Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 21: Η εμφάνιση του ανθρώπου στην Αμερική

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Σήμερα μπαίνουμε στο Δ’ Μέρος του βιβλίου, που έχει τίτλο Η κατάκτηση και λεηλασία του Νέου Κόσμου. Ωστόσο, τα πρώτα  κεφάλαια αυτού του μέρους παρουσιάζουν την ιστορία της Αμερικής  πριν  από  τον ερχομό των Ευρωπαίων. Έτσι, σήμερα θα δούμε, στο πρώτο κεφάλαιο, πώς εμφανίστηκε ο άνθρωπος στην Αμερική, ενώ στα τρία επόμενα  κεφάλαια τους μεγάλους προκολομβιανούς πολιτισμούς. (Ίσως σε μια τελική μορφή βιβλίου,  το Δ’ μέρος να χωριζόταν σε δύο μέρη, το ένα «Πριν από την άφιξη των Ευρωπαίων» και το  άλλο για την καθαυτό κατάκτηση από τους Ευρωπαίους).

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

ΜΕΡΟΣ Δ΄

Η κατάκτηση και λεηλασία του Νέου Κόσμου

 KΕΦΑΛΑΙΟ 1^ο

Η εμφάνιση του ανθρώπου στην Αμερική

Για πολλές χιλιετίες το τμήμα της Ανθρωπότητας, που βρέθηκε να κατοικεί τη Βόρεια, την Κεντρική και τη Νότια Αμερική, έζησε και εξελίχθηκε σχεδόν απολύτως απομονωμένο από τους άλλους ανθρώπους. Για τον λόγο και μόνο αυτόν η μελέτη της προκολομβιανής Αμερικής παρουσιάζει τεράστιο  ενδιαφέρον, γιατί αφορά την ανεξάρτητη εξέλιξη ενός σημαντικού τμήματος της ανθρωπότητας, η οποία εξέλιξη εντούτοις, μ’ όλες τις ιδιαιτερότητες και τις εξαιρέσεις που παρουσιάζει, ακολούθησε σε γενικές γραμμές παραπλήσιους δρόμους με την εξέλιξη των υπόλοιπων ανθρώπων.

Πότε όμως και πώς εποικίστηκε η Αμερική από τον άνθρωπο; Ο διάσημος  στον καιρό του Αργεντινός ανθρωπολόγος Φλορεντίνο Αμεγκίνο, οπαδός της θεωρίας για την ανεξάρτητη εμφάνιση του ανθρώπου στις διάφορες  ηπείρους (πολυγενετική θεωρία), διατύπωσε στα 1921 τη θέση ότι ο  άνθρωπος εμφανίστηκε στην Αμερική, ανεξάρτητα από τις άλλες ηπείρους, προϊόν εξέλιξης ενός τοπικού πρωτεύοντος, που το είχε ονομάσει homunculus patagonicus.

Η θέση του Αμεγκίνο δε βρίσκει σήμερα σοβαρούς υποστηριχτές,  μεταξύ άλλων και γιατί δε βρέθηκε πουθενά το παραμικρό ίχνος αυτού του homunculus, ούτε άλλωστε και κανενός άλλου πρωτεύοντος που θα  μπορούσε να εξελιχθεί σε άνθρωπο. Αντιθέτως όλα τα ανθρωπολογικά, φυσιολογικά και εθνολογικά στοιχεία συνηγορούν κατά τρόπο εξαιρετικά πειστικό υπέρ της άποψης ότι ο αμερικανός άνθρωπος δε διαφέρει από τους υπόλοιπους ανθρώπους και πως η Αμερική εποικίστηκε από ανθρώπους που έφτασαν εκεί από κάποιαν άλλην ήπειρο.

Υπάρχουν πολλές θεωρίες σχετικά με το ποια ήπειρος ήταν αυτή. Διαδοχικά προτάθηκαν όλες οι άλλες ήπειροι του πλανήτη, χωρίς να εξαιρείται η Ανταρκτική! Σύμφωνα με μιαν άποψη οι ιθαγενείς της Αμερικής (που οι πρώτοι Ευρωπαίοι τους ονόμασαν εσφαλμένα Ινδούς ή Ερυθρόδερμους ενώ οι ανθρωπολόγοι προτιμούν τον όρο Αμερινδοί και η τρέχουσα βιβλιογραφία τον όρο ινδιάνοι[1]) είναι απόγονοι των Ευρωπαίων της μαγδαληναίας εποχής[2] των παγετώνων, που έφτασαν εκεί μέσω των αρκτικών περιοχών. Σύμφωνα με μιαν άλλη θεωρία οι Ινδιάνοι προέρχονται από την Αφρική και ειδικότερα από την Αίγυπτο και την Αιθιοπία. Μια τρίτη σχολή θέλει να προέρχονται από την Αυστραλία είτε απευθείας είτε μέσω Ανταρκτικής και Γης του Πυρός. Σοβαρούς υποστηριχτές βρίσκει επίσης η θεωρία ότι οι Ινδιάνοι έφτασαν στην Αμερική από την Ωκεανία. Απομένει η θεωρία για την ασιατική προέλευση των Ινδιάνων, που όπως φαίνεται ανταποκρίνεται προς την πραγματικότητα.

