Η γραμμή του ορίζοντος (μνήμη Χρήστου Βακαλόπουλου, από τον Theo)

Συμπληρώνονται σήμερα 33 χρόνια από τον θάνατο του Χρήστου Βακαλόπουλου, στα 37 του χρόνια. Αν ζούσε, πριν από δώδεκα μέρες θα είχε κλείσει τα εβδομήντα και ποιος ξέρει  πόσα πράγματα θα είχε δώσει.

Ο φίλος μας  ο Theo διάλεξε τέσσερα κεφάλαια από το τελευταίο έργο του Βακαλόπουλου,  Η γραμμή του ορίζοντος, και προτάσσει και εκτενή εισαγωγή για τον εκλιπόντα.  Επειδή την Κυριακή δεν θα έχουμε λογοτεχνική ύλη λόγω Μηνολογίου, ταιριάζει να βάλουμε σήμερα τη συνεργασία, που είναι και η  επέτειος.

Επειδή το κείμενο του Theo είναι ήδη εκτενές, εγώ δεν θα πω περισσότερα, του δίνω τον λόγο.

Για τον Χρήστο Βακαλόπουλο και τη Γραμμή του ορίζοντος

Τον συνομήλικό μου Χρήστο Βακαλόπουλο τον ήξερα από τα άρθρα του που διάβαζα στο «Αντί». Στις 29 Ιανουαρίου 1993 το πρωί (16 μέρες από τον θάνατο του φίλου και δασκάλου μου Νίκου Πεντζίκη), συνταξίδευα στο καράβι από Ουρανούπολη προς Δάφνη με κάποιους γνωστούς μου, φίλους του Χρήστου. Μου είπαν πως η Παναγία η Πορταΐτισσα τον είχε βοηθήσει πριν από πέντε χρόνια να ξεπεράσει την εννιάχρονη τότε ανίατη αρρώστια του και πως ξεκίνησαν για τη μονή Ιβήρων, να δώσουν τ᾿ όνομά του να μνημονεύεται, γιατί και πάλι ήταν πολύ δύσκολα· αλλά, λίγο πριν από την αναχώρησή τους, έμαθαν το τέλος του και πήγαν πάλι στην Ιβήρων, να δώσουν το όνομά του να μνημονεύεται ὑπὲρ ἀναπαύσεως. Αυτό μου κίνησε το ενδιαφέρον, γιατί δεν τον είχα για τέτοιο τον αποδημήσαντα. Λίγο μετά αγόρασα το τελευταίο βιβλίο του, τη Γραμμή του ορίζοντος, που με έπεισε.

Ο Χρήστος Βακαλόπουλος, γεννημένος στην Κυψέλη το 1956, υπήρξε χαρισματικός, πολυτάλαντος, πολύπλευρος και χαλκέντερος. Από το 1980 μέχρι το 1992 πρόλαβε να γράψει εννέα βιβλία (τα τρία εκδόθηκαν μετά θάνατον), να σκηνοθετήσει τρεις ταινίες, να γράψει το σενάριο για δέκα, να συντάξει εκατοντάδες άρθρα σε διάφορα έντυπα, να χρηματίσει παραγωγός σε εκατοντάδες ραδιοφωνικές εκπομπές… Όπως γράφει ο φίλος του Γιώργος-΄Ικαρος Μπαμπασάκης, «ήταν σκηνοθέτης, κριτικός, δοκιμιογράφος, συγγραφέας, παραγωγός αλησμόνητων ραδιοφωνικών εκπομπών και, κυρίως, άνθρωπος της πιάτσας, άνθρωπος της αγοράς, εξαίσιος καφενόβιος, αγκυροβολημένος στο παρόν, ένας άντρας του ενεστώτος χρόνου, καθώς λέει και ο φίλος του Νίκος Φατούρος». Στο δεύτερο μυθιστόρημά του, στους «Πτυχιούχους» γράφει: «η ζωή είναι μικρή, κι ενώ είναι βέβαια ανώφελο να βιάζεις τα πράγματα, δεν είναι κακό να σταματάς όταν συναντάς κάτι, να στέκεις εκεί και να το περιεργάζεσαι, καμιά φορά προχωρείς λίγο περισσότερο και την κάνεις ψώνιο». Λόγω της ασθένειάς του, προσπάθησε να ολοκληρώσει όσα ήθελε να κάνει στον περιορισμένο χρόνο που είχε. «Θέλει να επιμηκύνει τα δευτερόλεπτα. Και το καταφέρνει γράφοντας, κάνοντας εκπομπές, σκηνοθετώντας, και συζητώντας με τους δεκάδες φίλους του. Ό,τι κι αν κάνει, το κάνει με ενθουσιασμό μπολιασμένο με μεθοδικότητα», γράφει ο Μπαμπασάκης.

«Ακόμα κι όταν έκανε παρέα με κάποιον που κατά τι υστερούσε, είχε το χάρισμα να αντλεί τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του, να τα βγάζει στο φως, να κάνει στον άλλον δώρο τον καλύτερό του εαυτό, τον καλύτερο εαυτό του άλλου, εννοείται», συνεχίζει. Κι είχε γευτεί ό,τι νέο και πρωτοποριακό κυκλοφορεί. Κατά τον Μπαμπασάκη και πάλι, «ήταν ο σημαντικός εμψυχωτής μιας γενιάς, μάλλον της “φράξιας” μιας γενιάς που θέλησε, πότε από ένστικτο και πότε με ψύχραιμη λογική, να μην δεχθεί τίποτε ως δεδομένο, να ανακαλύψει εκ νέου το κέντρο του κόσμου, περνώντας από τις καλύτερες στιγμές του ροκ εντ ρολ στα πιο όμορφα και μεστά κινηματογραφικά πλάνα, με ενδιάμεσους σταθμούς τις πολύτιμες σελίδες κάμποσων πολύτιμων βιβλίων». Και: «Η μεγάλη προσφορά του Βακαλόπουλου έγκειται ακριβώς στο ότι έκανε χρυσάφι ό,τι άγγιζε, κι αυτό γιατί πάντα επέμενε στην αλήθεια της στιγμής, πάντα ήξερε να ανακαλύπτει την ομορφιά του άδολου, πάντα κατάφερνε να περισώζει το αθέατο, αυτό που είναι καλά κρυμμένο στις κατακόμβες της λεγόμενης επίσημης πραγματικότητας. Και βεβαίως πάντα επέμενε να συνομιλεί.»

