Ο Τραμπούκος (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις».  

Για τη λέξη «τραμπούκος» έχουμε παλιότερα δημοσιεύσει ένα μνημειώδες (κυριολεκτώ) άρθρο του Spiridione. Φυσικά, στην εφημερίδα δεν χωρούσε όλη η επιχειρηματολογία, μάλλον  επιγραμματικά παραθέτω κάποιες ιδέες από το αρχικό άρθρο, ενώ σε υστερόγραφο εκθέτω την άποψή μου και κάποια νέα ευρήματα. Έτσι κι αλλιώς, είναι καιρός να ξανασυζητηθεί η λέξη, διότι μένει ανοιχτή η ετυμολογία της.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Ο Τραμπούκος

Το επώνυμο του προέδρου Τραμπ έχει γερμανική προέλευση, από μια λέξη που σήμαινε το τύμπανο, κύμβαλον αλαλάζον αν προτιμάτε. Στα ελληνικά έχουμε την τράμπα, την τραμπάλα, τον Τραμπαρίφα του τραγουδιού, έχουμε όμως και τον τραμπούκο, λέξη που περιγράφει εξαίρετα τον Αμερικανό πρόεδρο.

Τραμπούκος, λέει το λεξικό, είναι κάποιος που πληρώνεται για να προκαλεί επεισόδια σε βάρος πολιτικών αντιπάλων και, κατ’ επέκταση, πρόσωπο που χρησιμοποιεί βία για την επιβολή του σε έναν χώρο. Ταιριάζει. Σύμφωνα με τα ετυμολογικά λεξικά, ο όρος προέρχεται από μια μάρκα ή έναν τύπο πούρων με την ονομασία «trabuco», ισπανικής προέλευσης, επειδή τα πούρα δίνονταν ως φιλοδώρημα σε ψηφοφόρους και κομματάρχες.

Ο τύπος πούρων trabuco πήρε τ’ όνομά του από έναν παλιό τύπο όπλου, ένα εμπροσθογεμές τουφέκι με πλατιά κάννη, που στην Ελλάδα το έλεγαν τρομπόνι ή τρομπλόνι, ενώ η ίδια λέξη ακόμη παλιότερα σήμαινε ένα είδος καταπέλτη. Τα πούρα έμοιαζαν στο σχήμα με το τουφέκι.

Χωρίς να μπορώ να καταρρίψω αυτή τη θεωρία, θέλω να επισημάνω μερικές πτυχές που ίσως ρίξουν διαφορετικό φως. Κατ’ αρχάς, η λέξη «τραμπούκος» στα σώματα κειμένων εμφανίζεται μαζικά λίγο πριν από τις εκλογές του Μαΐου 1865· πιο πριν, είναι ανύπαρκτη. Οι εκλογές εκείνες ήταν οι πρώτες που έγιναν με σφαιρίδιο και όπου συμμετείχαν οι Επτανήσιοι.

Στα κείμενα της εποχής δεν υπάρχει καμιά αναφορά σε πούρα. Διαβάζουμε όμως σε κάποια εφημερίδα: «Τραμπούκο, ρεμπάπι, αγιούτο στα καρά, είναι αι φράσεις της εποχής, τας οποίας σήμερα ακούει τις… εις όλας τας πράξεις αγοραπωλησίας ψήφων» ή «ήμειβον δαψιλώς τας ενεργείας των ροπαλοφόρων πολλοί των άλλων υποψηφίων, εκ δε της αμοιβής ταύτης προέκυψαν και αι περιώνυμοι φράσεις τραμπούκος, ρεμπάπ, γκαζ».

Φαίνεται δηλαδή ότι αρχικά τραμπούκο(ς) ήταν μία από 3-4 συνθηματικές λέξεις που δήλωναν τη χρηματική παροχή από υποψήφιους βουλευτές σε ψηφοφόρους ή κομματάρχες – σημασία που επιβιώνει στους Χαλασοχώρηδες του Παπαδιαμάντη («Πού επερίσσευε τραμπούκος απ’ αυτούς που έχουν δόντια, κατάλαβες, για να φάνε κι οι άλλοι, οι παραμικροί;»).

