Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 4: Οι κινέζικες εξερευνήσεις

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις θα γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι έκτακτο -με τις γιορτές δεν είχαμε άρθρο στις 31 Δεκεμβρίου.

Βρισκόμαστε στο 1ο Μέρος του βιβλίου, που έχει τίτλο «Η εποχή των εξερευνήσεων» και σήμερα θα δούμε το 3ο Κεφάλαιο, «Οι κινέζικες εξερευνήσεις».

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

Πριν  προχωρήσω, χρόνια πολλά σε όσες και όσους  γιορτάζουν σήμερα, στον  Γιάννη τον Μαλλιαρό, τον Δημόσιο Χώρο και όσες/όσους  ξεχνάω ή δεν έχουν φανερωθεί -και ένα παλιό ευχετήριο άρθρο, όταν ήταν μαζί μας και άλλοι πολύτιμοι Γιάννηδες…

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3^ο

                              Οι κινεζικές εξερευνήσεις

 

         Άπω Ανατολή και Άπω Δύση

Κατά την Αρχαιότητα γύρω από τη Μεσόγειο Θάλασσα αναπτύχθηκαν αξιόλογοι πολιτισμοί και από τον 1^ον αιώνα π.Χ. ολόκληρη η περιοχή, μαζί με σημαντικό τμήμα της Δυτικής Ευρώπης, ενοποιήθηκε στο Ρωμαϊκό κράτος, που διατηρήθηκε ενωμένο επί πέντε περίπου αιώνες. Ακολούθως το ισχυρό αυτό κράτος διασπάστηκε: το ανατολικό τμήμα του επιβίωσε για χίλια ακόμη χρόνια, ενώ το δυτικό κατακλύσθηκε από τους βαρβάρους κατακερματίστηκε σε πλήθος μικρών κρατών και επακολούθησε ο Μεσαίωνας, που κράτησε χίλια χρόνια επίσης.

Στην άλλη άκρη της Ευρασιατικής ηπείρου τα πράγματα εξελίχθηκαν διαφορετικά. Και εδώ δημιουργήθηκε ένα ισχυρό κεντρικό κράτος, η Κίνα[1], που ενοποίησε την περιοχή και μολονότι είχαμε και εδώ επιδρομές βαρβάρων, ορισμένοι από τους οποίους κατακτήσαν μεγάλα τμήματα του κράτους, η ενότητά του διατηρήθηκε, ο αρχαίος πολιτισμός εξελίχθηκε ομαλά και δεν υπήρξε Μεσαίωνας. Ακόμα και η μογγολική κατάκτηση, που κράτησε εκατόν πενήντα χρόνια, δεν προκάλεσε πολιτιστική οπισθοδρόμηση. Η Κίνα, που προκάλεσε τον θαυμασμό του Μάρκο Πόλο, ήταν στην πραγματικότητα  χώρα υπό μογγολική κατοχή.

Η ζώνη του ανατολικού πολιτισμού και η ζώνη του δυτικού επί πολλούς αιώνες αγνοούσαν η μία την άλλη. Υπήρχαν  φυσικά εμπορικές σχέσεις ανάμεσα στις διάφορες σφαίρες πολιτισμού, αλλά κατά κανόνα ήταν έμμεσες και τα προϊόντα έφταναν από τον παραγωγό στον καταναλωτή περνώντας από πολλά χέρια. Το κυριότερο εξαγόμενο προϊόν της Κίνας το σηρικόν, δηλαδή το μετάξι[2], έγινε για πρώτη φορά γνωστό στον μεσογειακό κόσμο μόλις τον 1^ο αιώνα π.Χ. και πολύ γρήγορα έγινε εξαιρετικά δημοφιλές μεταξύ των πλουσίων και των καλλιεργημένων. Ο Οράτιος κυκλοφορούσε με «ολοσηρικόν ιμάτιον». Ήταν πανάκριβο και στοίχιζε κυριολεκτικά το βάρος του σε χρυσό.

