις (πραγματικές) Ινδίες περιπλέοντας την Αφρική, ο Βάσκο ντα Γκάμα, φορτωμένος δόξα, χρυσάφι και μπαχαρικά και οι Ισπανοί σκέφτηκαν πως αν ο Κολόμβος πετύχαινε το ίδιο από το δυτικό δρόμο, θα συμμετείχαν στη διανομή της λείας χωρίς να παραβιάσουν τη διαχωριστική γραμμή.

Τη νέα αποστολή αποτελούσαν τέσσερα καράβια, η «Καπιτάνα»,  η «Γκαλλέγκα», η «Βισκαϊνα» και η «Βερμούδα» και 150 άντρες. Ανάμεσα τους ο αδελφός του Βαρθολομαίος και ο δεκατριάχρονος γιος του Φερνάνδος, δύο μαυριτανοί, που θα χρησίμευαν σαν διερμηνείς κι ένας συμβολαιογράφος που θα κατέγραφε τα του ταξιδιού. Του επέβαλαν όμως να συμπεριλάβει στην αποστολή και δυο εχθρούς του, τους αδελφούς Φρανθίσκο και Διέγο Πόρρας, τον πρώτο ως υποπλοίαρχο  και τον δεύτερο ως ελεγκτή του Στέμματος. Όπως φαίνεται τα δυο αδέλφια είχαν τα απαιτούμενα προσόντα.  Η αδελφή τους ήταν ερωμένη του Θησαυροφύλακα της Καστίλλης.  Ξεκίνησαν από το Κάδιξ στις 9 Μαϊου 1502.  Οι εντολές που είχε ήταν να αποφύγει να προσεγγίσει την Ισπανιόλα, να μην επιχειρήσει δουλεμπόριο ιθαγενών και να κρατήσει σταθερή δυτική πορεία.

Τα πλοία του Κολόμβου στις 13 του μηνός πέρασαν ανοιχτά της Μεγάλης Κανάριας και παίρνοντας δυτική κατεύθυνση έφθασαν ύστερα από ένα εύκολο ταξίδι στις 15 Ιουνίου στη Μαρτινίκα. Σκοπός τους ήταν να φθάσουν στη Τζαμάϊκα κι από κεί να πορευτούν δυτικότερα και να προσεγγίσουν την «ασιατική γη». Στη Ντομένικα όμως πέσανε σε σφοδρή θύελλα και το ένα από τα καράβια έπαθε τέτοιες ζημιές που δεν ήταν πλέον ικανό να συνεχίσει. Ο Κολόμβος αναγκάστηκε,  παραβαίνοντας τις εντολές να προσεγγίσει στην Ισπανιόλα. Δεν τον άφησαν να μπει στο λιμάνι, ούτε να αποβιβαστεί στη στεριά. Αγκυροβόλησε σ’ έναν όρμο στις εκβολές του ποταμού Τζάιμα, εκεί  κοντά κι έστειλε στο νέο Διοικητή Νικόλας ντε Οβάντο, που είχε φτάσει πριν τρεις μήνες εκεί, ζητώντας να αγοράσει ένα άλλο πλοίο. Δεν πήρε απάντηση. Έμαθε πως ο Οβάντο είχε συγκεντρώσει στο λιμάνι στόλο από 30 πλοία που θα έφευγε στις αρχές Ιουλίου για την Ισπανία μεταφέροντας φορτίο 200.000 καστιλιάνων1 χρυσού.

Ο εξοικειωμένος στις ιδιοτροπίες της Καραϊβικής θάλασσας Κολόμβος, πρόβλεψε πως σε λίγες μέρες θα περνούσε από εκεί τρομερός κυκλώνας, που οι ιθαγενείς ονομάζαν ουραγκάν.  Έγραψε νέο γράμμα στον Οβάντο προειδοποιώντας τον και συμβουλεύοντας να μη ξεκινήσει ο στόλος. Ο Οβάντο αγνόησε κι αυτό το γράμμα και διέταξε το σαλπάρισμα του στόλου που κυβερνούσε ο Αντόνιο ντε Τόρρες. Τα πλοία ξεκίνησαν, αλλά στις 14 Ιουλίου έπεσαν σε τόσον ισχυρό κυκλώνα ώστε τα είκοσι από αυτά χάθηκαν αύτανδρα, έξι κομματιάστηκαν στις ακτές της Ισπανιόλας και μόνο τέσσερα γύρισαν σε κακή κατάσταση στον Αγιο Δομήνικο για να αναφέρουν τις απώλειες. Όλο το φορτίο κι όλο το πολύτιμο χρυσάφι είχε πάει στο βυθό και 500 ναύτες και επιβάτες πνίγηκαν.  Ανάμεσα τους και μερικοί από τους χειρότερους εχθρούς του Κολόμβου, ο ανακληθείς Μπομπαντίγια, ο δικαστής Ρολντάν και άλλοι. Ο Κολόμβος το είδε αυτό σαν θεία τιμωρία αυτών που τον κατατρέξανε, παραβλέποντας το  γεγονός ότι στη θύελλα πνίγηκε και ο ντε Τόρρες, που μαζί με το γιατρό Τσάνκα και ελάχιστους άλλους, του είχε μείνει πιστός ως το τέλος. Στον ίδιο κυκλώνα πνίγηκε επίσης ο κασίκ της χώρας Μαγκουανά, Γκουαριονέρ, που μεταφερόταν, αλυσοδεμένος, στην  Ισπανία.