Αυτή η αμεσότητα, η ειλικρίνεια κι η σοφία του τον κάνουν δικό μας, και για τη γενιά μου και για τις νεότερες. «Ο τρόπος γραφής του σου υπαγορεύει να αφεθείς στο κείμενο, επειδή όλα σημαίνουν κάτι … ήταν ένας άνθρωπος χωρίς ψευδαισθήσεις σαν προφήτης … Η διορατικότητά του με σοκάρει. Αλλά δεν είναι μια ωμή γραφή είναι σχεδόν ποιητική. Κάνει φιλοσοφικές συνδέσεις και στα πιο απλά που περιγράφει … Και η μαγική αίσθηση ότι μόλις γνώρισες κάποιον που τον ήξερες χρόνια, και τώρα θα καθήσει για έναν καφέ που θα κρατήσει πέντε λεπτά ή πέντε χρόνια», λέει η 31χρονη Κατερίνα Μαυρογεώργη είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του. Αυτή η αλήθεια και η δύναμη της γραφής του τον κάνουν τον σημαντικότερο, κατά τη γνώμη μου, εκπρόσωπο της λεγόμενης Γενιάς του ’80. Είναι μια γενιά με το δικό της ύφος κι «ένα καινούργιο πολιτισμικό ήθος, αυτό ακριβώς των χαρακτήρων τους: αποφυγή της μεγαλοστομίας και απουσία λυρικών εξάρσεων, σύντομες προτάσεις με χαρακτήρα κοφτού σχολίου ή απλώς διαπιστωτικές, λέξεις από το νεανικό ιδίωμα της εποχής, υποτονισμός (understatement) των αισθημάτων, χιούμορ που συχνά τρεπόταν προς την ειρωνεία ή και τον σαρκασμό, περιπαικτικός χειρισμός γλωσσικών κλισέ και ρητορικών υπερβολών που συνήθιζαν οι πρεσβύτεροι κτλ.» (Δ. Κούρτοβικ, Η ελιά και η φλαμουριά. Ελλάδα και κόσμος, άτομο και Ιστορία στην ελληνική πεζογραφία 1974-2020, Αθήνα 2021, σ. 107).

Όμως, κάπου νιώθει πως αυτή η αέναη κίνηση προς τα μπρος δεν βγάζει πουθενά κι αφήνει ένα κενό μέσα μας. «Από την 21η Απριλίου και μετά η ελληνική κοινωνία εγκατέλειψε τον εαυτό της και δεν γύρισε πίσω ποτέ. Μέχρι τότε ήξερε να ζει και να πεθαίνει, να ερωτεύεται και να ματώνει, γνώριζε όλες αυτές τις εντάσεις που τις σάρωσε η χούντα, η τηλεόραση, η αντίσταση στη χούντα, η αντίσταση στην τηλεόραση, η κατανάλωση, η αντίσταση στην κατανάλωση, ο Νίκος Μαστοράκης, τα συγκροτήματα ροκ ως αντίσταση στον Νίκο Μαστοράκη. Χούντα και αντίσταση πήγαν μαζί και συνεχίζουν να πηγαίνουν μαζί, κι εκείνο που χάθηκε είναι ο ρυθμός της καθημερινής ζωής που συνδεόταν πάντα σ’ αυτόν τον τόπο με τους αιώνες, αυτούς τους φτωχούς αιώνες που τους αφήσαμε πίσω … Δεν είμαστε πια ο εαυτός μας και το ξέρουμε», διαπιστώνει. Κι έτσι αλλάζουν οι ρυθμοί μέσα του, κι αρχίζει μια στροφή προς όσα καλά χαρακτήριζαν την Ελλάδα που ήδη είχε αρχίσει να χάνεται.

Αυτό φαίνεται με τη Γραμμή του ορίζοντος (1991). Η Ρέα Φραντζή, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κυψέλη και μετά κατοίκησε στην Κηφισιά (το alter ego του συγγραφέα), αφήνει την εύκολη και πλούσια ζωή στην Αθήνα και ψάχνει ένα νησί, για να ζήσει πιο απλά και αληθινά. Και το νησί αυτό είν’ η Πάτμος η ιερή, με ό,τι συνδηλώσεις κουβαλάει. Κι η ηρωίδα, αναλογίζεται τη ζωή της, την Κυψέλη των παιδικών της χρόνων, και προχωράει σε μια λύτρωση. Το μότο του βιβλίου το αντιγράφει από την Κλίμακα του αγίου Ιωάννου, από τον 4^ο λόγο του, Περὶ ξενιτείας: «Δεξάμενος φλόγα τρέχε. Οὐ γὰρ γινώσκεις, τὸ πότε σβέννυται καὶ ἐν σκοτίᾳ σε καταλείψει» (Από τη στιγμή που δέχτηκες μέσα σου τη φλόγα, τρέχε. Γιατί δεν γνωρίζεις πότε θα σβήσει και θα σε αφήσει στο σκοτάδι). Ο Άγιος προτρέπει αυτόν που θέλει να ζήσει μια ζωή έξω από τη ρουτίνα του κόσμου και της συμβατικότητας, να φύγει, όσο είναι καιρός, και να μην περιμένει τους ράθυμους και οκνηρούς φίλους του να τον ακολουθήσουν. Γράφει ο Μπαμπασάκης: «Σε κατ᾽ ιδίαν συζητήσεις, αλλά και σε μια ραδιοφωνική εκπομπή, ο Χρήστος Βακαλόπουλος εκμυστηρεύτηκε ότι για τη συγγραφή της Γραμμής του Ορίζοντος (έκδ. Εστία, 1991) χρησιμοποίησε ως πατρόν (αυτολεξεί) την Κλίμακα του Ιωάννη Σιναΐτου, τη λεγόμενη ουρανόδρομο, γραμμένη τον 6ο μ.Χ. αιώνα, αποτελούμενη από τριάντα λόγους συν ένα παράρτημα, όσα δηλαδή και τα κεφάλαια της Γραμμής, και αφηγούμενη μιαν ανοδική κλιμακωτή πορεία προς τη λύτρωση. Η Ρέα Φραντζή … η οποία βέβαια είναι ο Βακαλόπουλος … και η οποία είμαστε εμείς, όπως θα δούμε, ακολουθεί μια διαδρομή τριάντα βαθμίδων που την πάει από την “Αναχώρηση” (πρώτο κεφάλαιο) στο νεύμα του μπλε και του γαλάζιου, στην γραμμή που ενώνει ουρανό και θάλασσα (τριακοστό κεφάλαιο, το πιο σύντομο, μόλις δέκα αράδες, μια “Εικόνα”)».

Κι ανάμεσα στα στοιχεία της εκδόσεως και το μότο, υπάρχει μια φωτογραφία του ίδιου και της στενής παρέας του, με τη λεζάντα: «Υπέρ νοσούντων, καμνόντων, αιχμαλώτων της δεκαετίας του ᾿70». (Ο Βακαλόπουλος μιλά για το βιβλίο κι επεξηγεί τη λεζάντα στο ντοκιμαντέρ του Σ. Καπλανίδη). Σαφώς, το βιβλίο είναι μια προσευχή για τη γενιά και τους φίλους του, μια «σχεδόν ασθματική και παλλόμενη, προσευχή μες στο βραχνό κενό της λεγόμενης Μεταπολίτευσης … Ο Χρήστος, ο αγαπημένος φίλος μας, έπλασε τη Ρέα Φραντζή για να προσευχηθούμε μαζί της, για να μας πει ότι όλοι μας είμαστε η Ρέα Φραντζή, και είναι σπαρακτικά ηδύ αυτό το δώρο του Βακαλόπουλου προς όλους μας, μιας και το δημιούργησε στο κατώφλι της ασθένειας, μες στο φάσμα της απειλής του θανάτου, για τούτο και ο ευαίσθητος αναγνώστης του 1991, όπως και αυτός του 2025, ακούνε μέσα από το ρυθμικό λαχάνιασμα της Γραμμής του ορίζοντος την εναγώνια διακαή επιθυμία του δημιουργού της επειγόντως να προλάβει να τα πει» (Μπαμπασάκης).

