Εσείς τρίβετε τους οφθαλμούς σας; (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω εδώ το άρθρο μου που δημοσιεύτηκε προχτές στην Εφημερίδα των Συντακτών, στη βδομαδιάτικη στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». Το άρθρο έχει για αφορμή ένα τουίτ του Άδωνη Γεωργιάδη, το εξής (απόσπασμα):

Το άρθρο, με κάποιες προσθήκες. Η εικόνα που το συνοδεύει είναι από την ηλεδημοσίευση στον ιστότοπο της ΕφΣυν

Εσείς τρίβετε τους οφθαλμούς σας;

Σε πρόσφατη δημοσίευσή του στο X (πρώην Τουίτερ), ο (οΘντκ) υπουργός Υγείας κ. Άδωνης Γεωργιάδης, διαμαρτυρόμενος επειδή κάποιες φωτογραφίες από πρόσφατη συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου τον παρουσίασαν σαν να κλαίει, ξεκαθαρίζει: «Εκείνη την στιγμή έτριβα τους οφθαλμούς μου».

Πάω στοίχημα πως όλοι εσείς που με διαβάζετε δεν τρίβετε τους οφθαλμούς σας, αλλά τα μάτια σας -είτε κυριολεκτικά, αν έχουν κουραστεί, είτε μεταφορικά, όταν θέλετε να δηλώσετε ότι κάτι σας προκάλεσε μεγάλη έκπληξη.

Όμως ο κ. υπουργός, που το όνομά του έχει συνδεθεί με τη σχολή «Ελληνική Αγωγή» (το «τσαρλατανείο», όπως το έλεγε ο αείμνηστος Γιάννης Η. Χάρης), θέλει να προσθέσει, πέρα από το περιττό τελικό ν («την στιγμή») και μιαν ακόμα πινελιά αρχαιογνωσίας, να κάνει το ύφος του πιο επίσημο, να ξεχωρίσει από την πλέμπα: οι άλλοι έχουν μάτια, ο υπουργός όμως οφθαλμούς.

Οι αρχαίοι είχαν κι αυτοί οφθαλμούς, είχαν όμως και όμματα. Από το όμμα, μέσω του υποκοριστικού ομμάτιον, προέκυψε στα μεσαιωνικά χρόνια, με σίγηση του άτονου, το μάτιν και το μάτι. Το όμμα δεν πολυακούγεται στη σημερινή γλώσσα, αν εξαιρέσουμε κάποιες παγιωμένες φράσεις όπως το «ιδίοις όμμασιν» (με τα ίδια μου τα μάτια) ή το «υπό τα όμματα» -επιπλέον, όπως μου λέει ο Δημήτρης Ραπτάκης,  συχνά στα δικόγραφα εμπράγματων αγωγών συναντούμε τη φράση «υπό τα όμματα απάντων’, όταν περιγράφονται πράξεις του κυρίου/του νομέα που γίνονται στα φανερά.

Από την άλλη, ο οφθαλμός επιβίωσε στη νέα ελληνική, αλλά για ειδικές χρήσεις. Στην ανατομία, ας πούμε· αλλά και στη βοτανική, όπως και στην τυπογραφία, όπου οφθαλμός λέγεται η ανάγλυφη επιφάνεια του γράμματος στο τυπογραφικό στοιχείο.

Επιβιώνει ακόμα σε ορισμένες παγιωμένες και παροιμιακές φράσεις που έχουμε κληρονομήσει από την αρχαία ή την καθαρεύουσα, όπως το βιβλικό «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος» για την αντεκδίκηση, το «εν ριπή οφθαλμού» για κάτι ακαριαίο, το γνωμικό «έστι δίκης οφθαλμός ος τα πάνθ’ ορά», το «χάρμα οφθαλμών» για κάτι πολύ ωραίο, το «ως κόρην οφθαλμού» για κάτι που το θεωρούμε πολύτιμο, το «έχω προ οφθαλμών», το «διά γυμνού οφθαλμού» και δυο τρεις άλλες. Και βέβαια υπάρχουν όχι λίγα σύνθετα και παράγωγα, από την οφθαλμαπάτη και τον οφθαλμίατρο έως τον οφθαλμοφανή, καθώς και άλλα, όπως: ενοφθαλμίζω, ενδοφθάλμιος,  προσοφθάλμιος, εποφθαλμιώ, κοντόφθαλμος, μονόφθαλμος,  ξηροφθαλμία.