Πιστεύεται ότι ο άνθρωπος εμφανίστηκε στη Γη πριν από δυόμισι εκατομμύρια χρόνια, αρχικά στην Ανατολική Αφρική, από όπου εξαπλώθηκε σ’ ολόκληρον τον πλανήτη, εκτός της Αμερικής, που χωριζόταν με θάλασσα από τις άλλες ηπείρους.

Στη Βόρεια Αμερική ο άνθρωπος εμφανίζεται σχετικά πρόσφατα, στην ύστερη Άνω Παλαιολιθική Εποχή, δηλαδή προς το τέλος της Βούρμιας – Βισκόνσιας περιόδου, πριν από 35 με 40 χιλιάδες χρόνια. Οι πρώτοι άνθρωποι πέρασαν στην Αμερική από την Ανατολική Σιβηρία βαδίζοντας κατά μήκος του Βερίγγειου πορθμού, που τότε ήταν ισθμός, γιατί λόγω των παγετώνων η στάθμη της θάλασσας ήταν σημαντικά χαμηλότερη από τη σημερινή.

Tα ίχνη που άφησαν αυτοί οι παλαιολιθικοί άνθρωποι, οι πρώτοι έποικοι της Αμερικής, είναι εξαιρετικά λίγα και περιορίζονται σε λίθινα εργαλεία των φάσεων Φόλσομ, Κλόβις και Σάντια,  που δε συνοδεύονται από υπολείμματα ανθρώπινων σκελετών και  χρονολογούνται από το 10000 – 9000 π.Χ. Το μόνο που μπορούμε να πούμε γι αυτούς τους πρώτους Αμερικανούς με βεβαιότητα είναι ότι ήταν τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί, είχαν πέτρινα και κοκάλινα όπλα και εργαλεία και εξαπλώθηκαν αρχικά στις υποαρκτικές περιοχές της Βόρειας Αμερικής από την νότια Αλάσκα ως τα νότια του κόλπου του Χούντσον,  αργότερα δε επεκτάθηκαν προς νότο. Δεν υπάρχουν βέβαιες αποδείξεις για τον ανθρωπολογικό τους τύπο, οι περισσότεροι όμως μελετητές εικάζουν ότι ανήκαν στον παλαιοασιατικό τύπο της κίτρινης φυλής,

Κατά το τέλος του πλειστόκαινου και μετά την τήξη των παγετώνων, περίπου πριν από 11 ως 14 χιλιάδες χρόνια, υπήρξε δεύτερο και σημαντικότερο μεταναστευτικό ρεύμα, πάλι από την Ανατολική Σιβηρία, αυτή τη φορά όμως πάνω σε πιρόγες και μονόξυλα, γιατί στο μεταξύ, μετά  την τήξη των παγετώνων, η θάλασσα είχε σκεπάσει τον Βερίγγειο ισθμό. Οι νέοι μετανάστες, άνθρωποι της μεσολιθικής εποχής[3], ανήκαν στον  μογγολικό τύπο της κίτρινης φυλής, αλλά μεταξύ τους περιλάμβαναν όπως εικάζουν οι ανθρωπολόγοι και κάποιο παλαιο-καυκάσιο στοιχείο συγγενές ίσως με τους Αϊνού, στο οποίο οφείλεται το μη επίπεδο πρόσωπο των Ινδιάνων. Ήταν κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες, ήταν οπλισμένοι με κοκάλινα και ενδεχομένως ξύλινα, όπλα και εργαλεία και εξαπλώθηκαν βαθμιαία σ’ ολόκληρη την ήπειρο, από την Αλάσκα ως τη Γη του Πυρός, στην οποία έφτασαν μετά από 7 – 8 χιλιάδες χρόνια.

Σ’ αντίθεση με το πρώτο, το δεύτερο μεταναστευτικό ρεύμα άφησε πολυάριθμα ίχνη, όχι μόνο σ’ότι αφορά την υλική υποδομή του, (όπλα, εργαλεία, ίχνη προσωρινών καταφυγίων), αλλά και σε ανθρωπολογικά  ευρήματα. Παρά το γεγονός ότι είχαν εξαπλωθεί σε τεράστιες εδαφικές εκτάσεις, με τελείως διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες, τα αρχαιολογικά ευρήματα που αφορούν τους ανθρώπους του δευτέρου μεταναστευτικού κύματος παρουσιάζουν αξιοσημείωτη ομοιογένεια.

