Ροτέισον και Προεδρικά (δύο άρθρα από την ΕφΣυν)

Θα (ανα)δημοσιεύσω σήμερα δύο άρθρα μου, που δημοσιεύτηκαν στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην εβδομαδιαία (κάθε Τετάρτη) στήλη μου «Σημειώσεις για τις λέξεις και όχι μόνο». Το πρώτο από αυτά βασίζεται σε (όχι και πολύ) παλιότερο άρθρο του ιστολογίου,  το δεύτερο όμως είναι φρέσκο, δεν έχει αντλήσει υλικό από το ιστολόγιο. 

Την εικόνα που συνοδεύει τα άρθρα  την πήρα από την ΕφΣυν, από το άρθρο για το Ροτέισον.

Ροτέισον

Και το σημερινό σημείωμα είναι, κατά κάποιο τρόπο, παραγγελιά. Σε άρθρο του στις 31 Δεκεμβρίου στην εφημερίδα μας, ο συγγραφέας και κάτοικος Κερατέας Γιώργος Ιατρού, αναφερόμενος στον όρο rotation εξέφρασε την ευχή να γράψουμε για τη λέξη -και αυτό κάνω σήμερα.

Ροτέισον, σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, το μόνο που καταγράφει τον όρο, είναι, στα αθλήματα, η «εκ περιτροπής χρησιμοποίηση από τον προπονητή των περισσότερων ή/και όλων των παικτών που έχει στη διάθεσή του». Στα ελληνικά, ο όρος ήρθε τα τελευταία 10-15 χρόνια, μαζί με την αύξηση του αριθμού των ματς που δίνουν οι ομάδες που συμμετέχουν σε ευρωπαϊκές διοργανώσεις.

Αν θέλαμε αμιγώς ελληνικό όρο, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για «εναλλαγή» ή «περιτροπή», λέξη που συνήθως εμφανίζεται στη φράση «εκ περιτροπής». Ας πούμε, η προεδρία της ΕΕ ασκείται εκ περιτροπής, κάθε κράτος μέλος την αναλαμβάνει για ένα εξάμηνο: η Ελλάδα την είχε πιο πρόσφατα το πρώτο εξάμηνο του 2014 και θα την ξαναέχει το δεύτερο εξάμηνο του 2027.

Ο αγγλικός όρος, rotation, χρησιμοποιείται και για την περιστροφή των ουράνιων σωμάτων γύρω από τον άξονά τους ή από άλλα ουράνια σώματα. Η λέξη ετυμολογείται από το λατινικό rotatio, από το ρήμα rotare, περιστρέφομαι, στριφογυρίζω, από την ίδια οικογένεια με το λατινικό rota, τροχός.

Από αυτή την οικογένεια έχουμε κι εμείς τη ρόδα, μέσω του βενετικού roda, που ανάγεται στο λατ. rota. Έχουμε όμως τουλάχιστον μιαν ακόμα ελληνική λέξη. Όχι τη ρότα, την πορεία του πλοίου, που είναι δάνειο από το ιταλ. rotta και αυτό από το λατινικό (via) rupta (από εκεί και το γαλλ. route και η ρουτίνα), αλλά τη λέξη «ροταριανός». Η Ροταριανή Λέσχη ιδρύθηκε το 1905 στο Σικάγο και είχε σύμβολο τον τροχό, επειδή περιλάμβανε μέλη από κάθε επαγγελματικό ή κοινωνικό χώρο και διοργάνωνε «εκ περιτροπής» (in rotation) συναντήσεις για κάθε τομέα ενδιαφέροντος.

Ροτέισον λοιπόν είναι η εναλλαγή των παικτών στην ομάδα, ώστε να μην παίζουν συνεχώς οι ίδιοι αλλά σε κάθε αγώνα να γίνεται μια λελογισμένη ανανέωση της σύνθεσης και ανάπαυση κάποιων παικτών. Αυτά στο ποδόσφαιρο. Στο μπάσκετ, όπου επιτρέπονται απεριόριστες αλλαγές κατά τη διάρκεια του αγώνα, ροτέισον είναι η εναλλαγή των παικτών της δωδεκάδας κατά τη διάρκεια του αγώνα. Κι εδώ σκοπός είναι να ξεκουράζονται οι παίκτες και να μη φορτώνονται γρήγορα με φάουλ.

Μεταφορικά, ο όρος έχει χρησιμοποιηθεί και στην πολιτική· ειδικά ο Κυριάκος Μητσοτάκης περηφανεύεται ότι κάνει εκτεταμένο ροτέισον στις κυβερνήσεις που σχηματίζει, ώστε κανείς υπουργός να μη μένει πολύ καιρό στο ίδιο πόστο, εκτός βέβαια από την αμετακίνητη κ. Μενδώνη.

