Ποιος ήταν ο Θερσίτης; (μια συνεργασία του Λεώνικου Καλαχώρα)

Έχουμε δημοσιεύσει πολλές φορές συνεργασίες του φίλου μας του Λεώνικου στο ιστολόγιο, είτε λογοτεχνικές είτε αρχαιογνωστικές. Ο πλήρης κατάλογος υπάρχει στο τέλος του σημερινού άρθρου. Σήμερα ο Λεώνικος παρουσιάζει μια μελέτη για τον Θερσίτη, όπως αυτός εμφανίζεται κυρίως στην Ιλιάδα του Ομήρου (αλλά και αλλού). 

Βρίσκω ότι έχει  μεγάλο ενδιαφέρον το θέμα και δημοσιεύω με χαρά τη συνεργασία. Στο κειμενο υπάρχουν εκτενή παραθέματα από τον Όμηρο και άλλους αρχαίους. Τα περισσότερα από αυτά ο Λεώνικος τα μεταφράζει ή τα εξηγεί. Σε μερικά που δεν έχουν μετάφραση/εξήγηση έχω βάλει σε [αγκύλες] τη μετάφραση του Πολυλά, και σε ένα τη δική μου. Επίσης, πρόσθεσα μια εικόνα που δείχνει τον Οδυσσέα να τιμωρεί τον Θερσίτη. 

Θερσίτης. Ποιος είναι ο Θερσίτης; Πιθανολογείται ότι το όνομά του εμφανίζεται για πρώτη φορά στη Γραμμική Β΄ στην πινακίδα PY Cn 719 ως  to–si–ta  της Πύλου. Μολονότι αυτό είναι μάλλον ευγενής επιθυμία το ερώτημα παραμένει: Ποιος είναι ο Θερσίτης; αινιγματική προσωπικότητα σε σκοτεινούς καιρούς,” ή “ξεκάθαρη προσωπικότητα που προσβλέπει σε φωτεινούς καιρούς;” Στον Όμηρο, Θερσίτης χωρίς πατρώνυμο, δηλαδή ‘ταπεινής καταγωγής’, αλλά το όνομα του ΄σώζεται’ σκοπίμως, ενώ όλοι οι άλλοι άσημοι μαχητές, που σφάζονται σωρηδόν και από τις δύο πλευρές, είναι ανώνυμοι;

Ο Όμηρος, ο οποίος απηχεί τις απολυταρχικές αντιλήψεις του καιρού του, τον φοβάται, ή φοβάται τους ‘άλλους’, με άλλα λόγια, να μη ‘χρεωθεί’ ότι εξέθεσε τις αδικίες που όντως διέπρατταν οι βασιλιάδες, και αποστασιοποιείται ενώ προσπαθεί να κρύψει την πολιτική και πολιτισμική γροθιά που λέγεται Θερσίτης κάτω από την ποιητικά ακραία ασχήμια του «φολκὸς ἔην, χωλὸς δ’ ἕτερον πόδα· τὼ δέ οἱ ὤμω κυρτώ, ἐπὶ στῆθος συνοχωκότε· αὐτὰρ ὕπερθε φοξὸς ἔην τὴν κεφαλήν, ψευδνὴ δ’ ἐπενήνοθε λάχνη.» [ήταν λοξόποδος, χωλός από το ένα πόδι, με κυρτούς ώμους οπού εμπρός του πλάκωναν το στήθος,
με κεφαλήν στενόμακρην κι επάν’ ολίγες τρίχες]

Κι επιπλέον “ἔχθιστος δ’ Ἀχιλῆϊ μάλιστ’ ἦν ἠδ’ Ὀδυσῆϊ / τὼ γὰρ νεικείεσκε· τότ’ αὖτ’ Ἀγαμέμνονι δίῳ / ὀξέα κεκλήγων λέγ’ ὀνείδεα· τῷ δ’ ἄρ’ Ἀχαιοὶ / ἐκπάγλως κοτέοντο νεμέσσηθέν τ’ ἐνὶ θυμῷ. / αὐτὰρ ὃ μακρὰ βοῶν Ἀγαμέμνονα νείκεε μύθῳ·” Δεν τον χώνευαν ούτε ο Αχιλλέας ούτε ο Οδυσσέας, επειδή τα έβαζε με τον θεϊκό (ορισμένο από τους θεούς) Αγαμέμνονα και μάλιστα φωναχτά και τον σιχαίνονταν απ’την καρδιά τους οι Αχαιοί. Αλλ’αυτός φωνασκώντας έλεγε.

