Χούντα και δημοκρατία (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα, όπως κάνω τελευταία τις περισσότερες Παρασκευές,  το προχτεσινό  άρθρο που δημοσίευσα στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». Η  παράγραφος περί χούντας είναι αντλημένη από παλαιότερο άρθρο, τα υπόλοιπα περί δημοκρατίας  είναι φρέσκα, περιέργως. 

Φυσικά, για το θέμα θα μπορούσαν να γραφτούν τόσα κι άλλα τόσα, αλλά ο χώρος της εφημερίδας δεν το επέτρεψε -εδώ έκανα μερικές προσθήκες.

Η εικόνα  είναι από την ηλέκδοση της ΕφΣυν.

Χούντα και δημοκρατία

Σαν σήμερα πριν από 51 χρόνια κατέρρευσε το δικτατορικό καθεστώς στην Ελλάδα, μη μπορώντας να διαχειριστεί τις συνέπειες του προδοτικού πραξικοπήματος στην Κύπρο και της τουρκικής εισβολής. Στη σημερινή επέτειο ταιριάζει να λεξιλογήσουμε με τις λέξεις του τίτλου.

Χούντα είναι ομάδα στρατιωτικών που παίρνει την εξουσία με πραξικόπημα και ασκεί δικτατορία. Η λέξη είναι δάνειο από την ισπανική γλώσσα. Η αρχική της σημασία στα ισπανικά είναι «ένωση, σύνδεσμος» και είχε τη σημασία της οργανωμένης ομάδας ατόμων που συνεργάζονται για να προωθήσουν τους σκοπούς τους, πριν εξειδικευτεί στις ομάδες συνωμοτών στρατιωτικών. Με τα πραξικοπήματα στην Ισπανία και στη Λατινική Αμερική η λέξη πήρε και την επεκτεταμένη σημασία του δικτατορικού καθεστώτος και βεβαίως έχει γίνει διεθνής (junta στα αγγλικά, junte στα γαλλικά). Το ότι εμείς την προφέρουμε ισπανότροπα δείχνει ότι πήραμε τη λέξη απευθείας από τα ισπανικά. Ήταν σε χρήση και πριν από τη δικτατορία, συνήθως ως προειδοποίηση, αλυσιτελής δυστυχώς.

Η δημοκρατία, αντιθέτως, είναι λέξη ελληνική· το ξέρουμε και καμαρώνουμε που ο θεσμός, και η λέξη που τον περιγράφει, γεννήθηκαν εδώ. Διάφανη η ετυμολογία της, από το δήμος (λαός) και το κράτος. Στην Αθήνα της κλασικής αρχαιότητας, η (άμεση) δημοκρατία ήταν λαϊκή διακυβέρνηση από την κοινωνική πλειοψηφία (διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται) ενώ για την διακυβέρνηση του Περικλή ο Θουκυδίδης είχε παρατηρήσει πως ήταν μόνο στα λόγια δημοκρατία: λόγῳ μὲν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή.

Η λέξη πέρασε, μέσω των λατινικών, στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες: democracy, démocratie, Demokratie, democrazia κτλ, όπως και το επίθετο «δημοκρατικός», που χρησιμοποιήθηκε για την ονομασία διαφόρων πολιτικών κομμάτων, με γνωστότερο το Δημοκρατικό Κόμμα των ΗΠΑ που πήρε το όνομα αυτό το 1829. Να σημειώσουμε εδώ ότι η λέξη «δημοκράτης» δεν είναι αρχαία, αλλά απαντά πρώτη φορά στον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο, προκειμένου για αξιωματούχους των Πρασίνων και των Βένετων (εἰς δημοκράτας εἰσὶ τὸν ἀριθμὸν δύο, οἷον ὁ δήμαρχος Βενέτων καὶ ὁ δήμαρχος Πρασίνων).

Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν άμεση, τώρα έχουμε έμμεση, κοινοβουλευτική δημοκρατία. Έχουμε επίσης προεδρευόμενη δημοκρατία, και όχι προεδρική -όπως στη Γαλλία. Διακρίνουμε ακόμα βασιλευόμενη  και αβασίλευτη δημοκρατία, αστική και λαϊκή δημοκρατία ή λαοκρατική (βλ. παρακάτω). Τελευταία γίνεται λόγος και για «ηλεκτρονική δημοκρατία».