Αλλά να λέμε «τρίβω τους οφθαλμούς μου», είτε κυριολεκτικά είτε παροιμιακά, το βρίσκω κωμικό, όπως αφύσικο θα έβρισκα επίσης αν έλεγε κανείς «έστι δίκης μάτι» ή «ως κόρην ματιού». Προκαλεί την ίδια φαιδρή εντύπωση με τις υπερδιορθώσεις στη μαντάμ Σουσού («καλέ νάπτη») ή τις καθαρευουσιανιές του Κωνσταντίνου Κατακουζηνού από το σίριαλ Κωνσταντίνου και Ελένης (ημιόνα, τα μάλα κτλ.)

Ο κ. Γεωργιάδης συχνά μας χαρίζει γλωσσικά μαργαριτάρια, ανορθογραφίες και ασυνταξίες, όπως «τον προσφάτως εκδοθέν τόμο» και «εν τη ρήμη του λόγου» και «ρευστότητα φίλου» (αντί «φύλου»). Θα πείτε, πολιτικός είναι, κυρίως πρέπει να κρίνεται για τις θέσεις του και τα πεπραγμένα του στον υπουργικό θώκο. Θα συμφωνήσω καταρχήν, αλλά τις προάλλες ο ίδιος ο κ. Γεωργιάδης αποκάλεσε «ελαφρώς αγράμματες» τις αριστερές συλλογικότητες, επειδή σε ένα φοιτητικό πανό γράφτηκε ΔΙΕΚΔΗΚΟΥΜΕ.

Οπότε, όταν πλασάρεις αριστεία, είναι κωμικό να γράφεις «την κυρία γραμματεύ», όπως έκανε πρόσφατα ο κ. υπουργός, δείχνοντας πως η αρχαιομάθεια που προσπαθεί να επιδείξει είναι επίπλαστη, σκέτη επικοινωνία. Όπως και το έργο της κυβέρνησης, άλλωστε -γι’ αυτό και «τρίβουν τους οφθαλμούς τους» βλέποντας τη δημοσκοπική τους πτώση.

Το κείμενο που διαβάζετε εδώ, είναι μια επαυξημένη έκδοση του άρθρου στην ΕφΣυν, όπου υπάρχει αυστηρό όριο 450 λέξεων. Ετσι, στο κείμενο που έστειλα στην εφημερίδα, τη  φράση «θέλει να προσθέσει, πέρα από το περιττό τελικό ν («την στιγμή») και μιαν ακόμα πινελιά αρχαιογνωσίας» τη συντόμεψα σε «θέλει να προσθέσει μια πινελιά αρχαιογνωσίας». 

Η Εφημερίδα των Συντακτών έχει διορθωτές, και μάλιστα καλούς. Όταν συναντούν κάποιο σημείο που δεν τους έρχεται καλά και έχουν αμφιβολία, παίρνουν τηλέφωνο -αυτό γίνεται την Τρίτη το βράδυ. Την περασμένη βδομάδα είχα γράψει «διάλειμμα  σε νερό» (πού είχα το  μυαλό  μου; ) και το διόρθωσαν σε «διάλυμα» χωρίς να πάρουν τηλέφωνο. Τούτη την εβδομάδα, βλέποντας να γράφω «εκείνη την στιγμή» (παραθέτοντας Άδωνη, αλλά χωρίς το σκρίνσοτ από το τουίτ του) και όπως είχα σβήσει την αναφορά στο «περιττό τελικό ν» για να κερδίσω χώρο, διόρθωσαν το περιττό τελικό ν και τυπώθηκε, σωστά αλλά όχι όπως ήθελα «εκείνη τη στιγμή». Καλά έκαναν, μικρό το κακό, άλλη φορά θα το κιτρινίζω.