Αυτό δεν είναι μια φυγή του Βακαλόπουλου από την πραγματικότητα, αλλά μια επιστροφή σ᾿ αυτό που είμαστε βαθιά μέσα μας κι αληθινά. Γράφει ο ίδιος: «Από τη στιγμή που γίνεσαι καχύποπτος απέναντι στην ταυτότητά σου, ισοπεδώνεσαι και αδρανείς. Η ταυτότητα όμως δεν χάνεται ποτέ. Το θέμα είναι αν θα είμαστε ή όχι περήφανοι γι’ αυτήν. … Για να έχεις ψυχικό πλούτο, πρέπει να παραδεχτείς αυτό που είσαι. Όχι να θες να είσαι κάτι άλλο που δεν θα έρθει ποτέ. Μοναδικό σημείο μιας νέας εκκίνησης είναι η αυτογνωσία. Εκεί μόνο βλέπω φως.» Κι ο Σταύρος Καπλανίδης στο ντοκιμαντέρ του 2006 «Play it again, Χρήστο«: «Πώς το είπε ο Χρήστος Βακαλόπουλος, να δεις … πάνω, κάτω έτσι: Υπάρχει μια γενιά ανθρώπων που παραμένουν εγκλωβισμένοι μέσα στο όνειρο που έκαναν για τη ζωή τους, όταν ήταν ακόμα νέοι· στο πώς φαντάστηκαν τον εαυτό τους· σ’ ένα σχέδιο που δεν τους βγήκε. Και δεν μπορούν να ξεφύγουν από αυτήν την εικόνα κι αρρωσταίνουν μέσα σ’ αυτό το όνειρο.»

Σήμερα πολλά έχουν αλλάξει από τη δεκαετία του ᾿60 και του ᾿90. Όμως, ο Βακαλόπουλος με τη Γραμμή του ορίζοντος σχεδόν προφήτεψε τη σημερινή κατάσταση της χώρας μας, υπαινικτικά και καίρια. «Και πόσα ακόμα δεν κρύβονται πίσω από τις συνεχείς επαναλήψεις και τον υποβλητικό ιερατικό ρυθμό του Βακαλόπουλου: η αδιέξοδη πορεία προς μία κενή και κούφια καταναλωτική ευδαιμονία, το τέρας του υπερτουρισμού, η καταστροφή του ελληνικού καλοκαιριού και η μετάλλαξη των ελληνικών νησιών, η παραπαίουσα νεοελληνική ταυτότητα…» (Ειρήνη Γιαννάκη). Κι αυτό το βιβλίο, που και τέρπει και προβληματίζει, είναι μια κραυγή προς τη γενιά του ᾿70, αλλά και τη γενιά του 2000 ή του 2020.

Επέλεξα τέσσερα από τα 31 κεφάλαια, σαν ένα “τρέιλερ” στο τελευταίο έργο του Βακαλόπουλου.

II

Πρώτη θέση

Δεν εξηγεί τίποτα στη Μίνα, μένει αμίλητη, μπαίνει σ’ ένα πλοίο με πορτοκαλιά φουγάρα. Ο καμαρότος την οδηγεί σε μια δίκλινη καμπίνα, τακτοποιεί τα πράγματά της, ανάβει τσιγάρο. Έβγαλε εισιτήριο για το πρώτο νησί, την Πάτμο. Η Έρση τής είπε να πάει να τη βρει στη Σαντορίνη, αλλά εκεί πάνε όλοι και στριμώχνονται, αγγίζονται όλη την ώρα, ακουμπάνε συνεχώς ο ένας τον άλλον. Έρχονται από όλα τα μέρη του ξανθού κόσμου κι επιθυμούν να πιάσουν ο ένας τον άλλον, να γνωρίσουν από κοντά ο ένας τον άλλον. Τους παροτρύνουν με όλα τα μέσα να βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής, να καταργούν κάθε απόσταση. Πλησιάζουν επικίνδυνα, έχουν δημιουργήσει μια ξανθή αλυσίδα. Η Έρση έχει ένα σπίτι εκεί. Τον χειμώνα είναι έρημο και το καλοκαίρι περικυκλωμένο από την ξανθή αλυσίδα. Το αγόρασε ο άντρας της Έρσης, αυτός ο δημοσιογράφος. Πάνε εκεί είκοσι μέρες τον χρόνο, για να μαυρίσουν. Γυρίζουν πίσω με πολύ ωραίο χρώμα κι αναρωτιούνται όπου βρεθούν κι όπου σταθούν πώς χάλασε έτσι το νησί, πώς ήταν τότε που το ανακάλυψε ο άντρας της Έρσης και πώς έχει καταντήσει. Έχουν στη διάθεσή τους είκοσι μέρες, για να μαυρίσουν μέσα σ’ ένα σπίτι περικυκλωμένο από τον ξανθό κόσμο. Μαυρίζουν σιγά σιγά, κάθε μέρα μαυρίζουν από λίγο, πρώτα θα μαυρίσουν και μετά θα φύγουν. Στην αρχή κοκκινίζουν, ύστερα ξεφλουδίζουν μια φορά και μετά μαυρίζουν για τα καλά. Δεν θα ξεπεράσουν ποτέ τον ξανθό κόσμο που κρατάει ανέπαφο το μυστικό του μαυρίσματος και προλαβαίνει να μαυρίσει πριν από αυτούς, όμως πλησιάζουν στο σωστό μαύρισμα, κάθε χρόνο πλησιάζουν. Είναι πολύ κοντά, βελτιώνονται. Στην αρχή μαύριζαν απρόσεχτα και καιγόντουσαν επειδή ήθελαν να προλάβουν, μαύριζαν στην πλάτη και στους ώμους. Ο ξανθός κόσμος είχε ένα ομοιόμορφο μαύρισμα, ήξερε το μυστικό και μαύριζε παντού χωρίς να καίγεται. Έχει στο αίμα του ο ξανθός κόσμος το φυσικό μαύρισμα και το μεταδίδει από γενιά σε γενιά, είναι η κληρονομιά του στην ανθρωπότητα. Έχει αναπτύξει τεχνικές ασύλληπτες, απίστευτες μεθόδους που παραμένουν άγνωστες. Δεν είναι μόνο τα λάδια, είναι εσωτερικό θέμα το μαύρισμα, χρειάζεται να προλάβεις να συντονιστείς με τον εαυτό σου. Έχουν μόνο είκοσι μέρες για να μαυρίσουν σωστά και πρέπει να μελετήσουν από κοντά τον ξανθό κόσμο, πρέπει οπωσδήποτε να μάθουν το μυστικό του.

Έχει μερικά λεφτά, θα δει, δεν χρειάζεται να φιλοξενηθεί στης Έρσης, βαρέθηκε να μαυρίζει και μετά να χάνει πάλι το χρώμα της. Δεν θέλει να προλάβει κάτι, θέλει να μάθει πώς λένε αυτό το πλοίο. Βγαίνει στον διάδρομο, ρωτάει, το πλοίο λέγεται Κάμιρος, αρχαία πόλη της Ρόδου. Πόσο αρχαία; Αυτό δεν το ξέρουν, πολύ αρχαία. Κρίμα, δεν έχει μείνει ίχνος από αυτή την πόλη που έγινε πλοίο. Τίποτα, ούτε μια πέτρα. Τώρα υπάρχει μόνο ένα πλοίο. Έχει τρεις θέσεις, και στο σαλόνι της πρώτης επικρατεί σχετική ευπρέπεια, την επιβάλλουν με τα αυστηρά βλέμματά τους οι εκπρόσωποι του ξανθού κόσμου. Είναι ήδη μαυρισμένοι. Είναι σίγουροι ότι πάνε κάπου όπου θα περάσουν καλά. Είναι ήδη άλλοι άνθρωποι, φυσικοί. Τα ρούχα τους τούς ταιριάζουν, είναι αισιόδοξοι. Απολαμβάνουν το ταξίδι, δεν πλήττουν καθόλου, δεν βιάζονται. Είναι σίγουροι ότι οι είκοσι μέρες που έρχονται δεν θα τους απογοητεύσουν καθόλου. Τα έχουν βρει με τον εαυτό τους, ξέρουν το σωστό. Είναι κάτι φυσικό το σωστό, ιδιαίτερα το καλοκαίρι. Αν δεν ξέρεις το σωστό, δεν μπορείς να πας πουθενά, το σωστό είναι το πιο φυσικό πράγμα του κόσμου. Σωστό είναι να είσαι φυσικός, ιδιαίτερα το καλοκαίρι. Σωστό είναι να είσαι ήδη μαυρισμένος.