Δεν θεωρούμε ότι τον έκρυψε καλά, παρόλο που το κείμενό του πέρασε από ‘σαράντα κόσκινα’, από πολλές γενεές καλοθελητών επιμελητών που πιθανότατα θα την είχαν ευχαρίστως απαλείψει ‘για να μην ταράζει τα καθεστώτα πνεύματα’ Αλλά οι καλοθελητές είναι πάντα ανόητοι και τυφλοί. Ο σχολιογράφος, αποδίδοντας στον Φερεκύδη λέει “τὸν Θερσίτην ὁ ποιητὴς παρέλαβε πρὸς τὸ διαλῦσαι τὸ στυγνὸν τῆς ἐκκλησίας καὶ ὑβρίσαι τὸν ᾿Αγαμέμνονα” και πιθανώς εννοεί ότι τον παρουσίαζε σαν γλαφυρό πρόσωπο, τον τρελάκια ή τον καλαμπουρτζή της παρέας, το γελωτοποιό του βασιλιά που ό,τι και να κάνει δεν τον τιμωρούν. Αλλά δεν είναι έτσι.

Ο Όμηρος τον προαναγγέλλει ως εξής. Ο φιλοτρώας Δίας στέλνει στον Αγαμέμνονα τον Ούλον Όνειρον, το ψεύτικο όνειρο, ότι δήθεν ‘θα καταλάβει την πόλη και να εξοπλίσει τους Αχαιούς’. Ο Αγαμέμνων μεταφέρει τη θεϊκή εντολή στο συμβούλιο των αρχηγών όπου προκειμένου να δοκιμάσει (ἔπεσιν πειρήσομαι, εξ ου και το χωρίο ‘διάπειρα’) την προθυμία τους για μάχη  αποφασίζουν να πουν ότι  ‘απελπίστηκε’ σχετικά με την έκβαση της πολιορκίας και προτείνει να ρίξουν στη θάλασσα τα πλοία και να φύγουν, ενώ οι αρχηγοί τους με άλλα λόγια θα τους συγκρατούν για να τους εμψυχώσουν. Η πρόταση κατεβαίνει στη ‘ἀγορή’ και γίνεται δεκτή μ’ ενθουσιασμό· όλοι ετοιμάζονται να φύγουν. Η Ήρα, φιλοαχαιή, μπροστά στην πιθανότητα να εγκα ταλειφθεί το εγχείρημα της κατάληψης της Τροίας από τους Αχαιούς, ξεσηκώνει την Αθηνά να κινητοποιήσει τον Οδυσσέα να δράσει, ώστε ν’ ανατρέψει την κατάσταση. Ο Οδυσσέας παίρνει το σκήπτρο του Αγαμέμνονα, σύμβολο εξουσίας (το οποίο δεν απαντά στον υπό ρωμαιοκρατία Κοΐντο), και τρέχει στο στρατόπεδο. Και…“Ὅν τινα μὲν βασιλῆα καὶ ἔξοχον ἄνδρα κιχείη / τὸν δ’ ἀγανοῖς ἐπέεσσιν ἐρητύσασκε παραστάς” Βασιλιάδες και προεστούς τούς καλόπιανε και τους αποκάλυπτε τον εμπαιγμό και λέγοντας ότι θα τους τιμωρήσει και τους επισημαίνει πόσο σκληρός είναι ο θυμός των βασιλιάδων, “νῦν μὲν πειρᾶται, τάχα δ’ ἴψεται υἷας Ἀχαιῶν. / ή τι χολωσάμενος ῥέξῃ κακὸν υἷας Ἀχαιῶν” και λίγο πιο κάτω: “θυμὸς δὲ μέγας ἐστὶ διοτρεφέων βασιλήων,” αλλά όταν έβρισκε κάποιον από τον λαό που πήγαινε κάτι να πει, τον χτυπούσε με το σκήπτρο, τον έβριζε και του έλεγε ότι δεν θα κάνει καθένας ό,τι θέλει, ένας μόνο κάνει κουμάντο, ο βασιλιάς, που του έχει δώσει το σκήπτρο ο Δίας “Ὃν δ᾽ αὖ δήμου τ᾽ ἄνδρα ἴδοι βοόωντά τ᾽ ἐφεύροι, / τὸν σκήπτρῳ ἐλάσασκεν ὁμοκλήσασκέ τε μύθῳ· / δαιμόνι᾽ ἀτρέμας ἧσο καὶ ἄλλων μῦθον ἄκουε, / οἳ σέο φέρτεροί εἰσι, σὺ δ᾽ ἀπτόλεμος καὶ ἄναλκις / οὔτέ ποτ᾽ ἐν πολέμῳ ἐναρίθμιος οὔτ᾽ ἐνὶ βουλῇ· / οὐ μέν πως πάντες βασιλεύσομεν ἐνθάδ᾽ Ἀχαιοί·” και καταλήγει με το διαχρονικό μότο όλων των απολυταρχικών μυαλών, και των “ἐλέῳ θεοῦ”: “οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη· εἷς κοίρανος ἔστω, / εἷς βασιλεύς, ᾧ δῶκε Κρόνου πάϊς ἀγκυλομήτεω  / σκῆπτρόν τ᾽ ἠδὲ θέμιστας, ἵνά σφισι βουλεύῃσι. ” Οι θεοί αλλάζουν· κάποια μυαλά ποτέ.