Αλλά το ροτέισον έχει τα όριά του. Όταν κάποιος υπουργός αποπεμφθεί ως αποτυχημένος, γιατί να περιμένουμε να αποδώσει μετά σε άλλο πόστο; Πάλι «παλτό» θα παραμείνει, με αποτέλεσμα η ομάδα -και η χώρα- να βρίσκονται στην επικίνδυνη ζώνη…

Προεδρικά

Πριν από μερικές μέρες ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε ότι η Νέα Δημοκρατία θα προτείνει τον Κωνσταντίνο Τασούλα για Πρόεδρο της Δημοκρατίας στη θέση της Κατερίνας Σακελλαροπούλου, ενώ από προχτές ενθρονίστηκε στην άλλη μεριά του Ατλαντικού ο Ντόναλντ Τραμπ ως 47ος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που σήμερα θα λεξιλογήσουμε γι’ αυτή την απολύτως επίκαιρη λέξη.

Με τον ορισμό του λεξικού, πρόεδρος είναι «το αιρετό ή διορισμένο πρόσωπο που είναι επικεφαλής, έχει τη διεύθυνση ή ασκεί τη διοίκηση σε οργανωμένο σύνολο ανθρώπων ή σε συγκροτημένο σώμα». Η λέξη είναι αρχαία, της κλασικής εποχής, και προφανώς ετυμολογείται από την πρόθεση «προ» και την «έδρα»· πρόεδρος είναι δηλαδή αυτός που κάθεται στην πρώτη σειρά ή θέση. Στην αθηναϊκή δημοκρατία κληρώνονταν εννιά πολίτες ως πρόεδροι και ρύθμιζαν τα διαδικαστικά της εκκλησίας του δήμου.

Τον καιρό εκείνο οι γυναίκες δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα· όταν άρχισαν γυναίκες να εκλέγονται σε θέση προέδρου, πέρα από τον επίκοινο τύπο «η πρόεδρος», εμφανίστηκε (ήδη από τον 19ο αιώνα) ο τύπος «προεδρίνα», που θεωρείται λιγότερο επίσημος. Με την εκλογή της κ. Σακελλαροπούλου, σε άρθρο της εφημερίδας μας πριν από 5 ακριβώς χρόνια, ο Τάσος Καπλάνης είχε προτείνει τον όρο «η πρόεδρη», που δεν κέρδισε απήχηση.

Φυσικά, δεν υπάρχει μόνο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (με τη σύντμηση ΠτΔ)· προέδρους βρίσκουμε κάθε λογής, στη Βουλή (ΠτΒ), την Ακαδημία, στα κόμματα, στα δικαστήρια, στις ανώτατες σχολές, σε σωματεία, διοικητικά συμβούλια, δημοτικά συμβούλια, εταιρείες, οργανισμούς, τράπεζες, συνέδρια. Ο Τσιφόρος νομίζω είχε γράψει ότι αν πετάξεις μια πέτρα στην Ομόνοια ή σκύλο θα πετύχεις ή πρόεδρο, αλλά την εποχή εκείνη υπήρχαν περισσότεροι σκύλοι στο κέντρο της Αθήνας, όπως και περισσότερες πέτρες.

Αρχαίο είναι και το ρήμα «προεδρεύω», στην δε Αθήνα οριζόταν εκ περιτροπής, για 36 μέρες, η προεδρεύουσα φυλή. Να θυμηθούμε την παροιμιώδη φράση «εγώ απλώς προεδρεύω» που είχε πει ο Ανδρέας Παπανδρέου και που λέγεται για περιπτώσεις όπου ο πρωθυπουργός δεν παίρνει πρωτοβουλίες.

Και η αγγλική λέξη, president, παρόμοια αρχή έχει, αφού ανάγεται στο λατινικό praesidens, από την πρόθεση prae, αντίστοιχη της «προ», και το ρήμα sedere, κάθομαι. Βέβαια, ο Αμερικανός president έχει πολύ περισσότερες εξουσίες από τον Έλληνα Πρόεδρο, καθώς ενεργεί και ως αρχηγός της κυβέρνησης, ενώ στην Ελλάδα και γενικά στην Ευρώπη ο Πρόεδρος κυρίως εθιμοτυπικά καθήκοντα εκτελεί. Μόνη εξαίρεση η Γαλλία, όπου ο Πρόεδρος έχει πολύ πιο εκτεταμένες εξουσίες, γι’ αυτό και στα ευρωπαϊκά συμβούλια συμμετέχει ο πρόεδρος της Γαλλίας και οι πρωθυπουργοί όλων των άλλων κρατών μελών της ΕΕ.

Παλιότερα λέγανε για τη μοναρχία ότι «ο ανώτατος άρχων δικαιούται να κάνει πρωθυπουργό ακόμα και τον κηπουρό του». Μετά την τελευταία συνταγματική αναθεώρηση έχουμε φτάσει στο άλλο άκρο: Ο πρωθυπουργός μπορεί να ορίζει ανώτατο άρχοντα ακόμα και τον κηπουρό του -και αυτό έκανε ο κ. Μητσοτάκης.