Πίνει τον καφέ της στο σαλόνι της πρώτης θέσης, περικυκλωμένη από τον ξανθό κόσμο. Δεν υπήρχαν τόσοι σωστοί ξανθοί γύρω της όταν ήταν μικρή, οι περισσότεροι έμοιαζαν μ’ αυτή την ηλικιωμένη κυρία στο διπλανό τραπέζι. Δεν πήγαιναν πουθενά για είκοσι μέρες. Δεν ήξεραν ότι αυτό είναι το σωστό, νόμιζαν ότι το σωστό είναι κάτι άλλο που δεν λέγεται εύκολα. Κατέβαζαν συχνά το κεφάλι. Έλεγαν πολλές φορές το ίδιο πράγμα, ακριβώς το ίδιο πράγμα, για να μην αναγκαστούν να πουν το σωστό. Το σωστό τούς φαινόταν κάτι φοβερό, κάτι που είχε προξενήσει μεγάλο καλό και μεγάλο κακό. Δεν πήγαιναν πουθενά, δεν τους είχε περάσει από το νου να μαυρίσουν. Όταν πήγαιναν κάπου, νόμιζαν ότι πήγαιναν εκστρατεία. Ήταν μελαχρινοί, ακόμα και οι ξανθοί ανάμεσά τους ήταν μελαχρινοί. Έβλεπαν τον ξανθό κόσμο στα περιοδικά κι όταν τον είδαν μπροστά τους δεν το πίστευαν ότι είχε έρθει να τους βρει ο ξανθός κόσμος. Κατέβαζαν το κεφάλι μπροστά στον ξανθό κόσμο που έδειχνε να ξέρει ακριβώς ποιο είναι το σωστό. Όταν ήταν μικρή, οι άνθρωποι γύρω της δεν είχαν είκοσι μέρες για να κάνουν το σωστό με φυσικό τρόπο.

Ρέα Φραντζή, τριανταδύο χρόνων, μελαχρινή. Ανάβει τσιγάρο. Η ηλικιωμένη κυρία τής λέει ότι δεν είναι σωστό να καπνίζει τόσο πολύ, τη ρωτάει αν πηγαίνει διακοπές, η Ρέα της απαντάει ότι δεν ξέρει πού πηγαίνει, μόλις χώρισε. Στην αρχαία πόλη υπήρχαν γυναίκες που ήθελαν να φύγουν; Δεν θα το μάθουμε ποτέ, ενώ είναι το πιο βασικό. Τώρα υπάρχει μόνο ένα πλοίο, μεταφέρει ανθρώπους που έχουν μάθει ποιο είναι το σωστό. Η Έρση ξέρει το σωστό, παντρεύτηκε μ᾿ έναν δημοσιογράφο, έχει ένα σπίτι στη Σαντορίνη. Πηγαίνουν εκεί είκοσι μέρες, καλούν κι άλλους φίλους τους, μαυρίζουν όλοι μαζί και συζητάνε συνεχώς, ψάχνοντας να βρουν το σωστό το οποίο ήδη γνωρίζουν, περίπου το γνωρίζουν, έχουν ένα δείγμα του τι είναι το σωστό, την ώρα που μαυρίζουν σκέφτονται με προσοχή και περικυκλώνουν το σωστό, η καλύτερη στιγμή για να σκεφτείς το σωστό είναι η στιγμή που μαυρίζεις. Όταν ήταν μικρή κανείς δεν το ήξερε αυτό, όταν έλεγαν το σωστό έμοιαζαν πολύ θυμωμένοι, σαν να μην ήταν κάτι φυσικό το σωστό. Η ηλικιωμένη κυρία είναι αναστατωμένη, της λέει ότι δεν είναι σωστό να χωρίζεις, είναι σχεδόν θυμωμένη επειδή της λέει το σωστό. Δεν θέλει να την ακούει, σβήνει το τσιγάρο και βγαίνει στο κατάστρωμα. Το σωστό τής προκαλεί μεγάλο καλό και μεγάλο κακό.

Κάμιρος, αρχαία πόλη της Ρόδου, χιλιάδες χρόνια πριν από την εισβολή του ξανθού κόσμου. Δεν θα μάθουμε ποτέ αν υπήρχαν εκεί γυναίκες που ήθελαν να φύγουν ενώ είναι το πιο βασικό. Τώρα υπάρχει μόνο ένα πλοίο. Στο κατάστρωμα της πρώτης θέσης μοναχικές γυναίκες κοιτάζουν τα κύματα. Δεν θα μάθουμε ποτέ τι σκέφτονται ενώ είναι το πιο βασικό, τώρα ταξιδεύουμε. Κάμιρος, αρχαία πόλη της Ρόδου μεταμφιεσμένη σε πλοίο, ταξιδεύει προς τα Δωδεκάνησα, περικυκλωμένη από τον ξανθό κόσμο, πολιορκημένη από το φυσικό μαύρισμα. Ρέα Φραντζή, τριανταδύο χρόνων, μελαχρινή, παντρεμένη, κοιτάζει τις σειρές των κυμάτων από το κατάστρωμα, φοβάται λίγο το σωστό, πηγαίνει στην Πάτμο, έχει μερικά λεφτά, δεν χρειάζεται να φιλοξενηθεί της Έρσης, έχει μερικά λεφτά, θα δει.

 

 

XIV

Προκυμαία

Κωνσταντινούπολη, Πάτμος, Πειραιάς, Κατάκωλο, Βενετία. Ένα πλωτό σκηνικό ορθώνεται μπροστά της, το κρουαζιερόπλοιο Orient Express από μακριά την χαιρετάει και από κοντά της λέει ότι βρίσκεται στο σωστό μέρος, σε έναν κόμβο της διαδρομής από την πιο μελαγχολική Ανατολή στην πιο κουρασμένη Δύση και πίσω πάλι. Κάποτε το ταξίδι αυτό συνοδευόταν από ποταμούς αίματος και τώρα κατεβαίνουν από την πλωτή καθεδρική για επίσκεψη στο μοναστήρι αδιάφοροι επισκέπτες με ομοιόμορφες τσάντες. Είναι πιο επικίνδυνοι από τους σταυροφόρους γιατί δεν ξέρουν τι κάνουν, δεν γνωρίζουν ότι είναι ένας στρατός χωρίς αρχηγούς που δεν πρόκειται να σταματήσει πριν ρίξει το ίδιο αδιάφορο φωτογραφικό βλέμμα και στο τελευταίο κομμάτι του αληθινά πολιτισμένου κόσμου, εκείνου του κόσμου που δεν καμώνεται ότι είναι πολιτισμένος, εκείνου του κόσμου που κουράστηκε να είναι πολιτισμένος. Είναι πιο επικίνδυνοι από τους σταυροφόρους γιατί δεν ικανοποιούνται με τίποτα, δεν έχουν κανένα στόχο, ο κόσμος έχει φωτογραφηθεί χιλιάδες φορές, κι εκείνοι επιμένουν χωρίς να ξέρουν γιατί το κάνουν, έρχονται κατά κύματα και δεν εκτονώνονται ποτέ, τους πέρασε η ιδέα ότι αν φωτογραφίζεις αντί να χύνεις αίμα, θα απομακρυνθεί για πάντα ο όλεθρος, αλλά πέφτουν έξω γιατί η καταστροφή είναι πιο κοντά παρά ποτέ και κανένα παχύρρευστο στρώμα εικόνων δεν πρόκειται να την ξορκίσει.