Αναφορικά τώρα με τη Νότια Αμερική η γενικώς επικρατούσα άποψη είναι πως εποικίσθηκε από ανθρώπους που μετακινήθηκαν από την Βόρεια και Κεντρική Αμερική, μολονότι νεότερες έρευνες ενισχύουν την άποψη πως υπήρξε τρίτο μεταναστευτικό ρεύμα  σε κάποιαν απροσδιόριστη (πάντως νεότερη και πιθανώς υστερονεολιθική), εποχή, αυτή τη φορά από την Ανατολική Ινδονησία και Μελανησία. Οι μετανάστες αυτοί έφτασαν στις δυτικές ακτές της Νότιας Αμερικής σε μεγαλύτερα σκάφη με πλωτήρα-αντίβαρο και υψηλή πλώρη, ακολουθώντας τη φορά των μεγάλων θαλάσσιων ρευμάτων του Ειρηνικού Ωκεανού. Στους μετανάστες αυτούς οφείλεται το μελανό δέρμα και άλλα νεγροειδή  ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά ορισμένων φυλών της Νότιας Αμερικής, που προκαλούν αμηχανία στους ανθρωπολόγους.

Εξετάζεται επίσης το ενδεχόμενο να υπήρξε και τέταρτο μεταναστευτικό ρεύμα, από την Αυστραλία. Μολονότι φαίνεται σχεδόν απίστευτο, άνθρωποι τόσο χαμηλής πολιτιστικής ανάπτυξης, όπως οι Αυστραλοί Αβορίγινες, να κάλυψαν τις 13.500 χιλιόμετρα που χωρίζουν την Αυστραλία από τη Νότια Αμερική, με τελείως πρωτόγονα πλωτά μέσα, έχουν βρεθεί βραχογραφίες τέτοιων πλωτών μέσων και στις δύο ηπείρους καθώς και κρανία που δεν μοιάζουν με εκείνα των άλλων ανθρώπων της Νότιας Αμερικής.

Τέλος ακόμα μεταγενέστερη είναι η εμφάνιση των προγόνων των σημερινών Εσκιμώων και Αλεουτίων, που τοποθετείται πριν από 3500  χρόνια.  Οι άνθρωποι αυτοί, που είχαν πέτρινα και κοκάλινα όπλα και εργαλεία, κατασκεύαζαν πλωτά σκάφη από δέρμα, (καγιάκ) και είχαν εξημερώσει το σκύλο, ήρθαν από τις αρκτικές περιοχές της Σιβηρίας, όπου παρόμοιος πληθυσμός είχε εγκατασταθεί πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια.

Αντίθετα με όσα πίστευαν οι ιστορικοί και οι εθνολόγοι του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, η Βόρεια και η Νότια Αμερική, την εποχή της άφιξης των Ευρωπαίων δεν ήταν «άδειες» ήπειροι, αλλά αντίθετα κατοικημένες, αν όχι με την ίδια πυκνότητα πληθυσμού όπως η Ευρώπη ή η Ασία, πάντως περίπου τόσο πυκνοκατοικημένες, όσο η Αφρική. Βέβαια ο αριθμός των 75 εκατομμυρίων που δέχεται ο Τζωρτζ Σπάϊντεν για τον πληθυσμό της προκολομβιανής Αμερικής  (Βόρειας, Κεντρικής και Νότιας) κρίνεται υπερβολικός, αλλά περισσότερο απορριπτέος είναι ο αριθμός των 8,4 εκατομμυρίων που προτείνει ο Αλφρεντ Λούις Κρούμπερ και αποδέχεται η τρέχουσα βορειοαμερικανική βιβλιογραφία. Το πιθανότερο είναι πως την εποχή της ανακάλυψης της Αμερικής οι ιθαγενείς κάτοικοι της έφταναν τα 35 ως 50 εκατομμύρια. Δεκαοκτώ ως εικοσιπέντε εκατομμύρια ήταν συγκεντρωμένοι μεταξύ Μεξικού και Βολιβίας καθώς και στα νησιά και τις ακτές της Καραϊβικής, δέκα με δώδεκα εκατομμύρια ήταν ο πληθυσμός της Βόρειας Αμερικής και οκτώ ως δέκα εκατομμύρια ο πληθυσμός της υπόλοιπης Νότιας Αμερικής[4].

