Ο Ντον Πασκουάλε στο Ολύμπια

Προχτές πήγα και είδα τον Ντον Πασκουάλε, την όπερα μπούφα του Ντονιτζέτι, στο Ολύμπια, στην Ακαδημίας. Είναι μια όπερα που μου αρέσει, την έχω ακούσει αμέτρητες φορές, την έχω δει στην τηλεόραση, αλλά ζωντανά δεν είχε τύχει ως τώρα να την παρακολουθήσω. Τυχερός ήμουν, γιατί έλειπα ταξίδι τις μέρες των προηγούμενων παραστάσεων, αλλά ευτυχώς η τελευταία παράσταση  δινόταν τη μέρα μετά την επιστροφή μου.

Ο Ντον  Πασκουάλε λοιπόν, σχεδόν εβδομηντάρης, γεροντοπαλίκαρο, ζει με τον ανιψιό του  τον Ερνέστο. Προξενεύει στον Ερνέστο μια πλούσια νύφη, απειλώντας ότι θα τον αποκληρώσει αν δεν συγκατατεθεί  στο συνοικέσιο, αλλά εκείνος αρνείται διότι αγαπάει τη φτωχή Νορίνα. Ο γιατρός Μαλατέστα, κοινός φίλος θείου και ανιψιού, σκέφτεται ένα τέχνασμα για να βοηθήσει τους δυο νέους.

Προξενεύει στον Ντον  Πασκουάλε την αδελφή του, μόλις βγαλμένη από το μοναστήρι -αλλά έχει σκοπό να του παρουσιάσει τη Νορίνα. Ο Πασκουάλε κατενθουσιάζεται με την ιδέα του γάμου και ονειρεύεται να κάνει μισή ντουζίνα παιδιά. Ενημερώνει τον ανιψιό του, τον Ερνέστο,  ότι πρόκειται να παντρευτεί την αδελφή του γιατρού. Ο Ερνέστο θεωρεί πως ο φίλος του τον πρόδωσε και αποφασίζει να φύγει για τα ξένα.

Η Νορίνα, κατάλληλα δασκαλεμένη από τον  δαιμόνιο γιατρό,  παρασταίνει τη δειλή και άβγαλτη κοπέλα. Λέγεται, τάχα, Σοφρονία. Έρχεται κι ένας ψευτοσυμβολαιογράφος, φίλος τους, και γίνεται ο ψευτογάμος.

Eκείνη την ώρα καταφθάνει ο απελπισμένος Ερνέστο, ο ανιψιός, για  να αποχαιρετήσει τον θείο του. πριν φύγει στα ξένα. Βλέποντας τη Νορίνα νύφη καταρρέει. Αμέσως όμως μετά τον δήθεν γάμο, η άβγαλτη Σοφρονία μετατρέπεται σε δεσποτική μέγαιρα. Δηλώνει ότι θα έχει τον Ερνέστο για καβαλιέρο στις εξόδους της, λέει στον εμβρόντητο Πασκουάλε ότι στο εξής θα πρέπει να ξεχάσει τη λέξη «θέλω», φωνάζει τους υπηρέτες και διατάζει πολυέξοδες αγορές και ανακαινίσεις του σπιτιού.

Αργότερα, ενώ ο Ντον Πασκουάλε πληρώνει συνεχώς λογαριασμούς για κοσμήματα και λούσα, η Σοφρονία/Νορίνα φεύγει για το θέατρο και αφήνει να της πέσει ένα ερωτικό ραβασάκι, που της ορίζει ραντεβού για το ίδιο βράδυ. Ο Ντον Πασκουάλε, που έχει πια απαυδήσει και θέλει διαζύγιο, φωνάζει τον γιατρό και μαζί στήνουν ενέδρα για να πιάσουν επ’ αυτοφώρω το παράνομο ζευγάρι.  Πιάνουν μόνο τη Σοφρονία/Νορίνα διότι ο Ερνέστο ξεφεύγει χωρίς να φανεί το πρόσωπό του. Ο γιατρός πείθει τον Πασκουάλε να συγκατατεθεί στον γάμο του Ερνέστο με τη Νορίνα και τελικά του αποκαλύπτουν την αλήθεια. Αυτός τους συγχωρεί όλους και δηλώνει  ότι πήρε το μάθημά του -και η  όπερα κλείνει με «Μπράβο μπράβο Ντον Πασκουάλε».

