Ένας βανδαλισμός (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις».  

Το κείμενο  είναι φρέσκο, δεν  έχει τύχει τόσα χρόνια να λεξιλογήσουμε για τη λέξη.Στην εδώ δημοσίευση προσθέτω λίγο περισσότερα ληξιαρχικά.

Επίσης, γνωρίζοντας την αγάπη πολλών σχολιαστών για τον Βάρναλη, στο τέλος αναδημοσιεύω ολόκληρο το χρονογράφημά του (πρώτη δημοσίευση Προοδευτικός Φιλελεύθερος, 7 Δεκεμβρίου 1950, τώρα στον τόμο Ιστορικά, εκδ. Αρχείο).

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Ένας βανδαλισμός

Την Κυριακή όλη η Ελλάδα συγκλονίστηκε από τις ιστορικές φωτογραφίες που ήρθαν τυχαία στο φως, τις φωτογραφίες των κομμουνιστών που εκτελέστηκαν την  Πρωτομαγιά του 1944 στο θυσιαστήριο της Καισαριανής -ως τώρα δεν είχαμε φωτογραφικά ντοκουμέντα της θυσίας των 200 της Καισαριανής, γι’ αυτό και νιώσαμε απερίγραπτη ηθική ανάταση βλέποντάς τους να βαδίζουν αγέρωχοι, τραγουδώντας, προς τον θάνατο, με τη γροθιά υψωμένη.

Όλη η Ελλάδα; Όχι όλη. Κάποιοι, μην  μπορώντας να αντέξουν τόση γενναιότητα, προσπάθησαν ή να αμφισβητήσουν τη γνησιότητα των φωτογραφιών, με  την αφέλεια του μικρού παιδιού που θαρρεί πως αν ακυρωθεί το τεκμήριο ακυρώνεται και το γεγονός, ή να σπιλώσουν τους ήρωες. Κάποιοι προχώρησαν παραπέρα και βανδάλισαν το μνημείο των εκτελεσθέντων. Αλλά αυτά τα έχετε διαβάσει σε άλλες στήλες της εφημερίδας μας, η οποία άλλωστε έπαιξε  πρωταγωνιστικό ρόλο στην κάλυψη του θέματος. Εμείς εδώ λεξιλογούμε,  οπότε θα πούμε δυο λόγια για τη λέξη «βανδαλισμός», αν μη  τι άλλο για να διορθώσουμε μια ιστορική αδικία.

Σύμφωνα με το λεξικό, βανδαλισμός είναι «η σκόπιμη φθορά ή καταστροφή δημόσιας ή ιδιωτικής περιουσίας»· λέγεται ιδίως όταν αυτό που βεβηλώνεται ή καταστρέφεται είναι κάτι όμορφο ή αξιοσέβαστο. Η λέξη είναι δάνειο από τα γαλλικά, αλλά ανάγεται στους Βανδάλους, ένα γερμανικό φύλο· ξεκίνησαν από τη σημερινή Πολωνία και αφού διάσχισαν μαχόμενοι μέσα στους αιώνες όλη την Ευρώπη, εγκαταστάθηκαν τελικά στην Ιβηρική κι έπειτα πέρασαν στη βόρεια Αφρική την οποία κυρίευσαν ίσαμε τη σημερινή Λιβύη. Η λέξη Ανδαλουσία, από το αραβικό αλ-Ανταλούς, είναι παραφθορά του ονόματος των Βανδάλων.

Οι Βάνδαλοι έφτασαν στην ακμή τους με βασιλιά τον Γιζέριχο. Τότε κυριαρχούσαν στη Μεσόγειο, η οποία στα αρχαία αγγλικά ονομαζόταν Wendel-sae, θάλασσα των Βανδάλων. Στα ελληνικά της εποχής, συνήθως αναφέρονται ως Βανδήλοι, αλλά υπάρχει και ο τύπος Βάνδαλοι, που επικράτησε. Τελικά τους Βανδάλους τους νίκησαν οι Βυζαντινοί με στρατηγό τον Βελισσάριο· πολλοί Βάνδαλοι ήρθαν στην Πόλη όπου σταδιακά αφομοιώθηκαν.