Όλοι αυτοί οι πληθυσμοί την εποχή της ανακάλυψης βρίσκονταν σε διαφορετικά στάδια ανάπτυξης.  Από τεχνολογικής πλευράς υπήρχαν κυνηγετικοί πληθυσμοί και πληθυσμοί που ζούσαν αποκλειστικά σχεδόν από το ψάρεμα και σε κάποιες περιπτώσεις από το κυνήγι της φάλαινας και άλλων μεγάλων κητών. Ήξεραν να κατασκευάζουν μονόξυλα και πιρόγες, πολλές φορές εντυπωσιακών διαστάσεων, από μονοκόμματους κορμούς δέντρων και μπορούσαν να ταξιδεύουν στην Καραϊβική, στον Κόλπο του Μεξικού ή και στον Ειρηνικό, καλύπτοντας αποστάσεις πολλών εκατοντάδων χιλιομέτρων. Υπήρχαν όμως και γεωργικοί πληθυσμοί, που εκτός από την καλλιέργεια της γης ήξεραν την υφαντουργία, την καλαθοπλεκτική, την αγγειοπλαστική και τη μεταλλουργία του χαλκού και του χρυσού.

Τρεις είναι οι χαρακτηριστικότερες ιδιομορφίες, που κάνουν τόσο διαφορετική την εξέλιξη της γεωργίας στην Αμερική (Βόρεια και Νότια), εκτός φυσικά από τα διαφορετικά είδη των καλλιεργούμενων φυτών:

Η καθολική απουσία του τροχού.

Η απουσία αροτριώντων ζώων.

Η απουσία κτηνοτροφίας (εκτός από την περιοχή των Άνδεων, όπου όμως αγνοούσαν τη γαλακτοκομία).

Από κοινωνικής πλευράς κατά την άφιξη των Ευρωπαίων σ’ ολόκληρη την Αμερική κυριαρχούσε το πρωτόγονο γενοφυλετικό σύστημα, λαμπρή περιγραφή του οποίου έκανε ο Μόργκαν στο κλασσικό του έργο «Η αρχαία κοινωνία».  Βέβαια το σύστημα βρισκόταν σε διάφορα στάδια εξέλιξης του και σε ορισμένες περιοχές είχε αρχίσει να αποσυντίθεται σε ταξικές κοινωνίες, με παράλληλη εμφάνιση πρώιμων κρατικών σχημάτων, καθώς και οικισμών, μερικοί από τους οποίους είχαν διαστάσεις πόλεων. Εκείνο που εντυπωσίασε τους, λίγους δυστυχώς, Ευρωπαίους (και αναφέρομαι στον Βαρθολομαίο ντε λας Κάσας και στον Αμέριγκο Βεσπούτσι) που μπόρεσαν απροκατάληπτα και επιστημονικά να μελετήσουν τα ήθη και έθιμα των Ινδιάνων, είναι η ισότητα, η ελευθερία, η καλοσύνη, η αλληλεγγύη και η έλλειψη κάθε πλεονεξίας, που χαρακτήριζαν τις περισσότερες από τις κοινωνίες των ιθαγενών. Από τις εντυπώσεις των πρώτων Ευρωπαίων δημιουργήθηκε ο μύθος του «καλού αγρίου», που ήταν καλός ακριβώς γιατί δεν έπαψε να ζει σε αρμονία με τη φύση. Φυσικά τέτοιος «καλός» άγριος δεν υπήρξε, ο σχετικός όμως μύθος επιβίωσε πάνω από δύο αιώνες και επηρέασε μεταγενέστερα τον Ζαν Ζακ Ρουσσώ και τους Διαφωτιστές.

[1] Ενώ στις περισσότερες γλώσσες οι όροι ινδός / ινδικός και ινδιάνος / ινδιάνικος εκφράζονται με τις ίδιες λέξεις (indian, indios, indien) στην ελληνική έχουν τελείως διαφορετική σημασία: οι πρώτοι αναφέρονται στις Ινδίες και οι δεύτεροι στην Αμερική

[2] Μαγδαληναία εποχή, η έκτη και τελευταία βαθμίδα της παλαιολιθικής εποχής στην Ευρώπη. Με το τέλος της, πριν από 15000 – 12000 χρόνια άρχισε η μεσολιθική εποχή.

 

[3] Μεσολιθική: η εποχή μεταξύ της ανώτερης (νεότερης) παλαιολιθικής και της νεολιθικής εποχής. Η αρχή και το πέρας της ποικίλλουν στα διάφορα τμήματα της γης. Στην Ευρώπη άρχισε πριν 15000 – 12000 χρόνια.

 

[4] Για σύγκριση αναφέρουμε ότι την ίδιαν εποχή ολόκληρος ο πλανήτης υπολογίζεται πως είχε 460 εκατομμύρια κατοίκους από τα οποία:

275 εκατομμύρια  ζούσαν στην Ασία

84 εκατομμύρια στην Αφρική

55 εκατομμύρια στην Ευρώπη και

0,5 εκατομμύριο στην Ωκεανία.