Ο «μεγάλος δρόμος του μεταξιού» ξεκινούσε από το Λογιάν, στην καρδιά της Κίνας κι έφτανε στη Μεσόγειο, αλλά ουδέποτε σχεδόν συνόδεψαν το μετάξι ως τη Μεσόγειο Κινέζοι έμποροι, ούτε πήγαν ποτέ Ευρωπαίοι αγοραστές να το βρουν στις αγορές της Κίνας. Το ίδιο γινόταν με τα μπαχαρικά, τα αρώματα, τα μαργαριτάρια ή τις πολύτιμες πέτρες. Άλλωστε το εμπόριο κατά κανόνα αφορούσε είδη πολυτελείας. Το Ρωμαϊκό κράτος δεν εισήγε από την Ανατολή μόνο μετάξι αλλά και πολλά άλλα πολύτιμα προϊόντα: γουναρικά, ελεφαντόδοτο, πολύτιμες πέτρες, λεπτοφυή υφάσματα, κανέλλα, πιπέρι και μπαχαρικά.

Γενικά το εμπόριο με τις χώρες της Ανατολής ήταν παθητικό για το Ρωμαϊκό κράτος, που οι εξαγωγές του προς αυτές ήταν σχετικώς ευτελείς: γυάλινα ή ορειχάλκινα αντικείμενα, κεραμικά αγγεία και κρασί. Για να διατηρηθεί το εμπορικό ισοζύγιο η Ρώμη προσέφερε άφθονο χρυσάφι και ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος παραπονιόταν ότι το Ρωμαϊκό κράτος φτώχαινε κατά 50 εκατομμύρια σηστερτίους το χρόνο, εμπορευόμενο με την Ανατολή. Για να παρακάμψουν τις δαπανηρές, χρονοβόρες και επισφαλείς χερσαίες μεταφορές οι Ρωμαίοι έστειλαν στην Κίνα δια θαλάσσης τρεις εμπορικές αποστολές το 166, το 226 και το 284, με πενιχρά όμως αποτελέσματα.

Αλλά και στους αιώνες που ακολούθησαν πολλοί επισκέπτες από την Ευρώπη την Αφρική και τη Δυτική Ασία επισκέφθηκαν την Κίνα. Η πρόσκαιρη ενοποίηση του μεγαλύτερου μέρους της Ευρασίας από τον Τσεγκίς Χαν και τους διαδόχους του, έφερε σε επαφή κόσμους ως τότε απομονωμένους μεταξύ τους και πολλοί επωφελήθηκαν από την ευκολία με την οποία μπορούσαν να ταξιδέψουν σε τεράστιες, απρόσιτες ως τότε, αποστάσεις. Τα ταξίδια του Βενιαμίν της Τουδέλης, του Πλαν Κορβίνο, των αδελφών Πόλο, του γιού και ανηψιού τους Μάρκο Πόλο, του Νικολό Κόντι και άλλων Ευρωπαίων στην Ασία αλλά και του Αφρικανού περιηγητή Ιμπν Μπατούτα στην Αφρική και την Ασία, είναι χαρακτηριστικά του πνεύματος της εποχής.

Οι Κινέζοι δεν έδειξαν ανάλογη προθυμία να επισκεφθούν τις χώρες της Άπω Δύσης, που τις θεωρούσαν απολίτιστες, καθυστερημένες και φτωχές και ως εκ τούτου λίγα οφέλη θα είχαν συνάπτοντας σχέσεις μαζί τους. Αντίθετα έδωσαν μεγάλη προσοχή στη εγκαθίδρυση στενών εμπορικών και πολιτιστικών σχέσεων με την Κορέα, την Ιαπωνία, τις χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας, νησιωτικές και ηπειρωτικές   και την Ινδική χερσόνησο. Για ταξίδια και επισκέψεις στην τελευταία συνέβαλε και ένας άλλος παράγων: από τον 2^ο  αιώνα μ.Χ. στην Κίνα είχε διαδοθεί ο Βουδισμός και πολλοί βουδιστές μοναχοί και απλοί πιστοί επισκέπτονταν τη γενέθλια γη του μεγάλου προφήτη. Ονομαστά και εξαιρετικά γόνιμα ήταν τα ταξίδια των βουδιστών προσκυνητών Φα Χσιέν (399 – 414 μ.Χ.) και Χσυάν Τσανγκ (629 – 645), στην Κεντρική Ασία, την Ινδία, την Ινδοκίνα και την Ινδονησία.