Είπα πιο πάνω «όπερα μπούφα» και σε αυτή την κατηγορία ταξινομείται κατά κανόνα η όπερα του Ντονιτζέτι, όσο κι αν  έχει  και μια σκοτεινή πινελιά. Άλλωστε,  η υπόθεση που είδατε παραπέμπει απευθείας στην Κομέντια ντελ Άρτε: ο ευκατάστατος γέρος που θέλει να  παντρευτεί μια νεαρή κοπέλα και γίνεται ρεζίλι. Δελησταύρου και υιός, θα πείτε, ή αλλιώς Πατέρα κάτσε φρόνιμα. Αλλά και γενικά,  οι κωμικές ιταλικές όπερες του 18ου και του 19ου αιώνα έχουν πολλά κοινά στοιχεία στην πλοκή τους με τις παλιές ελληνικές κωμωδίες (ας πούμε, ο Σινιόρ Μπρουσκίνο του Ροσίνι θυμίζει το Ο φίλος μου ο Λευτεράκης), διότι αντλούν τελικά από το ίδιο βαθύ πηγάδι, τη λαϊκή φάρσα. Στην περίπτωση του Ντον Πασκουάλε η σκοτεινή πινελιά είναι ότι, ανάλογα με  την οπτική του ο σκηνοθέτης μπορεί να παρουσιάσει τον Πασκουάλε από έναν γεροξούρα που τα θέλει και τα παθαίνει έως ένα αφελές θύμα σκοτεινών μηχανορραφιών. Η προχτεσινή παράσταση ήταν κάπου στη μέση.

Αυτά βέβαια αφορούν την υπόθεση,  το λιμπρέτο, αλλά στην όπερα πρίμα  λα μούζικα ε πόι λε παρόλε,  η μουσική έχει την  πρωτοκαθεδρία.  Η μουσική του Ντονιτζέτι είναι θελκτική, στα καλύτερα του ιταλικού μπελκάντο. Και στο τέλος του μπελκάντο, ουσιαστικά, αφού μετά τον Ντονιτζέτι περνάμε στον  Βέρντι, που είναι κάτι παραπάνω. Οι τέσσερις κορυφαίοι ρόλοι ζητάνε πολύ καλές φωνές -ουσιαστικά, οι τέσσερις μοναδικοί ρόλοι, αφού ο συμβολαιογράφος μόνο μερικά «ετσέτερα» λέει. Στην παράσταση στο  Ολύμπια η διανομή ήταν αμιγώς ελληνική και τα  έβγαλε πέρα μια χαρά. Πασκουάλε ο  εξαιρετικός Χριστόφορος Σταμπόγλης, Νορίνα η φωνητικά και υποκριτικά γοητευτική Δήμητρα Κωτίδου (πρώτη φορά που παίζει αυτό τον ρόλο, έχει προϋπηρεσία σαν Βασίλισσα της Νύχτας, πράγμα που φάνηκε), Μαλατέστα ο Χάρης Ανδριανός (στην παράσταση αυτή) και Ερνέστο ο Βασίλης Καβάγιας. Τη διεύθυνση της ορχήστρας την είχε, σε αυτή την παράσταση,  η Κάτια Μολφέση. Η μαέστρα, θα  έλεγα εγώ, αλλά η κόρη μου, που είχαμε πάει μαζί, είπε «η μαέστρος».

Η σκηνοθεσία μεταφέρει την υπόθεση στην Ιταλία του σήμερα -ή έστω του 1970, δεν έχουν κινητά-αλλά χωρίς ριζικές καινοτομίες. Ας πούμε, η δεύτερη σκηνή της πρώτης  πράξης, όπου κανονικά  ο Μαλατέστα συναντάει τη Νορίνα στο δωμάτιό της και της εξηγεί το σατανικό του σχέδιο για την εξαπάτηση του Πασκουάλε, εκτυλίσσεται σε ένα πολύ πειστικά στημένο ιταλικό μπαρ. Ή, ο Ερνέστο κάνει την εμφάνισή του με στολή και ρακέτα του τένις, ό,τι έχει  έρθει από το γήπεδο.