Τους ξαναμάζεψαν σε αγορά “αὖτις ἐπεσσεύοντο” κι ενώ όλοι κάθονταν στη σειρά στα έδρανά τους “Ἄλλοι μέν ῥ’ ἕζοντο, ἐρήτυθεν δὲ καθ’ ἕδρας”. Πού ήσαν αυτοί που αναγκάστηκε ο Οδυσσέας να τους ραβδίσει; Είχαν γίνει αρνάκια! Μόνο ο Θερσίτης που δεν μετράει τα λόγια του ακουγόταν, που ο νούς του κατέβαζε προστυχιές. “Θερσίτης δ’ ἔτι μοῦνος ἀμετροεπὴς ἐκολῴα, / ὃς ἔπεα φρεσὶν ᾗσιν ἄκοσμά τε πολλά τε ᾔδη μάψ” κι ενώ δεν είναι σωστό να καβγαδίζουμε / να προσβάλλουμε τους βασιλιάδες, αυτός έψαχνε κάτι να βρει για να γελάσουν οι Αχαιοί “ἀτὰρ οὐ κατὰ κόσμον, ἐριζέμεναι βασιλεῦσιν, ἀλλ’ ὅ τι οἱ εἴσαιτο γελοίϊον Ἀργείοισιν ἔμμεναι” Ήταν ο πιο σιχαμερός άντρας που ήρθε στο Ίλιον “αἴσχιστος δὲ ἀνὴρ ὑπὸ Ἴλιον ἦλθε.”

Ο Όμηρος, είτε τον γελοιοποιεί, προκειμένου να μας δείξει “τι παθαίνουν αυτοί που δεν σέβονται την εξουσία” προς γνώσιν και συμμόρφωσιν, κι έτσι πέρασε στους επόμενους επιμελητές, είτε εκθέτει συνειδητά τις αδικίες που διαπράττουν αυτοί που έχουν εξουσία, αλλά φροντίζει ταυτόχρονα ν’ αποστασιοποιηθεί ο ίδιος δηλαδή ότι δεν συμμερίζεται τις απόψεις του. Εντούτοις η θέση παραμένει ότι οι πράξεις και οι συμπεριφορές των βασιλιάδων μπορούν να γίνουν αντικείμενο διακωμώδησης και χλευασμού. Και όπως είναι γνωστό και από τον Αριστοφάνη, καμιά απαγόρευση δεν μπορεί να το αποτρέψει αυτό.

Και τί είπε (στην Ιλιάδα) για να γίνει τόσος ντόρος;  “ Αγαμέμνονα, τί γκρινιάζεις και τί γυρεύεις; Ἀτρεΐδη τέο δ’ αὖτ’ ἐπιμέμφεαι ἠδὲ χατίζεις;” “ Οι σκηνές σου είναι γεμάτες χαλκό και πολλές γυναίκες επίσης, υπέροχες, τις οποίες οι Αχαιοί δίνουμε σ’ εσένα κατά προτεραιότητα, μόλις τις αρπάξουμε από την πόλη. πλεῖαί τοι χαλκοῦ κλισίαι, πολλαὶ δὲ γυναῖκες / εἰσὶν ἐνὶ κλισίῃς ἐξαίρετοι, ἅς τοι Ἀχαιοὶ / πρωτίστῳ δίδομεν εὖτ’ ἂν πτολίεθρον ἕλωμεν.” “αλλά και χρυσάφι ακόμα μαζεύεις, όταν κάποιος Τρώας ελευθερώσει τον γιό του με λύτρα, τον οποίο εγώ έδεσα κι έφερα ή άλλος ἦ ἔτι καὶ χρυσοῦ ἐπιδεύεαι, ὅν κέ τις οἴσει / Τρώων ἱπποδάμων ἐξ Ἰλίου υἷος ἄποινα, / ὅν κεν ἐγὼ δήσας ἀγάγω ἢ ἄλλος Ἀχαιῶν,” “ καθώς και γυναίκες νέες να σμίγεις στο κρεβάτι και μόνος σου να τις γλεντάς. Αν λοιπόν είσαι αρχηγός μας, δεν είναι σωστό να ταλαιπωρείς τους Αχαιούς ἠὲ γυναῖκα νέην, ἵνα μίσγεαι ἐν φιλότητι, / ἥν τ’ αὐτὸς ἀπονόσφι κατίσχεαι; οὐ μὲν ἔοικεν / ἀρχὸν ἐόντα κακῶν ἐπιβασκέμεν υἷας Ἀχαιῶν.”