            Ογδονταοχτώ μερόνυχτα καταιγίδων­

Τα πλοία του Κολόμβου που έγκαιρα κατέφυγαν σε ασφαλή όρμο δεν έπαθαν παρά μικρές μόνο ζημιές, μολονότι σε μια στιγμή στα τρία από αυτά έσπασαν τα παλαμάρια κι οι αλυσίδες της άγκυρας και παρασύρθηκαν ανοιχτά αφήνοντας το ναύαρχο μόνο του με το πλοίο «Καπιτάνα». Όταν η θύελλα κόπασε κάπως τα τέσσερα πλοία ξανασυναντήθηκαν και συνέχισαν το ταξίδι τους προς τα δυτικά με προορισμό το «στενό της Μαλάκκας», που όπως πίστευε ο Κολόμβος βρισκόταν κάπου νοτιοδυτικά και σε μικρή απόσταση.  Η τρικυμία όμως ξανάπιασε με μεγαλύτερη ένταση, ενώ συνάντησαν ένα ισχυρό αντίθετο ρεύμα.

«Πάλευα εξήντα μέρες και στο τέλος δεν είχα καταφέρει να προχωρήσω πάνω από εβδομήντα λεύγες» αναφέρει στην επιστολή που έστειλε αργότερα στους βασιλείς, «Όλο αυτό το διάστημα δε μπόρεσα να πιάσω κανένα λιμάνι ούτε να ξεκουραστώ από τη θύελλα, τον ουρανό και τα νερά. Οι τυφώνες κι οι αστραπές διαδέχονταν το ένα το άλλο, που έμοιαζε να είναι το τέλος του κόσμου. Για ογδόντα οχτώ μέρες η φοβερή τρικυμία δε με είχε αφήσει, σε τέτοιο βαθμό που δεν έβλεπα ούτε ήλιο, ούτε αστέρια στη θάλασσα. Τα καράβια είχαν ανοίξει, τα πανιά τους είχαν σκιστεί, οι άγκυρες τα εξαρτήματα των πλοίων και τα παλαμάρια είχαν χαθεί, μαζί με τις βάρκες και πολλά εφόδια. Οι άνθρωποί μας ήταν πάρα πολύ άρρωστοι και βουτηγμένοι στη θλίψη. Πολλοί είχανε κάνει τάματα και δεν υπήρχε κανείς που να μην είχε κάνει μια ευχή ή μια υπόσχεση προσκυνήματος. Πολλές φορές συνέβη να εξομολογούνται ο ένας στον άλλον. Συναντήσαμε πολλές άλλες τρικυμίες καμιά όμως δεν κράτησε τόσο πολύ ούτε είχε τέτοιαν οργή. Πολλοί που τους θεωρούσαμε ατρόμητους έχασαν τις αισθήσεις τους πάνω από μια φορά. Ο πόνος για το γιο μου που είχα μαζί μου μου ξέσκιζε την ψυχή και προπαντός γιατί τον έβλεπα τόσο μικρόν δεκατριών μόλις χρονών«.

Σε μιαν ανάπαυλα της κακοκαιρίας αντίκρισαν τις κορυφές της Κορδιλιέρας της Βόρειας Ονδούρας και προσέγγισαν την ακτή της Κεντρικής Αμερικής . Οι ιθαγενείς αυτής της περιοχής ήταν πολύ  διαφορετικοί από τους Ταϊνος και τους Καραϊβες που είχαν γνωρίσει ως τώρα. Ανήκαν στην πολιτισμένη φυλή των Μάγια και διέθεταν τεράστια σκάφη, «μεγάλα όσο κι οι γαλέρες», μόλο που ήταν φτιαγμένα με θαυμαστή τέχνη από ένα μονοκόμματο κορμό δέντρου. Συνάντησαν ένα τέτοιο σκάφος που είχε πλάτος 8 πόδια, 25 κωπηλάτες και μια τέντα από πλεγμένα φοινικόκλαδα στο μέσον του, γεμάτο με άντρες, γυναίκες παιδιά και κάθε είδους εμπορεύματα. Όταν ο Κολόμβος τους ρώτησε πού θα εύρισκε χρυσάφι του έδειξαν το νότο.