Είναι πιο επικίνδυνοι από τον Βοημούνδο γιατί δεν υπάρχει ο αυτοκράτορας Αλέξιος Κομνηνός να στέκεται όρθιος και να παρακολουθεί την οχλαγωγία τους, εγώ θα πάρω την Αντιόχεια, εγώ θα γίνω βασιλιάς της Ιερουσαλήμ, σε μένα ανήκει η Τύρος. Ακόμα και το αίμα μπορείς να το χορτάσεις, ενώ τώρα δεν πρόκειται να σταματήσουν ποτέ να βγάζουν φακούς από αυτές τις ομοιόμορφες τσάντες, δεν πρόκειται να σταματήσουν ποτέ να παίρνουν πόζες μπροστά στα μνημεία ενός πολιτισμού που είχε τουλάχιστον την τύχη να ταπεινωθεί και κουράστηκε να παριστάνει κάτι, δεν πρόκειται να υποχωρήσουν ποτέ γιατί έπαψαν να έχουν εχθρούς και προσπαθούν να αξιοποιήσουν τον χρόνο τους. Παλεύουν μ᾿ έναν ανύπαρκτο εχθρό και απλώνουν ένα παχύρρευστο στρώμα εικόνων για να αποδείξουν την ύπαρξή του, μάχονται ώστε να τον συλλάβουν και να τον καθηλώσουν. Από την Κωνσταντινούπολη στη Βενετία το Orient Express κυνηγάει τον απόντα χρόνο και δεν τον βρίσκει ποτέ, γιατί ακόμα και η πιο αδέξια και κακοκαδραρισμένη τουριστική φωτογραφία είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η παραμικρή στιγμή μπερδεύεται με την αιωνιότητα. Αυτό προσπάθησε να εξηγήσει όρθιος και σχεδόν σιωπηλός ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων Αλέξιος Κομνηνός στον Βοημούνδο και τους κόμητες και, βέβαια, δεν τα κατάφερε. Προσπάθησε να τους εξηγήσει ότι δεν υπάρχει χρόνος, δεν έπρεπε να βιάζονται, όλοι οι τόποι είναι άγιοι, όλοι οι τόποι είναι αμαρτωλοί, θα ζήσετε μέσα στον πόνο και πρέπει να συνηθίσετε, μόλις κατακτηθεί η Ιερουσαλήμ θα πάψει να σας ενδιαφέρει. Δεν κατάλαβαν ότι έπρεπε να συνηθίσουν στον πόνο και σιγά σιγά μετέφεραν την προσπάθεια στις φωτογραφίες, αυτές τις μούμιες της στιγμής. Τη θέση της Ιερουσαλήμ την πήρε η κάθε στιγμή, να γιατί δεν πρόκειται να σταματήσουν ποτέ να πυροβολούν με τις μηχανές τους και να σκοτώνουν όλες τις στιγμές, να τις κάνουν πόζες. Προσπαθούν να ξεχάσουν τον πόνο, μάχονται με τον ανύπαρκτο χρόνο, φωτογραφίζουν τα πάντα. Ακόμα και το αίμα μπορείς να το χορτάσεις. Ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων Αλέξιος Κομνηνός προσπάθησε να υπερασπιστεί την αιωνιότητα, αλλά αυτοί είχαν στήσει μια διεκδικητική μηχανή, οι κόμητες είχαν συνδικαλιστεί κι όλο ψιθύριζαν μεταξύ τους «και ποιος νομίζει ότι είναι αυτός», όλο μουρμούριζαν «κι εμείς ευγενείς είμαστε». Ο αυτοκράτορας προσπάθησε να αντισταθεί στη διαδικασία που θα κατέληγε στα κρουαζιερόπλοια και, βέβαια, δεν τα κατάφερε. Όταν χόρτασαν το αίμα, σκέφτηκαν να αξιοποιήσουν τον χρόνο τους, αγόρασαν ομοιόμορφες τσάντες και τις γέμισαν με φακούς. Είναι πιο επικίνδυνοι από τον Βοημούνδο, έρχονται και φεύγουν, κάθε καλοκαίρι προσθέτουν νέες εικόνες στη συλλογή τους, τσουβαλιάζουν τις στιγμές για να έχουν τον χειμώνα να δείχνουν ο ένας στον άλλον. Όλο τον χειμώνα δείχνουν ακινητοποιημένες στιγμές ο ένας στον άλλον και κανείς δεν πιστεύει τον άλλον, κοιτάζουν με όλο και μεγαλύτερη αδιαφορία ο ένας τις ακινητοποιημένες, βαλσαμωμένες στιγμές του άλλου, κι αυτό τους κάνει να επιστρέφουν ξανά και ξανά, κάθε καλοκαίρι. Δεν πρόκειται να σταματήσουν ποτέ, είναι πιο επικίνδυνοι από τους σταυροφόρους και δεν υπάρχει πια ο φρουρός της αιωνιότητας να σταθεί όρθιος απέναντι στην γκρίνια τους, υπάρχει μόνο μια γυναίκα τριανταδύο χρονών στην προκυμαία της Σκάλας Πάτμου. Το βλέμμα της διατρέχει την επιγραφή Orient Express, δεν έχει πάει στην Κωνσταντινούπολη, λέγεται Ρέα Φραντζή και φοβάται να πάει εκεί που την καλεί το όνομά της. Έχει πάει στη Βενετία και δεν πρόκειται να ξαναπάει, θα την αφήσει να βουλιάξει ήσυχη μέσα στις αμαρτίες της. Έρχεται από τον Πειραιά και δεν πρόκειται να ξαναγυρίσει, βρίσκεται στο σωστό μέρος, χαμένη κάπου ανάμεσα στον μελαγχολικό ύπνο της Ανατολής και στην κουρασμένη αϋπνία της Δύσης. Έχει πάει στη Βενετία, εκεί γνώρισε τον άντρα της. Του είπε αμέσως ναι, προσπάθησε να ακινητοποιήσει τη στιγμή και, βέβαια, δεν τα κατάφερε. Δεν πρόκειται να γυρίσει ποτέ, το Orient Express θα φύγει σε λίγο, μαζεύουν τους φακούς, τους τακτοποιούν στις ομοιόμορφες τσάντες τους. Είναι πιο επικίνδυνοι από τους σταυροφόρους, και τους συγχωρεί γιατί δεν το ξέρουν, δεν πρόκειται να το μάθουν ποτέ. Το πλωτό σκηνικό θα συνεχίσει να αξιοποιεί τον ανύπαρκτο χρόνο, ενώ στα ψαροκάικα κυματίζει κουρελιασμένη η σημαία του αυτοκράτορα.