Και αφού ξέλουσε τον Αγαμέμνονα, συνεχίζει για να ξεσηκώσει και τους άλλους: “Χαλβάδες, ξεγελασμένοι, Αχαιές και όχι πια Αχαιοί! Άντε, πάρτε τα καράβια να πάμε στα σπίτια μας. Κι αυτόν ας τον αφήσουμε στην Τροία, με τα τρόπαιά του παρέα, να μάθει αν τον στηρίξαμε κι εμείς ή όχι. Αλλά και τον Αχιλλέα, πολεμιστή καλύτερό του τον αδίκησε υφαρπάζοντάς του το τρόπαιο. Αλλ’ αν είχε τα κότσια κι αυτός, θα ήταν η τελευταία σου φορά που έκανες παγαποντιά!   ὦ πέπονες, κάκ’ ἐλέγχε’ Ἀχαιΐδες οὐκέτ’ Ἀχαιοὶ, / οἴκαδέ περ σὺν νηυσὶ νεώμεθα, τόνδε δ’ ἐῶμεν / αὐτοῦ ἐνὶ Τροίῃ γέρα πεσσέμεν, ὄφρα ἴδηται / ἤ ῥά τί οἱ χἠμεῖς προσαμύνομεν ἦε καὶ οὐκί·/ ὃς καὶ νῦν Ἀχιλῆα ἕο μέγ’ ἀμείνονα φῶτα / ἠτίμησεν· ἑλὼν γὰρ ἔχει γέρας αὐτὸς ἀπούρας. / ἀλλὰ μάλ’ οὐκ Ἀχιλῆϊ χόλος φρεσίν, ἀλλὰ μεθήμων·/ ἦ γὰρ ἂν Ἀτρεΐδη νῦν ὕστατα λωβήσαιο!” Ο Οδυσέας τον κατασιώπησε αμσως, Ὣς ἄρ’ ἔφη, σκήπτρῳ δὲ μετάφρενον ἠδὲ καὶ ὤμω / πλῆξεν· ὃ δ’ ἰδνώθη,” τον απείλησε τα χειρότερα αν ξαναμιλήσει, ενώ κάποια ‘καλά παιδιά’ τον στηλιτεύουν κατακρίνοντάς τον.

Τί είπε ο Θερσίτης με δυο λόγια; “Εμείς τα φέρνουμε κι εσύ τα παίρνεις!” Τί παραπάνω είπε ο Marx; “Εσείς δουλεύετε κι αυτοί πλουτίζουν!” Βέβαια, δεν μπορούμε να εξομοιώσουμε το σκίρτημα του Θερσίτη με την ‘αφύπνιση του 18^ου και 19^ου αι, και μολονότι δεν ξέρουμε κατά πόσον ο Όμηρος απηχεί τον 12^ο, τον 8^ο ή τον 7^ο αιώνα, μέχρι το 1789 η διαφορά είναι μηδαμινή. Άλλωστε τίποτα δεν αποκλείει κοινωνίες που ιστορικά παραδίδονται ως ‘αμετακίνητες και συμπαγείς’ να έφτασαν κατά καιρούς και κατά τόπους σε οριακό σημείο αμφισβήτησης των θεσμών τους, αλλά τα γεγονότα ήσαν μικρής εμβέλειας ώστε να καταγραφούν. Ο απλός άνθρωπος έχει γνώμη και ξέρει· ίσως δεν τολμάει ή δεν θέλει να ξεβολευτεί, ή να φοβάται τις αλλαγές αλλ’ έχει επίγνωση της δύναμής του. Η αυτογνωσία όμως είναι ακριβή και δυσεύρετη.

Μπορεί, λοιπόν ο Οδυσσσέας να ‘επανέφερε στην ταξη’ τον Θερσίτη  με τον βούρδουλα, “οὐ γὰρ ἐγὼ σέο φημὶ χερειότερον βροτὸν ἄλλον / ἔμμεναι, ὅσσοι ἅμ’ Ἀτρεΐδῃς ὑπὸ Ἴλιον ἦλθον. / τὼ οὐκ ἂν βασιλῆας ἀνὰ στόμ’ ἔχων ἀγορεύοις, / καί σφιν ὀνείδεά τε προφέροις, νόστόν τε φυλάσσοις” [ότι από σε χειρότερον κανέναν δεν γνωρίζω
απ’ όσους έφθασαν εδώ μαζί με τους Ατρείδες· παύσε λοιπόν τους βασιλείς συχνά πυκνά να σέρνεις
στο στόμα σου και να τηράς του γυρισμού την ώρα]  και “τὼ νῦν Ἀτρεΐδῃ Ἀγαμέμνονι ποιμένι λαῶν, / ἧσαι ὀνειδίζων, ὅτι οἱ μάλα πολλὰ διδοῦσιν / ἥρωες Δαναοί·” [συ κάθεσαι και του λαού τον αρχηγόν Ατρείδην
Β 255κατηγορείς που οι Δαναοί του δίδουν πολεμάρχοι δώρα πολλά]