Ακολούθησαν την ακτογραμμή που είχε κατεύθυνση νοτιοανατολική αλλά ξανάπιασε τρικυμία το ίδιο ισχυρή, που τους βασάνισε πολύ.  Επιτέλους την ογδοηκοστή όγδοη μέρα η τρικυμία κόπασε κι ο άνεμος τους έφερε στις 12 Σεπτεμβρίου σ’ ένα ακρωτήριο της Κεντρικής Αμερικής, που ο ταλαιπωρημένος Κολόμβος ονόμασε «Δόξα στο Θεό» (Gracias a Dios)2. Μετά το ακρωτήριο αυτό η ακτογραμμή έπαιρνε κατεύθυνση προς το νότο. Εδώ υπήρχαν ισχυρά  ρεύματα που τους υποχρέωναν κάθε βράδυ να ρίχνουν άγκυρα για να μη παρασυρθούν στα ανοιχτά. Η θάλασσα ήταν σχεδόν πάντα τρικυμισμένη. Ο Κολόμβος είχε μισοτυφλωθεί και υπέφερε από  αρθρίτιδα. Γι΄ αυτό το λόγο κοιμόταν σε μια ξύλινη καμπίνα που είχε βάλει να του φτιάξουν στο κατάστρωμα και  απόφευγε να βγαίνει στη στεριά. Τον υποκαθιστούσε ο Βαρθολομαίος, που αποβιβαζόταν με τον συμβολαιογράφο και με επισημότητα προσαρτούσε τις ακτές όπου πατούσε το πόδι του, στο όνομα των βασιλέων της Ισπανίας. Στις περιοχές αυτές οι ιθαγενείς ήταν άγριοι και αποφεύγαν κάθε επαφή με τους ξένους επισκέπτες. Στις 25 Σεπτεμβρίου κι αφού διατρέξανε μέσα σε συνεχή σχεδόν κακοκαιρία τις δύσκολες ακρογιαλιές της Ονδούρας, της Νικαράγουας και της Κοσταρίκας φτάσανε στο στενό,  ανάμεσα στο νησί Λα Ουέρτα, και στην ακτή και στις 5 Οκτωβρίου  αγκυροβόλησαν στις όχθες του ποταμού Σαν Χουάν κοντά στο χωριό Καριάϊ. Ήταν καιρός. Τα πλοία βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση και τα τρόφιμα είχαν τελειώσει. Οι ναύτες άρχισαν να τρώνε κρέας καρχαρία.

            Στις ακτές του Παναμά­

Έμειναν δέκα μέρες επισκευάζοντας τα πλοία, ράβοντας τα σκισμένα πανιά τους και μαζεύοντας εφόδια και πληροφορίες. Οι ιθαγενείς μίλησαν στον Κολόμβο για τις χρυσοφόρες χώρες Μπεράγκουα και Σιγκουάρε, όπου «λένε, πως εκεί έχει αμέτρητο χρυσάφι και οι κάτοικοι στολίζουν το κεφάλι με κοράλια, τα χέρια και τα πόδια με πολύ βαριά χρυσά βραχιόλια κι ότι διακοσμούν με χρυσάφι και χρυσά φύλλα που κολλούν, τις καρέκλες, τις κασέλες και τα τραπέζια«. Ο πάντα διψασμένος για το κίτρινο μέταλλο  Κολόμβος ετοιμάστηκε να πάει κατά τα μέρη αυτά, όπου πίστευε, παρερμηνεύοντας τα διάφορα τοπωνύμια βρίσκονταν οι εκβολές του ποταμού Γάγγη και τα χρυσωρυχεία της χώρας Τσιάμπα3. Στο μεταξύ όμως επισκέφθηκε δια ξηράς την κοντινή χώρα Καραμπάρου, όπου «οι άνθρωποι κυκλοφορούν γυμνοί και φορούν στο λαιμό ένα χρυσό καθρέφτη, που όμως δεν ήθελαν ούτε να τον πουλήσουν ούτε να τον ανταλλάξουν«.

Ξεκίνησαν στις 15 0κτωβρίου και σε δυο μέρες φτάσανε στη λιμνοθάλασσα Τσιρίκι, αλλά ξανάπιασε άγρια φουρτούνα. Κατέφυγαν σε ένα ασφαλές λιμάνι όπου μείνανε δέκα μέρες περιμένοντας να κοπάσει η κακοκαιρία, αλλά μόλις βγήκαν από το καταφύγιο τους νέα  επιδείνωση του καιρού τους ξανάκλεισε μέσα άλλες δεκατέσσερες μέρες. Ξεγελασμένοι από μιαν ανάπαυλα της τρικυμίας βγήκαν από το καταφύγιό τους αλλά πριν κάνουν δεκαπέντε λεύγες τους έπιασε η φοβερότερη καταιγίδα του κακορίζικου αυτού ταξιδιού.

