Στις ελιές

Αυτό τον  καιρό είναι η εποχή  της ελιάς. Διάφοροι φίλοι ανεβάζουν στο  Φέισμπουκ φωτογραφίες από το λάδι της παραγωγής τους, όπως βγαίνει από το λιτρουβιό, σε άλλες  όμως  περιοχές ακόμα τις μαζεύουν (τις ρίχνουν)  τις ελιές  διότι,  όπως  μου έλεγε χτες φίλος από τη Μεσσηνία «ήταν η πιο βροχερή περίοδος των τελευταίων ετών και καθυστέρησε η συγκομιδή».

Ταυτόχρονα, είναι και το λάδι στην επικαιρότητα, με  τον θόρυβο που έχει γίνει για τη  μεταφορά σε τενεκέδες, σε συνδυασμό με το ψηφιακό  δελτίο αποστολής.  Αλλά εμείς εδώ, που ως γνωστόν λεξιλογούμε, για το λάδι έχουμε γράψει άρθρο, όχι όμως και για την ελιά. Θα επανορθώσω σήμερα, αν και εξαρχής προειδοποιώ πως δεν θα μπορέσω να καλύψω στο άρθρο όλες τις πτυχές του θέματος (βιβλίο θα μπορούσε να γραφτεί),  οπότε στα σχόλια θα έχετε να συμπληρώσετε πολλά.

Εξάλλου, όταν λέμε «ελιά» εννοούμε δύο πράγματα, και το δέντρο αλλά και τον  καρπό του. Δεν μου έρχεται  άλλο παράδειγμα ευρέως γνωστού, αυτόχθονος δέντρου που να έχει ίδιο όνομα με τον  καρπό του -οι πορτοκαλιές βγάζουν πορτοκάλια, οι καρυδιές καρύδια, οι καστανιές κάστανα, αλλά οι ελιές βγάζουν ελιές.

Βέβαια, κάποια διάκριση γίνεται, διότι το δέντρο το λέμε και  «ελαιόδεντρο» ή «λιόδεντρο» ενώ, προκειμένου για ελαιώνα, λέμε ότι έχει π.χ. πενήντα ρίζες ελιές.

Το ίδιο ίσχυε και στα  αρχαία, «ελαία» είναι και το δέντρο και ο καρπός. Η λέξη εμφανίζεται από τον  Όμηρο, π.χ. τανύφυλλος ελαίη στην Οδύσσεια (ν102), που ο Εφταλιώτης τη μεταφράζει «μακρόφυλλη», αλλά τη βρίσκουμε και ακόμα παλιότερα, στις μυκηναϊκές επιγραφές (e-ra-wa στη μεταγραφή από τη Γραμμική Β).

Στην Αττική διάλεκτο γίνεται κάποια προσπάθεια διάκρισης του δέντρου από τον καρπό, όπου «ελαία» είναι το δέντρο και «ελάα» ο καρπός, έτσι ας πούμε στους Αχαρνής του Αριστοφάνη (550):

σκορόδων, ἐλαῶν, κρομμύων ἐν δικτύοις

Εδώ προφανώς μιλάμε για  τον καρπό. Αλλά η διάκριση αυτή δεν τηρούταν (σικ, ρε) αυστηρά.

Η λέξη ελαία  έγινε ελιά στα μεσαιωνικά χρόνια -με καταβιβασμό του τόνου και συνίζηση. Σε παλιότερα κείμενα θα δείτε κάποτε και τη γραφή «εληά», ενδεχομένως και με υπογεγραμμένη στο η, επειδή πίστευαν ότι το αι τράπηκε σε ηι (υπογεγραμμένη εδώ).

Από τα ελληνικά έχουμε το λατινικό oliva, που μεταβιβάζεται στις νεότερες  γλώσσες. Στα ισπανικά είναι olivo ή olivera το δέντρο αλλά ο καρπός λέγεται oliva στην ανατολική Ισπανία, Καταλωνία, νησιά και παράλια, όμως στην υπόλοιπη Ισπανία λέγεται aceituna, ενώ στα πορτογαλικά είναι oliveira το δέντρο και azeitona ο καρπός.