Αλλά οι στίχοι “οἳ δὲ καὶ ἀχνύμενοί περ ἐπ’ αὐτῷ ἡδὺ γέλασσαν· / ὧδε δέ τις εἴπεσκεν ἰδὼν ἐς πλησίον ἄλλον” [κι όλος εγέλασ’ ο λαός αν κι ήταν πικραμένος· κι εστράφη κάποιος κι έλεγεν εκεί στον πλαγινόν του] λένε ψέματα· και οι απλοί συμπολεμιστές τους ποτέ δεν θα είπαν “ὢ πόποι ἦ δὴ μυρί’ Ὀδυσσεὺς ἐσθλὰ ἔοργε / βουλάς τ’ ἐξάρχων ἀγαθὰς πόλεμόν τε κορύσσων·/ νῦν δὲ τόδε μέγ’ ἄριστον ἐν Ἀργείοισιν ἔρεξεν, / ὃς τὸν λωβητῆρα ἐπεσβόλον ἔσχ’ ἀγοράων / οὔ θήν μιν πάλιν αὖτις ἀνήσει θυμὸς ἀγήνωρ /νεικείειν βασιλῆας ὀνειδείοις ἐπέεσσιν” [Ω έργα πόσα εξαίσια κατόρθωσ’ ο Οδυσσέας,
σύμβουλος πρώτος, συνετός και άξιος πολεμάρχος! Αλλά τώρα ευεργέτησε μεγάλως τους Αργείους που την αυθάδειαν έπαυσε του κακογλώσσου αχρείου· πολύ θ’ αργήσ’ η απότολμη ψυχή του να τον σπρώξει πάλι με λόγι’ αναίσχυντα τους βασιλείς να ψέγει»], εκτός κι αν ήσαν ‘βαλτοί’ ή υποκρίνονταν τους ‘νομοταγείς’.

Κοντολογίς, όσο και αν ακούγεται αναχρονιστικό ή εξωπραγματικό να μιλάμε για ‘λαϊκούς αγώνες’ όπως νοούνται, στο βαθμό που νοούνται σήμερα, φαίνεται πως ο ‘κάθε Όμηρος τούς είχε αν όχι ‘αντιληφθεί’ σίγουρα διαισθανθεί. Και αν λαϊκοί αγώνες δεν υπήρχαν, λαϊκοί αγωνιστές πάντα υπήρχαν. Και ο Θερσίτης είναι ένας από αυτούς· είναι ‘η φωνή του λαού, αυτουνού που δεν έχει φωνή’.

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρεται στον Δημάδη “τὸν ῥήτορα… χρήσασθαι παῤῥησίᾳ καὶ λόγον ἀποφθέγξασθαι δυνάμενον ἀναστεῖλαι τὴν τοῦ βασιλέως ἀσέλγειαν. φασὶ γὰρ εἰπεῖν αὐτόν, βασιλεῦ,  τῆς  τύχης  σοι  περιθείσης  πρόσωπον  Ἀγαμέμνονος  αὐτὸς  οὐκ  αἰσχύνῃ πράττων ἔργα Θερσίτου;” που όχι μόνο συνέτισε τον Φίλιππο αλλά είχε ως συνέπεια και την απελευθέρωση των αιχμαλώτων μετά τη μάχη της Χαιρώνειας. [Ο  ρήτορας Δημάδης, ένας από τους αιχμαλώτους, με παρρησία μίλησε και είπε έναν λόγο που μπόρεσε να τιθασεύσει την αλαζονική επίδειξη του βασιλιά. Λένε δηλαδή πως είπε: Ω βασιλιά, η τύχη σε έφερε σε θέση Αγαμέμνονα. Δεν ντρέπεσαι να κάνεις πράξεις Θερσίτη;]

Εδώ βέβαια, αν και οι δύο προσλαμβάνουν το όνομά του αρνητικά, είναι και οι δύο Θερσίτες, ο μεν Δημάδης κατά την παρρησία (αμφιλεγόμενο πρόσωπο), ο δε Φίλιππος ‘τὸν ἐπινίκιον ἄγων κῶμον’ παρουσία των αιχμαλώτων, δηλαδή βρίζοντας και απαξιώνοντάς τους.