Την κακή τους φήμη την απόκτησαν οι Βάνδαλοι επειδή λεηλάτησαν τη Ρώμη· οι καταστροφές δεν ήταν εκτεταμένες, ούτε σημειώθηκαν περιστατικά καταστροφής έργων τέχνης, αλλά επειδή οι Βάνδαλοι ήταν «αιρετικοί», αρειανιστές, αποτελούσαν εύκολο στόχο συκοφαντίας. Πάντως, η λέξη vandalisme πλάστηκε πολλούς αιώνες αργότερα, στο τέλος του 18ου αιώνα, από τον Γάλλο επίσκοπο Abbé Gregoire, που ήθελε να καταδικάσει τις «ακρότητες» της Γαλλικής Επανάστασης.

Η λέξη περνάει στα ελληνικά νωρίς· σε σώματα εφημερίδων βρίσκω την πρώτη εμφάνιση της λέξης «βανδαλισμός» σε γαλλικά συμφραζόμενα, από το 1840, ενώ στις 9/9/1843 η εφημερίδα Ταχύπτερος Φήμη χαρακτηρίζει «βανδαλισμό» την άποψη του γυμνασιάρχη Ναυπλίου ότι οι δημοσιογράφοι θα έπρεπε να φυλακίζονται  -ήδη, η έννοια επεκτείνεται. Αργότερα, ο Πολυλάς θεωρεί «ανάκουστο βανδαλισμό» την επέμβαση ενός ανθολόγου στους στίχους του Σολωμού.

Οι Βάνδαλοι, λέει σε ένα χρονογράφημα ο Βάρναλης, «πουθενά δε σκοτώνανε ομαδικά τους άμαχους, έτσι για γούστο ή για εκδίκηση ή για τρομοκράτηση. Οι ‘βαρβαρότητές’ τους είναι χάδια μπροστά στα εγκλήματα των ναζιστών και των μαθητών τους». Όσο για τους σύγχρονους που βανδάλισαν το μνημείο, η λύσσα τους εξηγείται από τον φθόνο: μνημείο του άγνωστου μαυραγορίτη δεν έχει ανεγερθεί.

Και το χρονογράφημα του Βάρναλη, ο οποίος προτιμά τον τύπο «Γενσερίχος» για τον βασιλιά των Βανδάλων:

Οι Βάνδαλοι έχουν το χειρότερον όνομα απ’ όλους τους λαούς της ιστορίας. Λέγονται οι βαρβαρότεροι απ’ όλους τους βαρβάρους. Άδικα! Δεν ήσαν χειρότεροι από τους άλλους βαρβάρους και ήσαν πολύ καλύτεροι από τους Ρωμαίους και τους σημερινούς πολιτισμένους. Τουλάχιστον, αντίθετα με τη φήμη τους, πουθενά δεν πειράξανε τους φτωχολαούς και παντού σεβαστήκανε τα μνημεία της Τέχνης και τις βιβλιοθήκες και τις εκκλησίες. Και πουθενά δε σκοτώνανε ομαδικά τους άμαχους, έτσι για γούστο ή για εκδίκηση ή για τρομοκράτηση.

Οι «βαρβαρότητές» τους είναι χάδια μπροστά στα εγκλήματα των ναζιστών και των μαθητών τους.

*

Οι Βάνδαλοι ξεκίνησαν από την Ανατολή, όπως και οι Ούννοι και οι Αλανοί. Όλοι αυτοί οι λαοί ήσαν φοβεροί καβαλάρηδες και μεταναστεύανε «πανδημεί», εδώ και χίλια πεντακόσια χρόνια, όπως «πανδημεί» είχεν εκστρατεύσει εναντίον της Ελλάδος κι ο Μέγας βασιλεύς της Ασίας, ο Ξέρξης. Μεταναστεύανε δηλαδή με τις γυναίκες τους, με τα παιδιά τους, με τα σκυλιά τους και με όλα τους τα νοικοκυριά. Κι ήσαν περίφημα οργανωμένοι ‒ κι όχι μπουλούκια. Πειθαρχημένοι κι όχι ασύδοτοι και ανεύθυνοι.