Η μεγάλη ακμή της Κίνας                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               

Η απελευθέρωση της Κίνας από τους Μογγόλους το 1368, σήμανε την έναρξη περιόδου μεγάλης ακμής της χώρας σε όλους τους τομείς. Η πρόοδος που είχε σημειωθεί τους προηγούμενους αιώνες στην εκπαίδευση και την επιστήμη, αλλά και οι τεχνολογικές εφευρέσεις και ανακαλύψεις, έδωσαν πλούσιους καρπούς. Η περίοδος που ακολούθησε έμεινε γνωστή ως «περίοδος Γιουνλέ», δηλαδή περίοδος της αιώνιας χαράς.

Οι εξελίξεις στην χαρτοποιία και η εφεύρεση της λιθογραφίας (5^ος – 6^ος αιώνας) και της τυπογραφίας, πρώτα με ξύλινα κινητά στοιχεία (7^ος αιώνας) και αργότερα με μεταλλικά, προκάλεσαν την διάδοση του βιβλίου σε πρωτοφανείς ως τότε αριθμούς. Αποκορύφωμα της μορφωτικής αυτής προσπάθειας ήταν η έκδοση της Μεγάλης Εγκυκλοπαίδειας Γιουνλέ, που την αποτελούσαν 22.877 τόμοι και για τη σύνταξή της εργάστηκαν 2169 φιλόλογοι και επιστήμονες επί πέντε χρόνια!

Η αστρονομία, που είχε παράδοση χιλιετιών, εξελίχθηκε ακόμη περισσότερο. Στη χώρα λειτουργούσαν πολλά «αστεροσκοπεία» δηλαδή παρατηρητήρια του έναστρου ουρανού και οι Κινέζοι αστρονόμοι είχαν καταγράψει 1400 αστέρες και είχαν σημειώσει τις περιοδικές διελεύσεις του κομήτη του Χάλεϋ, από το 240 π.Χ. μέχρι το 1054 μ.Χ., είχαν επισημάνει την έκρηξη ενός καινοφανούς το 1041 στο νεφέλωμα του Καρκίνου και την εμφάνιση ενός υπερκαινοφανούς αστέρα το 1300. Ο αστρονόμος Τσανγκ Γεν κατασκεύασε μια πολύ ενημερωμένη ουράνια σφαίρα και τον πρώτο στην ιστορία σεισμογράφο, ο οποίος λειτούργησε ικανοποιητικά επί αιώνες.

Η εφεύρεση της πυρίτιδας τον 9^ο αιώνα επέτρεψε τον εφοδιασμό του κινεζικού στρατού με κάποιο πρωτόγονο είδος πυραύλων, μολονότι η κύρια χρήση του εκρηκτικού αυτού ήταν για την κατασκευή πυροτεχνημάτων. Από τον 3^ον αιώνα Κινέζοι επιστήμονες είχαν μελετήσει τον μαγνητισμό αλλά μόνο κατά τον 9^ον  αιώνα η μαγνητική πυξίδα βρήκε εκτεταμένη εφαρμογή στα κινεζικά πλοία. Τέλος η καθιέρωση του χαρτονομίσματος τον 10^ον αιώνα επιτάχυνε πολύ τις συναλλαγές και αύξησε τα δημόσια έσοδα.