 

XV

Απόγευμα

Ρέα, δέκα χρονών, απογευματινή, τρεις φορές τη βδομάδα. Φαίνεται ότι το απόγευμα θυμίζει αυτούς που λείπουν, κι έτσι το καλύτερο πράγμα στον κόσμο είναι να νυχτώνει σιγά σιγά, με την ελπίδα να μη νυχτώσει ποτέ εντελώς κι αυτό συμβαίνει μόνο στην απογευματινή προβολή, όταν παίζεται μια ταινία που δεν την βλέπεις καθαρά γιατί έχει ακόμα φως. Τριανταδύο χρονών, ένα ούζο. Η καλύτερη προβολή το καλοκαίρι ήταν η απογευματινή, γιατί την πρώτη μισή ώρα είχε ακόμα αυτό το γλυκό φως και δεν έβλεπες τίποτα, παρατηρούσες ποια αγόρια έμπαιναν και πού καθόντουσαν. Όταν σκοτείνιαζε ήξερες σε ποιο σημείο να γυρίσεις όταν γελούσε η αίθουσα, έπιανες με τη μία όποιο βλέμμα ήθελες, χαμογελούσες με νόημα. Η Έρση είχε γυρίσει και κοιτάξει δέκα φορές τον Ηλιάδη, στη διάρκεια του Πράκτωρ 000, κι έτσι όλοι κατάλαβαν ότι ήταν τσιμπημένη. Αυτό έγινε το καλοκαίρι, ο Ηλιάδης πήγε διακοπές και το φθινόπωρο δεν εμφανίστηκε στον αγιασμό. Όλοι νόμιζαν ότι θα τον ξεχνούσε γρήγορα τον Ηλιάδη η Έρση, ήταν η ωραιότερη και είχε τουλάχιστον τα μισά αγόρια, μπορούσε να διαλέξει όποιον ήθελε. Όμως τις μέρες που ήταν απογευματινές, την ώρα που χανόταν αυτό το γλυκό φως, το πρόσωπό της σκοτείνιαζε.

Τριανταδύο χρονών, πολιτικές επιστήμες, κλεφτές απογευματινές γουλιές. Η έξοδος στο θερινό Κυψελάκι γινόταν από μια σκάλα πίσω από την οθόνη, με σκαλοπάτια από κόντρα πλακέ. Καθώς κατέβαιναν ακουγόταν το πιο ήρεμο ποδοβολητό της ιστορίας της ανθρωπότητας. Κοίταζαν αφηρημένοι τις φωτογραφίες των αστέρων στο διάδρομο. Μετά έβγαιναν στη Ζακύνθου, κι εκεί χαιρετούσατε τη Μίνα που πήγαινε προς την Κερκύρας, περπατούσατε λίγο με τη Βάνα μέχρι την Κυψέλης, κι ενώ εσύ ανηφόριζες προς την πλατεία, η Έρση διέσχιζε τον δρόμο για να βγει στη Χαιρωνείας. Προχωρούσες προς την πλατεία, ήθελες να καθυστερήσεις λίγο, έτσι, χωρίς λόγο, να εξετάσεις με μεγάλη προσοχή τις βιτρίνες, να δεις αν άλλαξε κάτι, τις ήξερες απ’ έξω, αλλά επέμενες, υπήρχε ένα μυστικό σ’ αυτές τις φωτισμένες βιτρίνες, όποιος επέμενε μέχρι τέλους κάποια στιγμή θα το ανακάλυπτε. Δεν μπορούσες να καθυστερήσεις πολύ. Στο σπίτι έκανε λίγη ζέστη, η γιαγιά άκουγε ραδιόφωνο, καμιά φορά η μαμά κι ο μπαμπάς έλειπαν στης κυρίας Ανδρομάχης, έπαιζαν χαρτιά, πού να το ξέρεις. Η γιαγιά άκουγε με μεγάλη προσοχή ένα θεατρικό στο ραδιόφωνο με τη ζωή του Μεγάλου Ναπολέοντα, πώς ξεγέλασε τη Ζοζεφίνα και πήγε με τη Μαρία Βαλέφσκα. Έπαιρνες την Έρση τηλέφωνο, άκουγες για εκατοστή φορά τις πληροφορίες για τον Ηλιάδη, υπήρχε περίπτωση το καλοκαίρι να τον συναντήσετε στην Αίγινα. Άλλο ένα ούζο, τριανταδύο χρονών, πολιτικές επιστήμες. Υπάρχει μία φήμη ότι από του χρόνου θα είστε μόνο πρωινές γιατί το τριακοστό πέμπτο θα το μεταφέρουν στη Βελβενδούς. Αυτό είναι καταστροφή γιατί κανονικά πρέπει να είστε απογευματινές, να ξυπνάτε αργά το πρωί και ν’ ακούτε τις εκπομπές μαζί με τη γιαγιά, να ψευτοδιαβάζετε, ν’ ακούτε όσους μικρούς δίσκους προλαβαίνετε μέχρι να μαγειρέψουν, να τρώτε κι ύστερα να μαζεύεστε στο προαύλιο, να έρχεται πρώτα η Βάνα, ύστερα η Μίνα, μαλωμένη με τη μάνα της, μετά η Έρση που θα σας πει τι πάρτι έχει το Σάββατο και τελευταία εσύ, η Ρέα. Πρέπει το σχολείο ν’ αρχίζει απόγευμα και σιγά σιγά να νυχτώνει. Το πιο ωραίο πράγμα στον κόσμο είναι σιγά σιγά να νυχτώνει γιατί όλοι γίνονται καλύτεροι εκείνη την ώρα, συγχωρούν ο ένας τα λάθη του άλλου, ακόμα κι όταν δεν το καταλαβαίνουν, τα συγχωρούν επειδή έρχεται το σκοτάδι ενώ, όπως γράφουν οι εφημερίδες, όλες οι επιθέσεις γίνονται τα χαράματα, ξυπνάνε τα αίματα και επιτίθενται με φρικιαστικούς αλαλαγμούς, ξυπνάνε και καταστρέφουν τα πάντα.

Παντρεύτηκες σχεδόν ταυτόχρονα με την Έρση, το 1982. Γνωριστήκατε στη Βενετία με τον Γιάννη. Είπες αμέσως ναι, χωρίς να ξέρεις γιατί, είχες πολύ καιρό να δεις ταινία σε θερινό κινηματογράφο, σπούδαζες πολιτικές επιστήμες, δεν έβρισκες και μεγάλο ενδιαφέρον σε κάτι, σε οτιδήποτε, ό,τι και να ήταν έχανε βαθμιαία το ενδιαφέρον του, πώς γινόταν όλα τα πράγματα να χάνουν ξαφνικά το ενδιαφέρον τους; Κάθε μέρα έχανες και λίγο ενδιαφέρον, μια πολύ μικρή ποσότητα ενδιαφέροντος, απειροελάχιστη. Είπες ναι. Άφησες την Κυψέλη, ανέβηκες στην Κηφισιά. Όλοι έλεγαν ότι υποβαθμίζεται η Κυψέλη, είναι το τρίτο πιο πυκνοκατοικημένο μέρος στον κόσμο, μετά το Τόκιο και το Χονγκ Κονγκ. Άφησες τις πολιτικές επιστήμες, ανέβηκες στην Κηφισιά. Η Έρση ανέβηκε στο Μαρούσι, η Μίνα και η Βάνα στην Πολιτεία. Το Κυψελάκι γκρεμίστηκε, σου το είπε η Μίνα, πέρασε ένα απόγευμα από τη Ζακύνθου και είδε μια τρύπα εκεί που ήταν το Κυψελάκι, μια ωραία τρύπα που σε λίγο έγινε κατάστημα, απ’ αυτό που έχει τα πάντα εκτός από θερινό κινηματογράφο, μπορείς ν’ αγοράσεις τα πάντα και να κάνεις τη ζωή σου πιο εύκολη, το λένε όλες οι πολιτικές επιστήμες ότι έπρεπε να γκρεμιστεί ο κινηματογράφος Κυψελάκι, ώστε να γίνει στη θέση του ένα κατάστημα με πράγματα που κάνουν τη ζωή πολύ καλύτερη, μπορείς να τα πάρεις στο σπίτι σου και να τα μασουλάς, να τα χρησιμοποιείς όπως θέλεις, πρωί, μεσημέρι, απόγευμα, βράδυ. Ένα ούζο παρακαλώ, μελαχρινή, πολιτικές επιστήμες.