Άρα τον επαναφέρουν στο προσκήνιο εννιακόσια, χρόνια μετά τα Τρωικά, αποδεικνύοντας ότι ο ομηρικός κόσμος δεν ήταν τόσο άνυφος και απόλυτα προδιαγεγραμμένος όσο γενικά πιστεύεται από εκείνους που διαβάζουν μόνο τις αγορεύσεις των βασιλιάδων, τους επαίνους των δούλων και τους λιβανωτούς των αυλικών ποιητών. Διότι ο Θερσίτης δεν είναι άτομο αλλά είδος ανθρώπου, που ποτέ δεν θα λείψει, εφόσον είναι πια ιστορικά κατοχυρωμένο ότι, στην πραγματικότητα, αυτοί που χτίζουν το νέο δεν είναι εκείνοι που ‘εγείρουν’ αλλ’ εκείνοι που, στην αρχή τουλάχιστον, γκρεμίζουν.

Αλλά τον είχε προλάβει ο Πλάτωνας που στον ‘Γοργία’ τα λέει έξω από τα δόντια: “ οὗτοι γὰρ διὰ τὴν ἐξουσίαν μέγιστα καὶ ἀνοσιώτατα ἁμαρτήματα ἁμαρτάνουσι. μαρτυρεῖ δὲ τούτοις καὶ Ὅμηρος: βασιλέας γὰρ καὶ δυνάστας ἐκεῖνος πεποίηκεν τοὺς ἐν Ἅιδου τὸν ἀεὶ χρόνον τιμωρουμένους, Τάνταλον καὶ Σίσυφον καὶ Τιτυόν: Θερσίτην δέ, καὶ εἴ τις ἄλλος πονηρὸς ἦν ἰδιώτης, οὐδεὶς πεποίηκεν μεγάλαις τιμωρίαις συνεχόμενον ὡς ἀνίατον οὐ γὰρ οἶμαι ἐξῆν αὐτῷ: διὸ καὶ εὐδαιμονέστερος ἦν ἢ οἷς ἐξῆν  ἀλλὰ γάρ, ὦ Καλλίκλεις, ἐκ τῶν δυναμένων εἰσὶ καὶ οἱ σφόδρα πονηροὶ γιγνόμενοι ἄνθρωποι.  Διότι αυτοί χάριν της εξουσίας κάνουν τα μεγαλύτερα και φρικωδέστερα εγκλήματα. To βεβαιώνει και ο Όμηρος. Εμφανίζει τους βασιλιάδες και τους ισχυρούς, στον Άδη, να τιμωρούνται αιώνια, όπως τον Τάνταλο, τον Σίσυφο και τον Τιτυό, ενώ τον  Θερσίτη και όποιο άλλο ανθρωπάκο, όσο κι αν ήταν πονηρός, δεν τον παριστάνει να υφίσταται φρικτά και αβάσταχτα μαρτύρια ως αδιόρθωτος  διότι δεν είχε, θαρρώ, τη δυνατότητα να διαπράξει εγκλήματα που να επισύρουν τέτοια τιμωρία. Γι’ αυτό ο Θερσίτης είναι ευδαιμονέστερος από εκείνους που κυβέρνησαν κράτη. Έτσι είναι, φίλε Καλλικλή, από τους ισχυρούς γίνονται οι πιο κακοήθεις.” Και γι’ αυτό στην ‘Πολιτεία’ του, κάνοντας προφανώς άγριο καλαμπούρι με τον εαυτό του, ‘βλέπει’ την ψυχή του Θερσίτη να μεταμορφώνεται σε πίθηκο “πόρρω δ᾽ ἐν ὑστάτοις ἰδεῖν τὴν τοῦ γελωτοποιοῦ Θερσίτου πίθηκον ἐνδυομένην” προφανώς απαξιώνοντας το ενδεχόμενο του να ξαναγίνει άνθρωπος. Αλλ’ επ’ αυτού σφάλλει ο θείος Πλάτων· Θερσίτης σημαίνει άνθρωπος

Είπαμε πολλά για τον Θερσίτη, αλλά δεν είμαστε οι μόνοι. Η φυσιογνωμία του απασχόλησε διαχρονικά τους φιλόσοφους, τους διηγηματογράφους και τους ποιητές, είτε ως προς την κοινωνική κριτική όπως τον Nietzsche, τον Hegel, ο οποίος μάλιστα στο Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte γράφει: ‘Ο Θερσίτης του Ομήρου, ο οποίος ταπεινώνει και αμφισβητεί την εξουσία και δη την εκ προνομίου  βασιλική, είναι και θα μείνει μια επιφανής προσωπικότητα για πάντα’. Φυσικά δε και τον Μαρξ. Στους λογοτέχνες, όπως o Shakespeare στο Τρωίλος και Χρυσηίδα και τον Κυμβελίνο και ο Goethe στον Faust τονίζεται περισσότερο η αθυροστομία του και ο ρόλος του χλευαστή.