Πολύ γρήγορα η λέξη παίρνει μετωνυμικά και τη σημασία του ανθρώπου που δέχεται αυτή τη χρηματική παροχή, αυτού που αναλαμβάνει έναντι αμοιβής να βοηθήσει με οποιονδήποτε τρόπο έναν πολιτευτή να εκλεγεί, συνήθως με βίαιες μεθόδους. Και μεταφορικά σημαίνει κάθε άνθρωπο που μετέρχεται τραμπούκικες πρακτικές, και γενικότερα τον τιποτένιο, τον αχρείο. Ηδη το 1866 κυκλοφόρησε και σατιρική εφημερίδα με τίτλο «Τραμπούκος» και με έμβλημα έναν μαγκουροφόρο μουστακαλή.

Σταδιακά, η σημασία της χρηματικής παροχής ξεχάστηκε κι επικράτησε η σημασία της άσκησης βίας. Οσο για την ετυμολογία της λέξης, δεν μπορώ να αποκλείσω το ενδεχόμενο να έχει άλλη, ιταλογενή βέβαια και επτανησιακή, αρχή, σχετική με τη δωροδοκία, και να πέρασε στο μάγκικο λεξιλόγιο μέσω της αργκό των χαρτοπαικτών.

Μακάρι να ήταν τέτοιοι οι προβληματισμοί μας, φίλοι αναγνώστες· αλλά με τον Τραμπούκο που έχουμε μπλέξει, το μέλλον διαγράφεται ζοφερό.

Υ.Γ:

Αυτά χωρούσε να γράψω στην ΕφΣυν,  ας αναπτύξω τώρα τους προβληματισμούς μου για την προτεινόμενη από τα λεξικά ετυμολογία, ότι δηλαδή ο τραμπούκος πήρε το όνομά του από τη μάρκα πούρων (ή το είδος πούρων) trabuco(s), αφού τα φτηνά πούρα ήταν ένα εύκολο φιλοδώρημα.

Η θεωρία αυτή είναι εύλογη,  ωστόσο υπάρχει ένα πρόβλημα: Στα κείμενα  της εποχής, πουθενά δεν γίνεται λόγος για πούρα σε σχέση με το(ν) τραμπούκο ή τους τραμπούκους. Ενώ υπάρχουν άφθονες γλαφυρές αναφορές, λείπει κάθε μνεία σε πούρα. Όλες οι πηγές που συσχετίζουν τους τραμπούκους με τα πούρα είναι πολύ μεταγενέστερες. Υπάρχει βέβαια  (αντιγράφω από το αρχικό άρθρο) μία μαρτυρία, του Αριστοτέλη Πετσάλη (Εμπρός 23-11-1908), στο οποίο γράφει ότι ήταν αυτόπτης μάρτυρας σε κάποιες εκλογές μετά το 1862, όταν ο Κόνιαρης, υποψήφιος βουλευτής ή δήμαρχος δεν θυμάται καλά, μοίραζε στο σπίτι του πούρα trabucos. Ο Αρ. Πετσάλης το 1865 ήταν 24 ετών, ήταν και από πολιτική οικογένεια, μπορεί όντως να ήταν αυτόπτης μάρτυρας, αλλά, απ’ την άλλη, 40 χρόνια μετά πολλά ξεχνιούνται και διαστρεβλώνονται στη μνήμη.

Σε σχέση με το αρχικό άρθρο, προσθέτω και μια αναφορά του 1868, από τα πρακτικά της  Βουλής, όπου η  λέξη έχει τη σημερινή σημασία. Συνεδρίαση της 13.6.1868, για τις εκλογές στην επαρχία Ξηροχωρίου (Ιστιαία σήμερα) και καταγγέλλεται ότι ο Αθ. Πετζάλης (που ήρθε πρώτος στις εκλογές) «στρατολογήσας υπέρ τους εκατόν  άνδρας, ανήκοντας εις την υποστάθμην  των πόλεων, τραμπούκους καλουμένους, και οπλίσας τούτους…».