Η παράσταση που παρακολούθησα ήταν «πλήρους προσβασιμότητας»: είχε υπερτίτλους με τους διαλόγους στα ελληνικά (καλή μετάφραση, παρεμπιπτόντως) αλλά και διερμηνεία στη νοηματική. Ταυτόχρονα, οι υπέρτιτλοι περιέγραφαν και τη μουσική. Το ίδιο ακριβώς το είχα δει και στη Τζοκόντα του Πονκιέλι, που παίχτηκε στο ΚΠΙΣΝ τον Οκτώβρη. Το σχέδιο αυτο συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο.

Χτες, στην  αρχή παρουσιάστηκε ένα πρόβλημα και υπέρτιτλους δεν βλέπαμε, μόνο ένας άντρας και μια γυναίκα, στην άκρη της σκηνής, μετέφραζαν στη νοηματική. Οπότε, όσοι δεν ήξεραν ιταλικά, καταλάβαιναν λιγότερα από τους γνωρίζοντες τη νοηματική. Ευτυχώς το πρόβλημα  λύθηκε και  οι υπέρτιτλοι άρχισαν να προβάλλονται την κατάλληλη στιγμή, εκεί που ο γιατρός εξηγεί στη Νορίνα το κόλπο που θα κάνουν.

Είπα ότι γίνεται περιγραφή της μουσικής. Πράγματι, στα σημεία που δεν  υπάρχει διάλογος, ή πολύς διάλογος, εμφανίζονται σε παρένθεση προτάσεις του τύπου: «Παιχνιδιάρικος βηματισμός των βιολιών», «Γλυκός σχολιασμός από το φλάουτο» ή «Καταιγιστικό κρεσέντο της ορχήστρας», που περιγράφουν τι ακούγεται. Υποθέτω ότι αυτά απευθύνονται σε όσους έχουν πρόβλημα ακοής αλλά δεν γνωρίζουν νοηματική. Κάπου κάπου περιγράφεται και ο τρόπος που τραγουδούν οι σολίστες πχ αν υψώνουν τη φωνή ή αν επιταχύνουν τον ρυθμό. Ας πούμε, προς το τέλος του έργου, εκεί που ο Πασκουάλε σχεδιάζει με τον  γιατρό πώς  θα πιάσουν επ’ αυτοφώρω τους εραστές, υπάρχουν μερικά περάσματα που και οι δυο τραγουδούν πολύ πολύ γρήγορα. Αυτό δεν ξέρω πώς λέγεται  στα ιταλικά, αλλά στα αγγλικά λέγεται patter song, έχουν πάρα πολλά τέτοια οι Τζίλμπερτ και Σάλιβαν. Στους υπερτίτλους μας, έλεγε «τάχιστα».  Δεν ξέρω πόσο αποδίδουν αυτά τα βοηθήματα, εύχομαι να αργήσω να τα χρειαστώ.

Παρά το μικροπρόβλημα με τους υπερτίτλους, ήταν μια πολύ ευχάριστη παράσταση, πολύ τη χάρηκα. Βέβαια, η σημερινή παρουσίαση που σας κάνω είναι δώρον άδωρον, αφού ο κύκλος των παραστάσεων έκλεισε -εκτός αν ανεβεί πάλι το καλοκαίρι, οπότε σας συνιστώ να  πάτε.

YΓ Είπα ότι η μετάφραση των υπερτίτλων ήταν καλή, αλλά σε ένα σημείο έχω διαφωνία. Η Νορίνα λέει κάπου, καθ’ εαυτόν, «θα δεις, τρελόγερε, τι χουνέρι θα σου φτιάξω» -δεν λέει ακριβώς αυτά τα λόγια, αλλά πάντως λέει «τρελόγερε». Στα ιταλικά είναι vecchio matto, κατά λέξη πράγματι «τρελέ γέρο» ή «γέρο τρελέ». Αλλά στα ελληνικά «τρελόγερος» μπορεί να είναι ακόμα και ελαφρώς εγκωμιαστικό. Εγώ θα έβαζα «γεροξεκούτη». Αλλά  μπορεί και να πέφτω έξω, κι έτσι κι αλλιώς αυτό είναι παρωνυχίδα.