«Τότε ξαναζωντάνεψαν τα δεινά μου και για εννιά μέρες ταξίδευα χαμένος χωρίς ελπίδα να βγω ζωντανός. Ποτέ δεν είδαν άλλα μάτια θάλασσα τόσο τρομερή, τόσο φουσκωμένη και τόσο αφρισμένη. Ο άνεμος με μπόδιζε να προχωρήσω μπροστά κι ακόμα δε μου έδινε καμιά ευκαιρία να περάσω κανένα ακρωτήρι. Με κρατούσε εκεί, σ’ αυτή τη θάλασσα, η οποία είχε μεταβληθεί σε αίμα που έβραζε σαν καζάνι πάνω σε δυνατή φωτιά. Ποτέ δεν είχε φανεί πιο φοβερός ο ουρανός. Για ένα ολόκληρο μερόνυχτο φλεγόταν σα φούρνος και έριχνε τέτοιους κεραυνούς που κάθε φορά κοίταζα τα πανιά και τα κατάρτια αν ήταν στη θέση τους. Οι αστραπές αυτές έπεφταν με τέτοια τρομερή μανία, που όλοι πιστεύαμε πως θα έλιωναν τα καράβια μας«.

Σα να μην έφταναν όλα αυτά εμφανίστηκε στον ορίζοντα ένας σίφωνας που στροβίλιζε τα νερά της θάλασσας και τα ύψωνε ως τα σύννεφα. Ο Κολόμβος έβγαλε τη Βίβλο του και διάβασε πώς ο Ιησούς καταπράϋνε τα κύματα στη Λίμνη της Γαλιλαίας και χάραξε με το σπαθί του το σημάδι του σταυρού στον αέρα. Αμέσως, (φυσικά κατά τα γραφόμενά του), «ο πύργος του νερού κατακρημνίστηκε στη θάλασσα«. Επί τέλους ύστερα από δώδεκα φριχτές μέρες ο καιρός κόπασε και μπόρεσαν να βρουν καταφύγιο σ’ένα κλειστό ευρύχωρο λιμάνι που ο Κολόμβος ονόμασε Πλατύ Λιμάνι, (Puerto Gordo), στη βόρεια ακτή του Παναμά. Εκεί γιόρτασαν μελαγχολικά τα Χριστούγενα του 1502 και την Πρωτοχρονιά του 1503, χωρίς να υποπτεύονται πως 40 μίλια νότια σε ευθεία γραμμή ήταν η ακτή του Ειρηνικού Ωκεανού, της μεγαλύτερης θαλάσσιας έκτασης του πλανήτη, που τους χώριζε από το στόχο τους: την Κίνα και τις Ινδίες.

            Απόπειρα να ιδρυθεί αποικία­

Άνθρωποι και πλοία ήταν σε αξιοθρήνητη κατάσταση. Τα όστρακα και τα σκουλήκια είχαν σχεδόν διαλύσει τα ξύλα των υφάλων και οι αρμοί των σανίδων είχαν ανοίξει και έμπαζαν συνεχώς νερά. Το μισό πλήρωμα ήταν διαρκώς στις αντλίες βγάζοντας νερό από τα κύτη. Οι συνεχής ένταση και οι αλλεπάλληλες δυσκολίες είχαν εκνευρίσει τα πληρώματα και διαρκώς ξεσπούσαν καυγάδες. Ο Κολόμβος βάφτισε τα μέρη αυτά Ακτή των Καυγάδων (Costa de los Contrastes). Αποφασίστηκε τελικά η διακοπή του ταξιδιού και η επιστροφή. Στις 10 Ιανουαρίου μπήκαν στις εκβολές του ποταμού Μπελέμ στις ακτές της χώρας Βεράγκουα. Εκεί νέα τρικυμία, που συνοδευόταν από ασταμάτητη βροχή, τους έκλεισε για ένα και πάνω μήνα. Ο Κολόμβος ήταν άρρωστος, ψηνόταν από τον πυρετό και έβλεπε οράματα. Την κατάσταση πήρε στα χέρια του ο ακατάβλητος Βαρθολομαίος. Με εβδομήντα άντρες ανέβηκε με μονόξυλο τον ποταμό και περνώντας μέσα από πυκνά δάση έφτασε σε μια κοιλάδα τόσο πλούσια σε χρυσάφι, που σε λίγες μέρες συγκέντρωσαν μια περιουσία ο καθένας.