Ήταν πολύ δύσκολο να διαρκέσει μια συνοικία στην οποία οι ταινίες παιζόντουσαν στις ταράτσες, ενώ στο διάλειμμα ένα συγκρότημα τραγουδούσε κρυμμένο «αυτό που τώρα μου συμβαίνει, πρέπει να σας πω γιατί θα τρελαθώ». Έπρεπε να δείτε τι θα κάνετε, έπρεπε οπωσδήποτε να κάνετε κάτι, έπρεπε να καλυτερεύσετε τη ζωή σας, έπρεπε οπωσδήποτε να γκρεμίσετε τον κινηματογράφο Κυψελάκι. Έπρεπε αυτή η συνοικία να μείνει όπως ήταν τον Ιούλιο του 1965, αλλά μαζεύτηκαν ο Βοημούνδος, ο Γοδεφρείδος ντε Μπουγιόν και διάφοροι άλλοι πολιτικοί επιστήμονες οι οποίοι σας έπεισαν να γκρεμίσετε το Κυψελάκι, να εκσυγχρονιστείτε, να κάνετε κάτι που θα καλυτέρευε τη ζωή σας, να σκορπιστείτε στα τέσσερα σημεία των βορείων προαστίων. Είχατε συναντηθεί πίσω από το άγαλμα του Κανάρη τον Ιούλιο του 1965 με τη Βάνα, τη Μίνα και την Έρση. Δώσατε όρκο ότι δεν θα φύγετε ποτέ από την Κυψέλη, και ύστερα σας έπεισε ο Βαλδουίνος ότι έχετε ανάγκη από πολιτικές επιστήμες. Η ζωή συνεχίζεται, η εύκολη ζωή συνεχίζεται, μπαίνεις στο κατάστημα, βρίσκεις τα πάντα, τα παίρνεις στο σπίτι στα βόρεια προάστια. Η ζωή συνεχίζεται, δεν υπάρχουν θερινοί κινηματογράφοι στην Ευρώπη. Στα βόρεια προάστια εκεί συνεχίζεται ωραία η ζωή, και όποιος έχει γεννηθεί στα βόρεια προάστια και έχει δώσει όρκο ότι δεν θα φύγει ποτέ από εκεί πρέπει να πάει ακόμα πιο βόρεια, πρέπει να γκρεμίσει τον θερινό κινηματογράφο Μπομπονιέρα, ώστε να συνεχίσει τη ζωή του. Τα μισά αγόρια ανήκαν στην Έρση και τώρα υπάρχει μόνο ένας δημοσιογράφος με σπίτι στη Σαντορίνη.

Όλοι νόμιζαν ότι η Έρση θα ξεχάσει γρήγορα τον Ηλιάδη, αλλά τα πράγματα δεν ήταν καθόλου έτσι όταν υπήρχε ακόμα το Κυψελάκι. Φαίνεται ότι το απόγευμα θυμίζει αυτούς που λείπουν, κι έτσι το καλύτερο πράγμα στον κόσμο είναι να νυχτώνει σιγά σιγά με την ελπίδα να μην νυχτώσει ποτέ εντελώς και να παίζεται μια ταινία που δεν την βλέπεις καθαρά, γιατί έχει ακόμα φως. Έτσι αναγκάζεσαι να βλέπεις τους άλλους, γυρίζεις και τους χαμογελάς, ενώ η αόρατη προβολή συνεχίζεται, και όταν νυχτώνει εντελώς δεν φοβάσαι, γιατί είναι μια ταινία εκεί ψηλά και φωτίζει. Βγαίνεις στη Ζακύνθου και βυθίζεσαι στις βιτρίνες. Βγαίνεις στη Ζακύνθου και για δύο ή τρία λεπτά δεν ξέρεις τι σου γίνεται, το μόνο που ξέρεις είναι ότι αύριο θα επιστρέψεις στην απογευματινή προβολή, και όταν πλησιάσει η ώρα να γκρεμιστεί και η τελευταία θερινή αίθουσα, θα φύγεις για ένα ελληνικό νησί, χωρίς να το πεις σε κανέναν. Είπες ναι στον Γιάννη, αλλά τώρα δεν χρειάζεται να του πεις τίποτα. Λέγεσαι Ρέα Φραντζή, είναι Ιούλιος του 1965 και καθώς στέκεσαι μπροστά σε αυτές τις φτωχές βιτρίνες ορκίζεσαι αιώνια πίστη στη συνοικία Κυψέλη. Κάνει λίγη ζέστη, η γιαγιά ακούει ραδιόφωνο, ο μπαμπάς και η μαμά παίζουν χαρτιά στης κυρίας Ανδρομάχης. Έχει συμφωνηθεί σιωπηλά ότι η Έρση είναι η πιο ωραία και εσύ η πιο έξυπνη. Απολαμβάνεις τη διαδρομή μέχρι το σπίτι, είσαι απογευματινή και κάπως έτσι θα παραμείνεις. Άλλο ένα ούζο. Θα είσαι μακριά όταν γκρεμιστεί η τελευταία θερινή αίθουσα, όταν επικρατήσει ο Βοημούνδος και θριαμβεύσουν οι πολιτικές επιστήμες. Θα βρεθείς μόνη σε ένα ελληνικό νησί, βυθίζοντας την καρέκλα σου στην άμμο. Στην Κηφισιά ανάβουν την τηλεόραση και αναρωτιούνται πού να βρίσκεται αυτή η γυναίκα. Η τηλεόραση μένει μουγγή, περιμένοντας να γκρεμιστεί και η τελευταία θερινή αίθουσα, οι Κέλτες επιτέλους να διαβούν και το απόγευμα να παραδώσει το πνεύμα.

 

XXXI

Βουτιά

Ελληνίδα, μελαχρινή, κολυμπάει προς τη γραμμή του ορίζοντος. Ο αυτοκράτορας έδωσε την άδεια, η σημαία του κυματίζει κουρελιασμένη στα ψαροκάικα. Την κοίταξε στα μάτια μία ή δύο φορές, μάλλον μία. Ο παππούς έδωσε λουκούμι στη Βάνα, της χάιδεψε το κεφάλι. Μια φωνή κάτω από το μαξιλάρι διάβαζε μέσα στη νύχτα. Συναντήθηκαν πίσω από το άγαλμα του πυρπολητή Κανάρη τον Ιούλιο του 1965, ορκίστηκαν ότι δεν θα φύγουν ποτέ από την Κυψέλη. Κάθισε εκεί, να τον παρακολουθεί ενώ έπεφτε το φως. Η Έρση την ρώτησε τι έχει, είπε τίποτα, δεν έχει τίποτα. Την άλλη μέρα τού έδειξε από μακριά τους Διδύμους, πάνω στο χοντρό μολύβι με τα ζώδια. Ο μοναχός Χριστόδουλος βρήκε μόνο ξεραμένες αχλαδιές, έχτισε ένα μοναστήρι, είχε πάρει την άδεια. Σκαρφαλωμένος σε μια σιδερένια σκάλα στη ράχη της Κλούβας ο εισπράκτορας φόρτωνε τα πράγματα.