Και πουθενά δε βρίσκανε αντίσταση στην «πορεία» τους. Αυτόν τον καιρό η φρούρηση των επαρχιών της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ήτανε αφημένη στους μισθοφορικούς λεγεώνες των «βαρβάρων» λαών. Κι οι μισθοφόροι και «ξένοι», όπως παντού και πάντα, θεωρούσανε δικαίωμά τους να πληρώνονται, αλλά δεν το θεωρούσανε καθόλου χρέους τους και να σκοτώνονται γι’ αλλωνών υποθέσεις.

Η κίνηση των βαρβάρων λαών της Ανατολής προς τη Δύση γινότανε κατά κύματα. Το ένα κύμα έσπρωχνε το άλλο και πουθενά δεν μπορούσανε να ριζώσουν. Βάνδαλοι, Σουηβοί κι Αλανοί πηγαίνανε μπροστά. Πίσω τούς διώχνανε οι δυνατότεροί τους Γότθοι. Και τους Γότθους οι δυνατότεροί τους Ούννοι.

Έτσι οι Βάνδαλοι φθάσανε στα 429 στο Γιβραλτάρ. Να πέσουνε στη θάλασσα; Όχι. Φκιάσανε καράβια, βάλανε μέσα τ’ άλογά τους, τα πράματά τους και περάσανε αντίκρα. Το κατόρθωμά τους αυτό: να γίνουνε ξαφνικά από καβαλάρηδες ναυτικοί, δείχνει και την εξυπνάδα τους και το πολύ ανεπτυγμένο ένστιχτό τους της προσαρμογής με τις περιστάσεις.

*

Φυσικά, αφού ο πόλεμος είναι «ιερός» και η λεηλασία «ιερότερη», απ’ όπου περνούσανε αρπάζανε ό,τι άξιζε: τους θησαυρούς και τα μεγάλα τσιφλίκια των πλουσίων. Τους εργάτες και τους αχτήμονες χωρικούς δεν τους πειράζανε.

Ως προς αυτό οι Βάνδαλοι δεν ήσαν χειρότεροι από τους Ρωμαίους, που κάμνανε τα ίδια και περισσότερα σε κάθε μέρος που απλώνανε την κυριαρχία τους και το «δίκιο». Όποιος διαβάσει τους τρεις λόγους του Κικέρωνα «Κατά Ουήρρου» (οι ωραιότεροι λόγοι του μεγάλου αυτού ρήτορα) θα μείνει κατάπληχτος μπροστά στη ληστρικότητα και την εγκληματικότητα των Ρωμαίων επάρχων.

Όμως οι Βάνδαλοι έχουν το χειρότερον όνομα. Κι αυτό δεν το χρωστάνε στη βαρβαρότητά τους παρά στην αιρετικότητά τους. Ήσαν αρειανοί. Κι όθε περνούσαν ή όπου κατορθώνανε να εγκατασταθούν, επιβάλλανε με τη βία τον αρειανισμό. Κι οι «ορθόδοξοι» κληρικοί τούς κολλήσανε το όνομα των πιο αιμοβόρων βαρβάρων.

Ο αυτοκράτορας της Δύσης Βαλεντιανός έχοντας ν’ αντιμετωπίσει στη στεριά έναν άλλον φοβερότερον εχθρό, τον Αττίλα, πρόσφερε στο βασιλιά των Βανδάλων, το Γενσερίχο, τη θυγατέρα του για νύφη (εγγονή του Θεοδοσίου Β΄ και της περίφημης βασίλισσας Αθηναΐδος). Αλλά το προξενιό ματαιώθηκε. Και τότες ο Γενσερίχος με τα καράβια του έφερε το στρατό του εναντίον της Ρώμης. Η Αιωνία Πόλις δεν άνθεξε. Κι ο Γενσερίχος κυρίευσε τη δοξασμένη πολιτεία, τήνε λεηλάτησε χωρίς να καταστρέψει τα μνημεία της και να σφάξει τον πληθυσμό της κι έφυγε παίρνοντας μαζί του για ομήρους τη βασίλισσα Ευδοξία και τις δυο θυγατέρες της.

*

Οι Βάνδαλοι, καθώς βλέπουμε, δεν κάνανε τότες περισσότερους «βανδαλισμούς» απ’ όσους κάνουνε στον καιρό μας οι «πολιτισμένοι» εναντίον ολοκλήρων λαών και μάλιστα εν ονόματι του «πολιτισμού».