Ενθουσιασμένος ο Κολόμβος αποφάσισε να οργανώσει μιαν αποικία σ’ αυτό το μέρος. Άρχισαν όλοι να χτίζουν ξύλινα παραπήγματα και έναν περίβολο που θα προστάτευε τον οικισμό. Οι ντόπιοι όμως είχαν άλλη γνώμη. Ήδη είχαν δείξει τις εχθρικές διαθέσεις τους όταν επιτέθηκαν σε ένα ισπανικό μονόξυλο που ανέβηκε τον ποταμό για να βρεί καθαρό νερό. Δώδεκα από τους δεκατρείς ναύτες σκοτώθηκαν. Την κατάσταση επιδείνωσε η συμπεριφορά των ίδιων των ισπανών. Ρίχνονταν στις γυναίκες και δέρνανε τους άντρες. Τελικά ο τοπικός αρχηγός που είχε τον τίτλο «κιμπιάν», επιτέθηκε στον οικισμό μόλις αυτός συμπληρώθηκε.  Η επίθεση αποκρούστηκε κι ο κίμπιαν πιάστηκε αιχμάλωτος μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά του. Οδηγήθηκαν στα πλοία τη νύχτα όμως κατόρθωσαν να δραπετεύσουν όλοι. Κατέφυγαν στο εσωτερικό κι άρχισαν νέες επιθέσεις.

Η κατάσταση έγινε ανυπόφορη για τους Ισπανούς και την επισφαλή θέση τους χειροτέρευε η κακή υγεία του ναυάρχου. Αποφασίστηκε η εγκατάλειψη της αποικίας. Η αποχώρηση όμως δεν ήταν εύκολη. Το ένα από τα καράβια ήταν σε τόσο άθλια κατάσταση ώστε το παράτησαν και μεταφέραν ένα μέρος του φορτίο του στα άλλα δύο. Ξεκίνησαν ανήμερα το Πάσχα, 16 Απριλίου 1503. Δεν έκαναν όμως ούτε 30 λεύγες και ένα από τα καράβια άρχισε να μπάζει νερά τόσο γρήγορα ώστε γύρισαν αμέσως πίσω. Προσορμίστηκαν σε ένα λιμάνι που ο Κολόμβος βάφτισε Puerto Bello (Ωραίο Λιμάνι) κι εκεί εγκατέλειψαν και το δεύτερο καράβι, μεταφορτώνοντας στα άλλα δύο, την «Καπιτάνα» και τη «Βερμούδα» τα πιο χρήσιμα πράγματα.

Τα δυο παραφορτωμένα πλοία συνέχισαν την πορεία τους ανατολικά ως το ακρωτήριο του Αγίου Βλασίου, κι από εκεί ως το ακρωτήριο των Κουνουπιών, όπου νέα τρικυμία τους παρέσυρε προς βορράν. Στις 13 Μαϊου βρήκαν καταφύγιο στις νότιες ακτές της Κούβας, που ο Κολόμβος εξακολουθούσε να θεωρεί ασιατική χερσόνησο. Επισκεύασαν όπως όπως τα πλοία, ανεφοδιάστηκαν σε τρόφιμα και νερό και ξεκίνησαν. Σε δυο μέρες όμως τους βρήκε νέα τρικυμία και ύστερα από πολλούς κινδύνους τα δυο πλοία προσάραξαν και βυθίστηκαν στις 24 Μαϊου σε μιαν αμμουδιά στη βόρεια ακτή της Τζαμάϊκας, χωρίς ευτυχώς ανθρώπινες απώλειες.

 

            Ναυαγοί στη Τζαμάϊκα­

Ο Κολόμβος και τα πληρώματα κατασκήνωσαν στην ακτή γιατί η  πείρα του από την προηγούμενη επίσκεψη του στο νησί τον έκανε να φοβάται τους κατοίκους του. Αποφάσισε να στείλει στο εσωτερικό για ανίχνευση τον «πιο πιστό από τους πιστούς», τον Διέγο Μεντέθ. του οποίου το ήρεμο θάρρος και η καρτερία του σ’ όλην αυτή τη δυστυχία συγκράτησε τον Κολόμβο ώστε να μην πέσει σε απόγνωση. Ο Μεντέθ πέτυχε όχι μόνο να κατοπτεύσει τις κινήσεις των τζαμαϊκανών αλλά με διαπραγματεύσεις μαζί τους εξασφάλισε τον εφοδιασμό των ναυαγών σε τρόφιμα και με ανταλλάγματα απόχτησε μια θαυμάσια πιρόγα. Ο Κολόμβος τότε του ανάθεσε την αποστολή να πάει με την πιρόγα στην Ισπανιόλα και να ζητήσει βοήθεια.