Κάτι άλλο που πρέπει να προσέξουμε είναι  ότι ο όρος «τραμπούκος» εμφανίζεται ορμητικά κατά την περίοδο πριν από τις εκλογές του 1865 ενώ πριν  απουσιάζει εντελώς. Να είναι τυχαίο αυτό; Εκλογές είχαν γίνει και πρωτύτερα. Τι καινούργιο έχουν  οι εκλογές του 1865; Ότι συμμετέχουν, για πρώτη φορά, Επτανήσιοι και ότι έγιναν, επίσης για πρώτη φορά, με σφαιρίδιο. Βέβαια, ο όρος «τραμπούκο(ς)» εμφανίζεται παντού, όχι ως επτανησιακή συνήθεια, και ιδίως στην Αθήνα. Οπότε ίσως να μην έχει σημασία η συμμετοχή των Επτανησίων.

Για να είμαι δίκαιος και έντιμος, βρήκα σε κείμενο της εποχής μία και μόνη αναφορά σε πούρα. Στην εφημερίδα, ακριβώς, Τραμπούκος (φύλλο της 20.9.1867, σελ. 3) όπου ο αρχισυντάκτης του Τραμπούκου, σε μια στήλη που είναι γεμάτη από υπαινιγμούς εναντίον  άλλων  εφημερίδων, γράφει: Ο Ρεμπάπης ήκουσε προχθές τον  αδελφόν Σταματάραν λέγοντα  ότι αγνοεί τον Τραμπούκον. Πόσον αγνώμονες φαίνονται τινες στους φίλους των! Ο Τραμπούκος γινώσκει εξ απαλών  ονύχων τον αδελφόν Σταματάραν και εγένετο ο προστατευόμενός του αφ’ ότου εξελέχθη βουλευτής. Αλλ’ είχε δίκαιον ο αδελφός Σταματάρας διότι ο αδελφός Λογοθέτης, πρώην πρόξενος Καΐρου, είπεν ότι ο Τραμπούκος είναι πούρο της Αβάνας,  ενώ ο αδελφός Σταματάρας γνωρίζει κάλλιστα ότι ο Τραμπούκος είναι  όμοιός του. Ο Γ. Σταματάρας ήταν βουλευτής Νέων Ψαρών. Κατά τα άλλα νόημα δεν πολυβγαίνει από το σχολιάκι αλλά νομίζω  ότι απλώς εννοεί ότι κάποιος είπε ότι  «δεν ξέρω εφημερίδα Τραμπούκο, ξέρω trabucos πούρα της  Αβάνας».

Βρήκα επίσης στίχους του Σοφοκλή Καρύδη, τον οποίο αναφέρει και  ο Spiridione στο αρχικό άρθρο. Στο φύλλο της εφημ. Φως της 23.9.1873, σελ. 4, υπάρχουν διάφορα στιχουργήματα  της περιόδου 1863-73, ανάμεσά τους  και ο Ψηφοφόρος. Εκεί διαβάζουμε:

Το σύνθημά μας είναι τραμπούκο και ρεμπάπι·
στη γλώσσα τη δική μας παράδες και φαγί.
Οι Υπουργοί αν είχαν όσην εμείς αγάπη,
εις  όλην την ζωήν  των  θα ήσαν Υπουργοί.
Για τούτο είμ’ αφέντης
και Ρήγας και λεβέντης,
Για τούτο τους τα βράζω, σαν φίλος, μια χαρά,
Και σκούζω στην αυλή τους: Αγιούτο στα καρά!

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι φαίνεται να διαφοροποιεί το τραμπούκο από το ρεμπάπι  όχι ποσοτικά αλλά ποιοτικά, δηλ. το ένα αφορά χρήματα και το άλλο τραπέζωμα. Επανερχεται και η γνωστή φράση  «αγιούτο στα καρά».

Οπότε, συνοψίζοντας, η απουσία κάθε αναφοράς σε προσφορά πούρων από τα κείμενα της εποχής είναι για μένα σοβαρότατη  ένδειξη εναντίον της θεωρίας των πούρων. Αλλά δεν έχω να προτείνω κάποια εναλλακτική προέλευση, πέρα απ’ όσα αναφέρει ο Spiridione στο αρχικό άρθρο.