Έτσι στο τέλος του 14^ου και στις αρχές του 15^ου  αιώνα η Κίνα ήταν, χωρίς αμφιβολία,  η πιο ισχυρή, η πιο πολιτισμένη και η πιο πυκνοκατοικημένη χώρα της Γης. Την κυβερνούσε η δυναστεία των Μίνγκ, ο ιδρυτής της οποίας Τάι Τσου, είχε διώξει τους τελευταίους Μογγόλους Χάνους από τα κινεζικά εδάφη, είχε συνενώσει τη χώρα και  είχε ορίσει πρωτεύουσα του το Τσιν λιν (Nan jing (Ναν τσίνγκ) = Νότια πρωτεύουσα, δηλαδή το Νανκίν). Ο διάδοχός του, Τσιενγκ Τσου, μετέφερε την πρωτεύουσα στο Γιαν τσίνγκ, που μετονομάστηκε σε Bei jing (Μπέι τσινγκ) = Βόρεια πρωτεύουσα, το Πεκίνο) και σε εβδομήντα μόλις χρόνια έφτασε να γίνει η μεγαλύτερη πόλη του κόσμου, με 675.000 κατοίκους[3]. Ο Τσιενγκ Τσου έδωσε τεράστια ώθηση στη βιοτεχνία, που σε πολλούς τομείς (σιδηρουργία, ναυπηγική, υφαντουργία, επεξεργασία λάκας και πορσελάνης) πλησίασε στο επίπεδο της βιομηχανίας και στη γεωργία, απαλλάσσοντας τους χωρικούς από πολλούς φόρους, και εκτελώντας μεγάλης κλίμακας εγγειοβελτιωτικά έργα και τελικά δημιούργησε τεράστιους στόλους, ναυπηγώντας εκατοντάδες πλοία, μερικά από οποία ήταν εκτοπίσματος 2000 τόνων και είχαν μήκος 150 μέτρων. Διαστάσεις πρωτοφανείς ως τότε.

Τα εξερευνητικά ταξίδια του Τσενγκ Χο

Αμέσως μετά οι στόλοι αυτοί με γενικό αρχιναύαρχο τον Τσενγκ Χο,  έμπιστο ευνούχο του αυτοκράτορα, ξεκίνησαν σειρά εξερευνητικών αποστολών στον Ινδικό ωκεανό, στις θάλασσες της Κίνας και στον Ειρηνικό ωκεανό και ακόμη μακρύτερα, με στόχο να απλώσουν την κινεζική επιρροή στις χώρες που έβρεχαν οι θάλασσες αυτές και να θεμελιώσουν εμπορικές ανταλλαγές μαζί τους. Ο πρώτος στόλος ξεκίνησε το 1405 από το λιμάνι Λιούτσαχο, στα βορειοδυτικά της σημερινής Σαγκάης. Τον αποτελούσαν 62 πλοία και τα πληρώματα έφταναν τις 27.800 άντρες. Μεταξύ τους υπήρχαν και επιστήμονες (αστρονόμοι, μαθηματικοί, χαρτογράφοι, ιστορικοί) καθώς και διερμηνείς που εκπαιδεύτηκαν σε ειδική σχολή του Πεκίνου στις κυριότερες γλώσσες των λαών που κατοικούσαν στις ακτές και τα νησιά του Ινδικού ωκεανού.

Στο πρώτο ταξίδι τους, που κράτησε δύο χρόνια (1405 – 1407), τα πλοία του Τσενγκ Χο έπισκέφθηκαν διαδοχικά την Τσιάμπα, το Σιάμ, το Κοχίν, την Ιάβα και μετά από έξι εβδομάδες έφθασαν στη Μαλάκκα, πόλη χτισμένη στη δυτική ακτή της Μαλαισίας, που δεσπόζει στα ομώνυμα Στενά. Από τη Μαλάκκα έπλευσαν στην Καλικούτ, σημαντικό λιμάνι στη Νοτιοδυτική ακτή της Ινδικής χερσονήσου. Από την Καλικούτ τα πλοία επισκέφθηκαν το Ορμούζ στον Περσικό κόλπο και κατόπιν περιπλέοντας την Αραβική χερσόνησο επισκέφθηκαν τα λιμάνια του Άντεν και της Τζέντας στην Ερυθρά θάλασσα.

Στα επόμενα τρία ταξίδια τους, που έγιναν μεταξύ 1409 και 1415, οι στόλοι του Τσεγκ Χο εκτός από τη Μαλάκκα και την Καλικούτ, που τις μετέτρεψαν σε βάσεις ανεφοδιασμού τους, δημιουργώντας σ΄ αυτές και πολυπληθείς κινεζικές παροικίες, επισκέφθηκαν τα παράλια της Ανατολικής Αφρικής και τις ακμάζουσες πόλεις του Μογκαντίσου, Μπράβα, Μαλίντι, Μομπάσα, Κίλβα και Σοφάλα. Εξοικειώθηκαν με τις ιδιομορφίες του Ινδικού ωκεανού, έμαθαν να χρησιμοποιούν επωφελώς τους μουσσώνες και διδάχθηκαν τα μυστικά της πλοήγησης από τους Μαλαίους και Άραβες πιλότους, που ήταν περίφημοι για την εμπειρία, την τόλμη και την ικανότητα τους και γι΄ αυτό περιζήτητοι[4].