Ο Μεντέθ αφού έκανε ορισμένες μετασκευές στο σκάφος, εφοδιάζοντας το με κατάρτι και πανί καθώς και πρόσθετη καρίνα, ξεκίνησε στις 4 Ιουλίου με έξι οπλισμένους ισπανούς και δέκα ντόπιους κωπηλάτες. Γύρισε σε δεκαπέντε μέρες άπρακτος. Η τρικυμία τον είχε παρασύρει σ’ένα ακρωτήριο, όπου δέχτηκε την επίθεση ιθαγενών πειρατών. Με μεγάλους κινδύνους τους απόκρουσε και κάνοντας μεγάλον ανάγυρο γύρισε πίσω. Ήταν όμως αποφασισμένος να ξαναεπιχειρήσει. Αυτή τη φορά βρήκαν και δεύτερη πιρόγα, που θα κυβερνούσε ο γενοβέζος Βαρθολομαίος Φιέσκι, ενώ εβδομήντα οπλισμένοι Ισπανοί με αρχηγό τον Βαρθολομαίο Κολόμβο πήγαν διά ξηράς ως το ορμητήριο των πειρατών και έμειναν εκεί ώσπου ο Μεντέθ  και ο Φιέσκι με τις πιρόγες τους χάθηκαν στον ορίζοντα. Η βοήθεια όμως θα αργούσε έντεκα μήνες.

Στην αρχή της διαμονής του Κολόμβου και των άλλων ναυαγών στη Τζαμάϊκα τα πράγματα πήγαιναν ομαλά, σε λίγο όμως ξέσπασε ανταρσία. Αρχηγοί της ήταν τα αδέλφια Πόρρας, που έπεισαν αρκετούς ναύτες ότι ο Κολόμβος σκόπευε να τους κρατήσει στο νησί  για να επανδρώσουν την αποικία που θα θεμελίωνε εκεί. Οι στασιαστές άρπαξαν μερικά κανόνια και δυο πιρόγες και επιχείρησαν να φτάσουν στην Ισπανιόλα, υποχρεώνοντας αρκετούς ιθαγενείς να παν μαζί τους σαν κωπηλάτες. Μια ξαφνική σφοδρή τρικυμία τους εμπόδισε. Για να γλιτώσουν έριξαν στη θάλασσα τα κανόνια και  τα άλλα εφόδια και ακολούθως τους άτυχους ιθαγενείς. Όταν οι τελευταίοι γαντζώθηκαν από τις πιρόγες οι ισπανοί τους έκοψαν με σπαθιές τα χέρια. Βγήκαν στην ξηρά κι εκεί στρατοπέδευσαν καιροφυλακτώντας να αρπάξουν το πλοίο της βοήθειας μόλις ερχόταν. Στο μεταξύ κακομεταχειρίζονταν τους ντόπιους, που άρχισαν να χάνουν την υπομονή τους.

Τη λύση έδωσε ο Βαρθολομαίος Κολόμβος που με όσους ναύτες  έμειναν πιστοί στο Ναύαρχο επιτέθηκε κατά των στασιαστών. Στη συμπλοκή που ακολούθησε σκοτώθηκαν πολλοί απ’ αυτούς, ανάμεσα τους κι ο Διέγος Πόρρας, ενώ ο Φρανθίσκο παραδόθηκε με τους υπόλοιπους. Στους στασιαστές δόθηκε χάρη με τον όρο να ορκιστούν πίστη στο Ναύαρχο. Το επεισόδιο αυτό αλλά και η γενικότερη κακή  συμπεριφορά των Ισπανών προκάλεσαν την εχθρότητα των ντόπιων. Η τροφοδοσία της κατασκήνωσης των ναυαγών σταμάτησε.