Στη μεσαιωνική Φυλλάδα του Μεγαλέξαντρου, ένας ποιητής εμφανίζεται στο Μεγαλέξαντρο λέγοντας “ότι θα γράψει γι’ αυτόν πιο μεγαλόπνοα από τον Όμηρο,” για να πάρει την απάντηση: “Θα προτιμούσα ν’ ακούσω από τον Όμηρο να γράφει για μένα ό,τι για τον Θερσίτη, παρά εσένα ό,τι θα έγραφες για τον Αχιλλέα.” ΝΒ Η παρουσία του Θερσίτη, και των άλλων Αχαιών, αποδεικνύει ότι η ‘ἀγορή’ δεν αποτελούνταν μόνο α­ό ευγενείς, ἀρίστους, όπως υποστηρίζει ο K. O. Müller. Ο Θερσίτης είναι διαχρονικός ήρωας όλων των ανθρώπων. Το φαινόμενο Θερσίτης επισημαίνεται και στο Θερσίτης ο Έλληνας, Scripta Manent 56, του γράφοντος.

Φιλολογικά, τα περί τον Θερσίτη στην Ιλιάδα αποτελούν μια από τις συνηθισμένες παρεκβάσεις του Ομήρου, αλλά ως προς την Ιστορία του Πολιτισμού και του Ανθρώπου αποτελεί μείζονος εμβελείας γεγονός, διότι πρόκειται για το εναρκτήριο λάκτισμα της Δημοκρατίας στην ελληνική γλώσσα.

Ο Θερσίτης του Κοΐντου λέει πολύ λιγότερα, αλλά γρονθοκοπείται μέχρι θανάτου “ἀπὸ μελέων φύγε θυμὸς ἀνέρος οὐτιδανοῖο” από έναν έξαλλο Αχιλλέα. Ο Θερσίτης, για τον οποίο είπαμε τόσα, σκοτώνεται με μερικές γροθιές σαν βρέφος· τόσο ανάξιος λόγου ήταν! Χάρηκαν οι Δαναοί που βγήκε από τη μέση ο “λωβητός· η Δαναῶν αἰδώς,” Kι ένας απ’ όλους διακηρύσσει το απαραίτητο αλλ’ ανόητα ηθοπλαστικό “ Οὐκ ἀγαθὸν βασιλῆας ὑβριζέμεν ἀνδρὶ χέρηι / ἀμφαδὸν οὔτε κρυφηδόν, ἐπεὶ χόλος αἰνὸς ὀπηδεῖ.” ‘Ανόητα’ διότι αναγνωρίζει ότι ο φόβος κλείνει τα στόματα και όχι το άδικο της διαμαρτυρίας. Του τα λέει και ο Αχιλλεας αν κι είναι νεκρός, προσπαθώντας όμως και να δικαιολογηθεί, ότι δεν τον χτύπησε πολύ αλλά πέθανε από την αδράνεια και την αδυναμία του.  Ο μόνος που δεν χάρηκε ήταν ο Διομήδης επειδή ήταν εξάδελφός του και απειλείται μονομαχία μεταξύ τους, που μόλις αποσόβησαν οι ψυχραιμότεροι απομακρύνοντας τον Αχιλλέα αλλιώς Ἦγὰρ ἔμελλον ἤδη καὶ ξιφέεσσιν ἐριδμαίνειν οἱ ἄριστοι… θα σφάζονταν μεταξύ τους οι άριστοι.