Νέα Δημοκρατία λέγεται το κόμμα που ίδρυσε ο Κων. Καραμανλής το 1974 και κυβερνάει και σήμερα. Παραδόξως, Νέα Δημοκρατία λεγόταν επίσης το πολιτικό σύστημα που έθετε ως στόχο το 9ο Συνέδριο του ΚΚΕ που είχε γίνει στην εξορία τον Δεκέμβριο του 1973, εννοώντας μια προωθημένη μορφή σοσιαλιστικής δημοκρατίας. Εκτός της ΝΔ, άλλο κόμμα με τη λέξη «Δημοκρατία» ή παράγωγά της σήμερα υπάρχει το Κίνημα Δημοκρατίας, το απόκομμα του κ. Κασσελάκη, καθώς και οι Δημοκράτες, προσωπικός σχηματισμός του Ανδρέα Λοβέρδου, σε αναμονή της ένταξής του στη  ΝΔ -παραλίγο να το ονομάσει «οι Νεοδημοκράτες».

Παλιότερα, αλλά μετά τη μεταπολίτευση, είχαμε: την ΕΔΑ, Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά, που βέβαια υπήρχε  από  τη δεκαετία του 1950, αλλά είχε και μεταδικτατορική πορεία· την ΕΔΗΚ, Ένωση Δημοκρατικού Κέντρου, όταν πια είχε πάρει να παρακμάζει· το ΚΟΔΗΣΟ, Κόμμα Δημοκρατικού Σοσιαλισμού περί το 1980·  τη ΔΗΑΝΑ, τη Δημοκρατική Ανανέωση του Κωστή Στεφανόπουλου το 1985-1990· το ΔΗΚΚΙ, το Δημοκρατικό Κοινωνικό Κίνημα του Δημήτρη Τσοβόλα στη δεκαετία του 1990· τη Δημοκρατικη Συμμαχία της Ντόρας Μπακογιάννη το 2012· το ΚΙΔΗΣΟ, Κίνημα Δημοκρατών Σοσιαλιστών, το βραχύβιο εγχείρημα του Γιώργου Παπανδρέου το 2015. Θα μου ξεφεύγουν βέβαια κι άλλα -ανέφερα μόνο όσα είχαν κοινοβουλευτική εκπροσώπηση ή πλησίασαν να αποκτήσουν. Πάντως, το Δ στον τίτλο δεν σημαίνει πολλά. Στις εκλογές του 1974 είχε πάρει μέρος και η ΕΔΕ, Εθνική Δημοκρατική Ένωσις, με τα απομεινάρια του χουντικού καθεστώτος και επικεφαλής τον Πέτρο Γαρουφαλιά.

Παλιότερα, όταν  είχαμε βασιλιά, ο όρος «δημοκρατικός» σήμαινε τον οπαδό της κατάργησης της μοναρχίας. Σήμερα, μπορεί να σημαίνει τον μη δεξιό (θυμηθείτε τις περίφημες  «λοιπές δημοκρατικές δυνάμεις) ή τον μη  ακροδεξιό. Έχουμε και το δημοκρατικό τόξο, μεταφορά του γαλλ. arc républicain.

Διότι, βλέπετε, οι δημοκρατίες των νεότερων κρατών δεν ονομάστηκαν με τον ελληνογενή όρο της γλώσσας τους, αλλά από όρους που προήλθαν από το λατινικό respublica, με αρχική σημασία «η δημόσια υπόθεση, τα κοινά», με πρώτο το γαλλ. république απ’ όπου διαδόθηκες στις υπόλοιπες νεότερες γλώσσες. Το να γίνει διάκριση ανάμεσα σε democracy και republic στη μετάφραση δεν είναι πάντα απλό θέμα -πάντως την Deutsche Demokratische Republik την είπαμε «Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία». Στα ελληνικά, εκτός από τους ρεπουμπλικάνους έχουμε και τη ρεπούμπλικα, είδος ημίψηλου καπέλου.

Σε διαδηλώσεις των τελευταίων 15 χρόνων ακούγεται κάποτε το σύνθημα «η χούντα δεν τελείωσε το 73». Κάποιοι σπεύδουν αφελώς ή πονηρά να διορθώσουν, ότι τελείωσε το 1974. Αλλά παρόλο που θεωρώ λάθος να χαρακτηρίζεται «χούντα» το σημερινό καθεστώς προβληματικής αστικής δημοκρατίας, γεγονός παραμένει ότι το σύνθημα για ψωμί, παιδεία, ελευθερία δεν έχει βρει τη δικαίωσή του.