Η έκλειψη της σελήνης τούς σώζει­

Οι Ισπανοί βρέθηκαν σε απελπιστική κατάσταση. Χωρίς πλοία, χωρίς να φαίνεται από πουθενά βοήθεια, με λιγοστά πολεμοφόδια, κινδύνευαν τώρα και από την πείνα. Την κατάσταση έσωσε ο Κολόμβος με τη βοήθεια της επιστήμης. Έτυχε να έχει μαζί του τις «Εφημερίδες», ένα είδος εικονογραφημένου ημερολογίου ή καζαμία του αστρονόμου Γιόχαν Μύλλερ, (γνωστότερου με το όνομα Regiomontanus), του 1474, στο οποίο μεταξύ άλλων αναφέρονταν όλες οι εκλείψεις της σελήνης των επόμενων πενήντα χρόνων. Με χαρά είδε ότι την επόμενη πανσέληνο 29 Φεβρουαρίου 1504 θα γινόταν έκλειψη. Αποφάσισε να μιμηθεί τον Θαλή τον Μιλήσιο4. Κάλεσε τους αρχηγούς των τζαμαϊκανών και τους απείλησε πως αν δεν τους έδιναν όσα τρόφιμα και λοιπά εφόδια ζητούσαν θα οργιζόταν ο Θεός του και θα εξαφάνιζε το φεγγάρι από τον ουρανό τους. Οι ιθαγενείς τον ειρωνεύτηκαν, όταν όμως είδαν να σκοτεινιάζει σιγά σιγά ο δίσκος της πανσελήνου πέσανε στα πόδια του ικετεύοντας τον να τους συγχωρήσει. Ο Κολόμβος μεγαλόκαρδα δέχτηκε να προσευχηθεί στο Θεό του  και να τον διαβεβαιώσει πως οι χριστιανοί στο εξής θα είχαν όσα ζητούσαν. Το φεγγάρι άρχισε να ξαναγεμίζει και από τότε είχε στη διάθεση του άφθονα τρόφιμα.

Στις 20 Μαρτίου οι ναυαγοί είδαν επιτέλους στον ορίζοντα πανί. Ήταν το επί οχτώ μήνες αναμενόμενο πλοίο που θα τους έπαιρνε από τη Τζαμάϊκά. Έμειναν όμως με τη χαρά. Το πλοίο, που ήταν άλλωστε πολύ μικρό, στάθηκε στ’ ανοιχτά και κατέβασε μια  βάρκα, η οποία έφερε στον Κολόμβο ένα γράμμα από το διοικητή Οβάντο, ένα μπουκάλι κρασί κι ένα κομμάτι λαρδί. Στο γράμμα ο Οβάντο έγραφε πως λυπόταν γιατί για την ώρα δεν είχε στη διάθεση του μεγάλο πλοίο για να τους χωρέσει όλους και συνιστούσε να κάνουν λίγην υπομονή ακόμα. Ο Κολόμβος απάντησε με αξιοπρέπεια πως τον ευχαριστούσε για το ενδιαφέρον του και πως θα περίμενε. Το πλοίο, που κυβερνούσε ο Εσκομπάρ, πήρε την απάντηση του Κολόμβου κι έκανε αμέσως πανιά.

Οι απογοητευμένοι Ισπανοί έμειναν άλλους τρεις μήνες περιμένοντας. Στις 28 Ιουνίου φάνηκαν όχι ένα αλλά δύο καράβια. Το ένα το έστειλε ο Οβάντο και το άλλο ο πιστός Μεντέθ, που το είχε αγοράσει με λεφτά που του έδωσε ο Κολόμβος. Το πρώτο ήταν παμπάλαιο κι έκανε συνεχώς νερά, απτό δείγμα της μικροψυχίας ή του σαδισμού του διοικητή. Το δεύτερο ήταν εφοδιασμένο με τρόφιμα, ρούχα και άλλα χρειώδη. Επιβιβάστηκαν όλοι και σε τρεις μέρες ήταν στον Αγιο Δομήνικο. Για τον Κολόμβο η ημέρα της αναχώρησης από τη Τζαμάϊκα «ήταν η ωραιότερη της ζωής του».

Εκεί ο Κολόμβος, προς μεγάλη έκπληξη του, έγινε φιλικότατα δεκτός από τον Οβάντο, ο οποίος όμως αντί να τιμωρήσει τον αρχηγό της στάσης Φρανθίσκο Πόρρας, διέταξε την άμεση απόλυσή του. Ο Κολόμβος με χαρά πληροφορήθηκε πως ο Διέγος Μεντέθ είχε φύγει πριν λίγες μέρες για την Ισπανία. Είχε μαζί του μιαν εμπιστευτική αναφορά του Ναυάρχου προς το Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα με την εντολή να την παραδώσει στα χέρια τους.

Η αναφορά αυτή που ονομάζεται «σπανιοτάτη επιστολή» (lettera rarissima), αποτελεί εκτενέστατη εξιστόρηση του τέταρτου ταξιδιού, διανθισμένη με άφθονες περικοπές από τη Γραφή και με περιγραφές των οραμάτων, που τώρα πια έβλεπε συχνά ο Κολόμβος. Περιέχει επίσης παράπονα και κατηγορίες κατά του Οβάντο. Όπως αναφέρεται στο τέλος της γράφτηκε στη Τζαμάικα κι έχει ημερομηνία 3 Ιουλίου 1504. Έχει σωθεί ολόκληρη και αποτελεί πολύτιμη πηγή πληροφοριών όχι μόνο για τις ανακαλύψεις αλλά και για τη ψυχική κατάσταση του Κολόμβου.