Οι αντικειμενικοί σκοποί των εξερευνήσεων, δηλαδή η ανταλλαγή προϊόντων και αγαθών και η σύναψη διπλωματικών σχέσεων με τις χώρες γύρω από τον Ινδικό ωκεανό, πέτυχαν σε όλα τα σημεία. Αντιπρόσωποι είκοσι και πλέον κρατών γύρω από τον Ινδικό, μεταφέρθηκαν με τα πλοία της τρίτης αποστολής στην Κίνα, όπου φιλοξενήθηκαν πολυτελώς και παραβρέθηκαν στα εγκαίνια της νέας πρωτεύουσας, του Πεκίνου, που έγιναν το 1419 με εκθαμβωτική λαμπρότητα. Μαζί με τους πρεσβευτές έφεραν στην Κίνα δείγματα των προϊόντων, των φυτών και των ζώων των χωρών αυτών, μεταξύ των οποίων και μία καμηλοπάρδαλη από την Αφρική, ζώο άγνωστο στην Κίνα, όπου το ταύτισαν με τον μυθικό μονόκερο, τον κουιλίν.

Μετά το τέταρτο εξερευνητικό ταξίδι (1415) οι στόλοι, πάντοτε κάτω από τη γενική εποπτεία του Τσενγκ Χο, πλέουν χωριστά προς διάφορες κατευθύνσεις, με εντολή «να φτάσουν στα τέσσερα πέρατα του κόσμου». Το 1421 στόλος εκατό πλοίων έφερε τους πρεσβευτές και αντιπροσώπους των ξένων χωρών πίσω στις πατρίδες τους. Τους συνόδευαν άφθονα δώρα και Κινέζοι ειδικοί. Συνολικά στο διάστημα από το 1405 έως το 1431 πραγματοποιήθηκαν εφτά εξερευνητικά ταξίδια, μολονότι πολλοί ιστορικοί συνενώνουν σε ένα το έκτο και το έβδομο και θεωρούν ότι τα ταξίδια ήταν έξι.

          Η απότομη και οριστική διακοπή

Ο θάνατος του αυτοκράτορα Τσιενγκ Τσου το 1424 σήμανε την ολοκληρωτική διακοπή της κινεζικής εξερευνητικής προσπάθειας. Όχι μόνο δε δόθηκε συνέχεια στα ταξίδια του Τσενγκ Χο, αλλά ο διάδοχος του Τσιενγκ Τσου, ο Τσου Γκάοτσι, μόλις ανέβηκε στο θρόνο αποφάσισε να μη γίνουν άλλες αποστολές και όλα τα πλοία που βρίσκονταν σε υπερπόντιες χώρες να επιστρέψουν αμέσως. Δεν έγινε καμιά αξιοποίηση των επαφών που είχαν οι αποστολές με τις χώρες και με όλα σχεδόν τα εμπορικά λιμάνια του Ινδικού, ούτε επαναλήφθηκαν παρόμοια ταξίδια έστω και σε μικρότερη κλίμακα. Αυτό αποτέλεσε για μεγάλο διάστημα ιστορικό γρίφο, ο οποίος αρχίζει να λύνεται τα τελευταία χρόνια.

Όπως φαίνεται η μακρόχρονη και εξαιρετικά δαπανηρή προσπάθεια, η ναυπήγηση χιλιάδων πλοίων, τεραστίου για την εποχή μεγέθους, η πολυετής επιστράτευση δεκάδων χιλιάδων ναυτικών, ο εφοδιασμός των στόλων και οι αναπόφευκτες απώλειες σε πλοία και ανθρώπους, ξεπερνούσαν τις δυνατότητες ακόμη και μιας χώρας τόσο πλούσιας και ισχυρής, όπως ήταν η Κίνα των αρχών του 15^ου αιώνα. Μεσολάβησαν φυσικές καταστροφές, η ατυχής εκστρατεία κατά του επαναστατημένου Βιετνάμ και τέλος ο θάνατος του εμπνευστή της όλης προσπάθειας.