Τριανταδύο χρόνων, πολιτικές επιστήμες, πρέπει να διαλέξεις με προσοχή τη στιγμή που θα πέσεις στη θάλασσα. Η Έρση φαίνεται καθαρά στη φωτογραφία, πίσω της είναι η Μίνα με τη Βάνα. Παντρεύτηκε έναν δημοσιογράφο, έχουν ένα σπίτι στη Σαντορίνη. Η Μίνα έπεσε με τα ρούχα στο νερό, είπε ότι έγινε μεταπολίτευση. Μέσα σε είκοσι χρόνια όλοι βρέθηκαν να έχουν μια δουλειά, υπήρχε λίγη χαρά και την απορροφούσαν τα πηγαδάκια, οι εφημερίδες την απορροφούσαν. Είπε ναι στον Γιάννη, δέχτηκε. Τώρα η Έρση είναι παντοδύναμη και μπορεί να κάνει τα πάντα τραβώντας ένα χι, άφησαν πίσω τους αυτή τη λίγη μουσική. Βάζει τα γέλια, κοιτάζει μέσα από τα μαύρα γυαλιά. Μόλις γράφει την πρώτη λέξη «Αγαπητή Έρση», οδηγείται αλλού, μόλις γράφεται η πρώτη λέξη ο κόσμος αλλάζει πρόσωπο. Το σωστό τής κάνει μεγάλο καλό και μεγάλο κακό, «Σου γράφω επειδή δεν υπάρχει πια μουσική, σε φιλώ, Ρέα». Μοιάζουν μ’ αυτές τις παράξενες γυναίκες που καταφεύγουν σ’ ένα αόρατο ελληνικό νησί. Τώρα μπορούν να λένε ό,τι θέλουν, έφεραν στο σπίτι την τηλεόραση τον Αύγουστο του 1968, μέσα σ’ ένα μεγάλο κουτί. Έμεινε μόνο ένα κτίριο σε μια παραλία απάτητη από τον ξανθό κόσμο. Δεν ήρθε για να κρίνει τον κόσμο, ήρθε για να μείνει στην ουρά με το στόμα ανοιχτό, να κυλήσει το βλέμμα της σαν καθαρό νερό, να το στείλει ταξίδι.

Ελληνίδα, 1956, πρόσωπο κανονικό. Ανάβει κερί, χωρίς να ξέρει γιατί. Η Έρση είπε ότι θα πάει στο Παρίσι, δεν αντέχει σ’ αυτή την κωλοχώρα. Του χρόνου το καλοκαίρι θα πήγαινε στην Ελβετία, το είχε πει η μαμά στην κυρία Ανδρομάχη. Ήξερε τα λόγια του τραγουδιού χωρίς να το έχει ακούσει ποτέ, τα συμπλήρωνε μέσα της, πριν προλάβει η ξανθιά τραγουδίστρια. Την τελευταία στιγμή έρχεται κάποιος και λέει ότι αυτός είναι Έλληνας και δεν είναι σε θέση να εξηγήσει γιατί βρίσκεται σ’ αυτά τα μέρη, «Αφήστε τον προς το παρόν, και βλέπουμε». Μπήκε στο δωμάτιό της τα χαράματα, έμεινε με χαμηλωμένο το βλέμμα, την κοίταξε μία ή δύο φορές στα μάτια, μάλλον μία. Κάθε φορά που σώζεται κάποιος, συναντάει τον παιδικό εαυτό του με τρύπες σ’ ολόκληρο το σώμα, δεν ήταν Άγγλος, ήταν Έλληνας. «Αφήστε τον προς το παρόν, και βλέπουμε». Είναι πιο επικίνδυνοι από τους σταυροφόρους, και τους συγχωρεί γιατί δεν το ξέρουν, δεν πρόκειται να το μάθουν ποτέ. Η Έρση είπε ότι είχαν μείνει πολύ πίσω, θα ζούσε τον χειμώνα στο Παρίσι και το καλοκαίρι στη Σαντορίνη. Στον Μυστρά έγινε η πιο μελαγχολική στέψη αυτοκράτορα, όλοι ήξεραν.

Φραντζή Ρέα, παντρεμένη. Έμοιαζε με διαφημιστικό, είπε ναι, δέχτηκε. Η προβολή άρχιζε ενώ ήταν ακόμα μέρα, το πιο ωραίο πράγμα στον κόσμο ήταν να φωτίζει εκεί ψηλά μια ταινία, να μη νυχτώνει ποτέ εντελώς, στις ταράτσες να μη νυχτώνει ποτέ, να νυχτώνει χωρίς να νυχτώνει, γίνεται; Να μη νυχτώνει ποτέ στη Ζακύνθου, να μην το καταλαβαίνεις, να φωτίζουν οι βιτρίνες. Γίνεται, άγνωστε κόσμε; Είναι αλήθεια ότι έχεις καταφύγει σ’ ένα αόρατο ελληνικό νησί, είναι αλήθεια ότι κάποτε ήσουν ενωμένος με τον γνωστό κόσμο; Μπορεί να μην υπήρξες ποτέ, δεν πρέπει να θυμώνεις. Αγόρασαν ομοιόμορφες τσάντες και τις γέμισαν με φακούς, δεν πρέπει να θυμώνεις. Είναι πιο επικίνδυνοι από τον Βοημούνδο, δεν πρέπει να θυμώνεις, άκου τα παράπονά τους, μείνε όρθιος κι άφησέ τους να μιλάνε όλοι μαζί, μείνε όρθιος κι άφησέ τους να μιλάνε όλοι μαζί, μείνε ασάλευτος, μελαγχολικός, σιωπηλός, με χαμηλωμένο το βλέμμα μέσα στην καταιγίδα των δορυφορικών προγραμμάτων. Χάρισέ τους την Ιερουσαλήμ, την Αλεξάνδρεια, την Τύρο, την κάθε στιγμή… Άφησέ τους να βασανίζουν τους αιώνες, δεν πρέπει να θυμώνεις. Ταξιδεύουν νύχτα, κάνουν τον γύρο του αόρατου ελληνικού νησιού. Όταν ήταν μικροί, στεκόντουσαν στην ουρά, η νύχτα τους έβρισκε να περιμένουν υπομονετικά στην ουρά, να κόβουν εισιτήριο. Είναι πιο επικίνδυνοι από τους σταυροφόρους, αλλά έχουν κόψει πολλά εισιτήρια, πρέπει να τους συγχωρήσεις, κυκλοφορούν ανάμεσά τους άνθρωποι άλλων εποχών και τους δείχνουν τον δρόμο, στέκουν μελαγχολικοί, ασάλευτοι, με χαμηλωμένο το βλέμμα. Χάνονται από προσώπου γης, δίνουν μια εξήγηση λιγότερη.

Ελληνίδα, αυτή τη στιγμή λείπει, κολυμπάει αργά προς τη γραμμή του ορίζοντος.