            Γιατί καθυστέρησε η βοήθεια

Όπως διηγείται ο ίδιος ο Διέγος Μεντέθ, οι δυο πιρόγες φτάσανε στην Ισπανιόλα, καλύπτοντας, με αδιάκοπη κωπηλασία, τις 40 λεύγες της απόστασης σε πέντε μέρες. Υποφέραν πολύ από τη θάλασσα και την έλλειψη τροφίμων και νερού. Τελικά άραξαν στο ακρωτήριο Άγιος Μιχαήλ εκατόν τριάντα λεύγες δυτικά του Άγιου Δομήνικου. Εφοδιάστηκαν με τρόφιμα από τους ιθαγενείς και συνέχισαν το ταξίδι τους για την πόλη. Στο δρόμο όμως ο Μεντέθ έμαθε πως ο διοικητής Οβάντο ήταν σε εκστρατεία στη χώρα Ξαράγκουα. Άφησε τις πιρόγες να συνεχίσουν με τον Φιέσκι και τράβηξε με τα πόδια για να βρεί τον Οβάντο.

H εκστρατεία στην Ξαράγκουα ήταν η προτελευταία φάση της ολοκληρωτικής υποταγής της Αϊτής στους ισπανούς. Ήδη επί διοικήσεως του Χριστόφορου Κολόμβου είχαν υποταχθεί οι χώρες Μαγκουανά, όπου κυβερνούσε ο κασίκ Καοναμπό και Μαριέν όπου βασίλευε ο Γκουαναγκαρί.  Ο συνετός και μετρημένος Βαρθολομαίος Κολόμβος, είχε με σχεδόν αναίμακτο τρόπο κάνει τις υπόλοιπες τρεις χώρες του νησιού, τη Μάγκουα, την Ξαράγκουα και την Χιγκουέϋ, φόρου υποτελείς στην Ισπανία.

Όταν ήρθε ο Μπομπαντίγια με αφορμή τη διαμαρτυρία του κασίκ Γκουαριονέρ για τον αυθαίρετο διπλασιασμό του φόρου, οι Ισπανοί εισβάλαν και καταστρέψαν τη χώρα. Ο κασίκ αλυσοδεμένος στάλθηκε στην Ισπανία αλλά πνίγηκε στο μεγάλο κυκλώνα. Τώρα ήρθε η σειρά της Ξαράγκουα. Όπως διηγείται ο Λας Κάσας, που ήταν αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, ο διοικητής πήγε με πολλούς πεζούς και καβαλλάρηδες στην Ξαράγκουα, δήθεν με ειρηνικούς σκοπούς. Κάλεσε όλους τους τοπικούς αρχηγούς σε σύσκεψη και τότε οι Ισπανοί τους έπιασαν, τους έκλεισαν σε μια καλύβα και τους έκαψαν ζωντανούς. Την ωραία Ανακοάνα, που διαδέχτηκε στο θρόνο τον αδελφό της Μπεέχιο την κρέμασαν. Επακολούθησε άγρια σφαγή του πλήθους.

Ο τροπαιούχος Οβάντο κράτησε μαζί του τον Μεντέθ όσο διαρκούσε η εκστρατεία, αλλά κατόπιν τον εγκατέλειψε στην κατεστραμμένη χώρα να γυρίσει με τα πόδια στον Άγιο Δομήνικο, που απείχε 70 λεύγες. Ο Μεντέθ έφτασε τελικά στην πόλη κι έψαξε να βρει και να αγοράσει κανένα πλοίο. Καράβια είχαν να έρθουν από την Ισπανία πάνω από χρόνο. Τελικά έφτασαν τρία πλοία. Ο Μεντέθ αγόρασε το ένα και αφού το εφοδίασε καλά το έστειλε στη Τζαμάικα ενώ ο ίδιος έφυγε για την Ισπανία με ένα από τα δύο άλλα, που γύριζε πίσω.

1 μέτρο βάρους της εποχής για τα ευγενή μέταλλα. Ισοδυναμούσε με 4,6 γραμμάρια

2 Άλλοι μεταφράζουν «Χάρη του Θεού» ή «χάρη στο Θεό». Πιστεύω ότι το «Δόξα στο Θεό» αποδίδει καλύτερα τα αισθήματα του Κολόμβου  όταν έδινε αυτό το όνομα

3 Το μεσαιωνικό όνομα του νοτιότερου άκρου του Βιετνάμ

4 Ο Θαλής ο Μιλήσιος προβλέποντας την έκλειψη του ήλιου στις 28  Μαρτίου 543 π.Χ. πέτυχε να ειρηνεύσει τους Λυδούς με τους Πέρσες.