Αυτό το aceituna/azeitona είναι δάνειο από τα αραβικά (az-zayt). Από την αραβική ρίζα είναι και το τουρκικό zeytin για την ελιά. Το Ζέιτενλικ, το συμμαχικό νεκροταφείο της  Θεσσαλονίκης, έχει ονομαστεί από τουρκικό τοπωνύμιο (ζεϊτινλίκ) που σημαίνει «ελαιώνας».

Ξέρουμε βέβαια ότι η ελιά, το δέντρο, ήταν το δώρο της  Αθηνάς προς τους κατοίκους της πόλης  που θα ονομαζόταν  Αθήνα,  στον διαγωνισμό με τον Ποσειδώνα. Οι (όχι ακόμα) Αθηναίοι εκτίμησαν το ιερό δέντρο που τους  πρόσφερε τον καρπό του και την ξυλεία του, κι έτσι ανακήρυξαν πολιούχο την Αθηνά  και ονόμασαν την πόλη Αθήναι.

Για τη σημασία της ελιάς στην αρχαιότητα θα αναφέρουμε επιγραμματικά το στεφάνι από αγριελιά, τον κότινο, με τον οποίο στεφάνωναν τους Ολυμπιονίκες, Ο κλάδος ελαίας, ως σύμβολο της ειρήνης,  είναι ρωμαϊκό και χριστιανικό σύμβολο μάλλον.

Η ελιά, ο καρπός, δίνει βέβαια το λάδι, αλλά επίσης τρώγεται, με την κατάλληλη επεξεργασία. Τις ελιές που προορίζονται για φαγητό τις λέμε βρώσιμες. Υπάρχουν πάρα πολλές ποικιλίες και τρόποι να φτιάχνεις τις ελιές, από τις τσακιστές και τις Καλαμών έως τις νεραντζολιές που έχουν  στην  Κρήτη, αλλά θα τις πείτε στα σχόλιά σας.

Η ελιά από τα αρχαία χρόνια ήταν καθιερωμένο προσφάι των Ελλήνων. Κάποιος αρχαίος (αλλά μη  ζητάτε τεκμηρίωση) είχε γράψει, θαρρώ, ότι η ελιά είναι κάτι το τέλειο, διότι με ένα πιάτο ελιές μπορείς να τραφείς,  να καλλωπιστείς (περνώντας το χέρι από τα  μαλλιά σου) και να περάσεις την ώρα σου με τα κουκούτσια.

Το κουκούτσι της ελιάς λέγεται πυρήνα και το λάδι που βγαίνει  από την κατεργασία του υπολείμματος των ελαιοτριβείων λέγεται πυρηνέλαιο. Στη Μυτιλήνη χρησιμοποιούσαν την πυρήνα για καύσιμο στο μαγκάλι, οπότε η Μυτιλήνη θερμαινόταν με πυρηνική ενέργεια πριν ακόμα γεννηθεί ο Οπενχάιμερ!

Πάντως, ψωμί κι ελιά θεωρείται η επιτομή του λιτού φαγητού, εξού και το παροιμιώδες «περνάμε με ψωμί κι ελιά» ή το πολύ γνωστό «ψωμί κι ελιά και…» με διάφορες συμπληρώσεις, συχνότερα «… και Κώτσο βασιλιά» από την εποχή του διχασμού το 1915 και μετά.

Άλλες εκφράσεις με την ελιά υπάρχουν, αλλά όχι από τις ευρύτατα διαδεδομένες. Λέμε βέβαια «πράσινα δαμάσκηνα και ψιλές ελιές» για να  χαρακτηρίσουμε ανόητες πράξεις και λόγια και αυτός ήταν ο τίτλος επιθεώρησης του Χάρρυ Κλυνν στη δεκαετία του 80. Επίσης «άγουρα δαμάσκηνα…» Κάποτε με δεύτερο στίχο,  π.χ. «…τα κρυφομιλήματα δεν είν΄καλές δουλειές».

Στα κιτάπια μου βρίσκω και μερικές παλιότερες εκφράσεις με την ελιά. Λέ(γα)νε «της ελιάς το φύλλο» για κάτι πολύ ελαφρύ, αλλά όταν ο Παπαδιαμάντης λέει «βγήκε της ελιάς το φύλλο» για κάποιον νεαρό εννοεί ότι έγινε πλάνης και γυρολόγος.