Η γραφειοκρατία των μανδαρίνων, που διοικούσε τη χώρα και είχε την ευθύνη της οικονομικής διαχείρισης, ενώ δεν είχε αποφασιστικό ρόλο στη διεξαγωγή των εξερευνήσεων, οι οποίες έγιναν όλες με την ευθύνη και διοίκηση εμπίστων του αυτοκράτορα, ως επί το πλείστον ανακτορικών ευνούχων, όταν έλειψε ο μεγαλόπνευστος ηγέτης, προσεταιρίστηκαν τον διάδοχό του και όχι μόνο ματαίωσαν κάθε άλλη εξερευνητική αποστολή, αλλά παραμέλησαν τη συντήρηση των πλοίων που γύρισαν, άφησαν αναξιοποίητες όλες τις πληροφορίες και δεδομένα που είχαν συγκεντρωθεί και, το χειρότερο, κατέστρεψαν εσκεμμένα όλα τα σχετικά στοιχεία (αναφορές, έγγραφα και άλλα). Αποτέλεσμα της τακτικής αυτής είναι να παραμένουν ανεπιβεβαίωτα και ανεξακρίβωτα πολλά κατορθώματα, που ο θρύλος αποδίδει στους στόλους του Τσενγκ Χο, όπως ο περίπλους της Αφρικής από την Ανατολή προς τη Δύση, η προσέγγιση στη Βραζιλία και την Καραϊβική, ο διάπλους του πορθμού του Μαγελάνου και η εξερεύνηση της Ωκεανίας και της Αυστραλίας και όλα αυτά πολύ πριν από τον Κολόμβο, τον Καμπράλ, τον Μαγελάνο και τον Κουκ.

Είναι φανερό πως οι κινεζικές εξερευνήσεις δεν είχαν βαθύτερα οικονομικά ή κοινωνικά  αίτια, πέρα από την προσωπική βούληση, για προβολή και κυριαρχία, του αυτοκράτορα. Η Κίνα ήταν αυτάρκης σε τρόφιμα και κατασκευαστικά υλικά αλλά και σε πολύτιμα αγαθά, που ικανοποιούσαν τις ανάγκες του πληθυσμού και της αριστοκρατίας. Μετά τον θάνατο του Τσιενγκ Τσου, η ανάληψη της εξουσίας από τους μανδαρίνους οδήγησε την Κίνα σε περίοδο απομονωτισμού και οπισθοδρόμησης, που κράτησε όχι μόνο όλα τα υπόλοιπα (σχεδόν διακόσια) χρόνια  της δυναστείας των Μινγκ, αλλά και στα χρόνια της δυναστείας Τσ’ινγκ των Μαντσού  (1618 – 1912), αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο στους Ευρωπαίους, που εμφανίζονται μισόν αιώνα μετά τις εξερευνήσεις αυτές.

 

[1] Άλλωστε το κινεζικό όνομα της Κίνας είναι Zhong guo (Τσονγκ Γκουό) δηλαδή κεντρικό κράτος

[2] Σήρες ονόμαζαν οι Έλληνες τους Κινέζους και Σηρική την Κίνα

[3] Για σύγκριση την ίδιαν εποχή το Κάιρο είχε πληθυσμό 400.000, το Παρίσι 225.000, η Νεάπολη 150.000 το Φεζ 135.000 η  Κωνσταντινούπολη και η Ρώμη από 100.000

[4] Όταν οι Πορτογάλοι εξήντα χρόνια αργότερα έφτασαν στον Ινδικό προσέφυγαν και αυτοί στις υπηρεσίες των ντόπιων πλοηγών, χωρίς τους οποίους ο Βάσκο ντα Γκάμα δε θα μπορούσε ίσως να φτάσει ως το λιμάνι της Καλικούτ.