Σημειώνω ακόμα:

• ήπια της ελιάς το φαρμάκι: πέρασα πολλά βάσανα
• με πότισε της πικρής ελιάς το λάδι: με πίκρανε πολύ
• περνάει της πικρής ελιάς τα βάσανα: ταλαιπωρείται
• μας άφησε το έξω του αυγού και το μέσα της ελιάς: επί πλεονεκτών
• μαύρος σαν την ελιά: πολύ μαύρος. Αυτό είναι μεσαιωνικό: μούλαν εκαβαλλίκευσεν μαύρην ώσπερ ελαίαν στην Αχιλληίδα.
• ελιές ψιλές σαν του ψύλλου το μάτι -μανιάτικο για τις πολύ μικρές ελιές.

Υπάρχει επίσης και ο παροιμιακός διάλογος:

— Φάε κουμπάρε ελιές
— Καλό είν’ και το χαβιάρι/ το τυράκι
— Καλό μα ακριβό
— Ακριβό αλλά τ’ αξίζει
(έχει και παραλλαγές και πλατειασμούς).

Φυσικά υπάρχουν και γεωργικές γνωμικές παροιμίες.

Επειδή το λιόδεντρο αργεί να δώσει καρπό, λένε: Αμπέλι για την αφεντιά σου και ελιά για τα παιδιά σου (και με άλλες παραλλαγές). Άλλες:

Από τον τρύγο/το θέρος ως τις ελιές δεν απολείπουν οι δουλειές.
Κάθε που’ναι τ’ άη Λια μπαίνει το λάδι στην ελιά
Του προφήτη Λια το βράδυ μπαίνει στην ελιά το λάδι

Όταν  όμως λέμε «ελιά» μπορεί να εννοούμε και τη μαύρη ή καφετιά κηλίδα στο  δέρμα μας. Η σημασία αυτή υπάρχει από τα αρχαία.

Επίσης, ελιά λέμε το κομμάτι βοδινού κρέατος από τον αυχένα του ζώου.

Φυσικά, η παρουσία της ελιάς στην τέχνη και στα γράμματα είναι πολύ σημαντική. Πολύ γνωστό είναι το ποίημα του Παλαμά «Η ελιά» -ας δούμε την πρώτη στροφή:

Eίμαι του ήλιου η θυγατέρα
H πιο απ’ όλες χαϊδευτή.
Xρόνια η αγάπη του πατέρα
Σ’ αυτόν τον κόσμο με κρατεί.
Όσο να πέσω νεκρωμένη,
Aυτόν το μάτι μου ζητεί.
Eίμ’ η ελιά η τιμημένη.

Πολύ γνωστό και το σονέτο του Μαβίλη με τον ίδιο τίτλο:

Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι,
γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη
πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει
σα νά ’θελε να σε νεκροστολίση.

Και το κάθε πουλάκι στο μεθύσι
της αγάπης πιπίζοντας ανοίγει
στο κλαρί σου ερωτάρικο κυνήγι,
στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.

Ω, πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν,
με τη μαγευτική βοή που κάνουν,
ολοζώντανης νιότης ομορφάδες,

που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν·
ω, να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν
και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

Υπάρχει βέβαια και ο πασίγνωστος γνωμικός στίχος του Ελύτη από τον  Μικρό ναυτίλο:

Εάν αποσυνδέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι. Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις.

Για τον στίχο αυτόν, που συχνά παρωδείται στα σόσιαλ, έχουμε γράψει άρθρο διότι πολλοί τον γράφουν, ίσως πιο λογικοφανώς «Εάν αποσυνθέσεις».

Η ελιά είναι μεσογειακό δέντρο. Η  ζώνη καλλιέργειας της ελιάς είναι γύρω γύρω από τα παράλια της Μεσογείου -στην Ελλάδα  μονο στα βόρεια της Ηπείρου και σε Καστοριά-Φλώρινα δεν ευδοκιμεί η ελιά. Στη Γαλλία δεν φτάνει πάνω από την Προβηγκία.

Αλλά με την κλιματική αλλαγή υπάρχουν προβλέψεις ότι η ζώνη της ελιάς θα ανεβεί βορειότερα. Μακάρι να μη φτάσουμε να γευτούμε ελιές Βρυξελλών, διότι τότε στην Ελλάδα θα έχουμε έρημο…