Διάφορα Σχόλια στην Ιλιάδα λένε όντως “Φερεκύδης δὲ καὶ τοῦτον ἕνα τῶν ἐπὶ τὸν Καλυδώνιον κάπρον στρατευσάντων φησίν. ἐκκλίνοντα δὲ τὴν τοῦ συὸς μάχην ὑπὸ Μελεάγρου.κατακρημνισθῆναι,·διὸ καὶ λελωβῆσθαι τὸ σῶμα,” μαρτυρία που δικαιολογεί την ταύτιση. Εντούτοις, ακόμη και αν είναι γνήσια, πρόκειται ασφαλώς για τον Φερεκύδη τον Λέριο, έναν φαντασιόπληκτο και μη έγκυρο ιστορικό του 4^ου αι πΚΧ, και όχι για τον Φερεκύδη του Βάβυος, τον κοσμολόγο φιλόσοφο του 6^ου αι. Επίσης ένα σπάραγμα που θεωρείται ότι ανήκει στην Αιθιοπίδα, τον αναφέρει ως γιο του Αγρίου. Και ο Απολλόδωρος: “οἱ δὲ Ἀγρίου παῖδες, Θερσίτης Ὀγχηστὸς Πρόθοος Κελεύτωρ Λυκωπεὺς Μελάνιππος, ἀφελόμενοι τὴν Οἰνέως βασιλείαν τῷ πατρὶ ἔδοσαν(sic), καὶ προσέτι ζῶντα τὸν Οἰνέα καθείρξαντες ᾐκίζοντο. ὕστερον δὲ Διομήδης ἐξ Ἄργους παραγενόμενος μετ᾽ Ἀλκμαίωνος κρύφα τοὺς μὲν Ἀγρίου παῖδας, χωρὶς Ὀγχηστοῦ καὶ Θερσίτου, πάντας ἀπέκτεινεν （οὗτοι γὰρ φθάσαντες εἰς Πελοπόννησον ἔφυγον) τὴν δὲ βασιλείαν, ἐπειδὴ γηραιὸς ἦν ὁ Οἰνεύς, Ἀνδραίμονι τῷ τὴν θυγατέρα τοῦ Οἰνέως γήμαντι δέδωκε, τὸν δὲ Οἰνέα εἰς Πελοπόννησον ἦγεν. οἱ δὲ διαφυγόντες Ἀγρίου παῖδες ἐνεδρεύσαντες περὶ τὴν Τηλέφου ἑστίαν τῆς Ἀρκαδίας τὸν πρεσβύτην ἀπέκτειναν. Διομήδης δὲ τὸν νεκρὸν εἰς Ἄργος κομίσας ἔθαψεν ἔνθα νῦν πόλις ἀπ᾽ ἐκείνου Οἰνόη καλεῖται, καὶ γήμας Αἰγιάλειαν τὴν Ἀδράστου, ἢ ὡς ἔνιοι φασι τὴν Αἰγιαλέως, ἐπί τε Θήβας καὶ Τροίαν ἐστράτευσε. Πιο απλά, όταν ο Τυδεύς του Οινέα, σκότωσε τον Αλκάθου, του Αγρίου, και κατέφυγε στον Άδραστο στο Άργος, οι γιοι του Αγρίου εκθρόνισαν τον Οινέα κι εγκατέστησαν τον πατέρα τους. Όταν ο Διομήδης του Τυδέα το πληροφορήθηκε, σκότωσε όλους τους γιους του Άγριου, εκτός από τον Θερσίτη, κι επανέφερε τον πάππο του στον θρόνο. Αυτά συνέβαιναν αφού ο Άδραστος ειχε επιστρέψει στο Άργος από τη Σικυώνα βλ. Β 572:“καὶ Σικυῶν’, ὅθ’ ἄρ’ Ἄδρηστος πρῶτ’ ἐμβασίλευεν”. Επιπλέον ήταν από τους Επιγόνους, που εκστρατεύσανε στη Θήβα για να εκδικηθούν τον θάνατο των πατεράδων τους των γνωστών ως ‘Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβαις’. ΝΒ η Τηλέφου ἑστία είναι η Τεγέα. Η Αιγιαλεία είναι που διέπραξε μοιχεία με τον Κομήτη του Καπανέως κατά προτροπή του Ναυπλίου σε αντεκδίκηση για τον Παλαμήδη και τελικώς έδιωξε τον Διομήδη από το Άργος. Ο Μελέαγρος ήταν γιος του Οινέως, γιου του Πορθάονος (στην Ιλιάδα Πορθέως) απογόνου του Αιτωλού και βασιλιά της Καλυδώνας και της Αλθαίας, του Θεστίου (της Πλευρώνας, αδελφής της Λήδας μητέρας της Ελένης) και σχετίζεται με τα περί τον Καλυδώνιο κάπρο.

Συνοψίζοντας όλα τα παραπάνω, βγαίνει το ακόλουθο συμπέρασμα: Ο Θερσίτης είναι από γένος βασιλικό, αν και δεν εμφανίζεται στους μνηστήρες της Ελένης, που θα το είχε οπωσδήποτε αναφέρει ο Όμηρος· Φέρεται δε ότι ήταν ο ιθύνων νους πίσω από την εκθρόνιση του Οινέως, δύσκολο αν είχε ήδη τραυματιστεί κατά το κυνήγι του Καλυδόνιου κάπρου, είχε δε ήδη κάποια ηλικία· δεν ήταν μειράκιο. Ο Διομήδης είναι εγγονός του Οινέως από τον Τυδέα, συνεπώς απέχει δύο γενεές από τον Θερσίτη, κι έχει ήδη εκστρατεύσει στη Θήβα, έχει αποκαταστήσει στον θρόνο της Καλυδώνας τον πάππο του ή τον Ανδραίμονα, παρεμβάλλεται και η εκστρατεία στην Τευθρανία και τα περί τον Τήλεφο, πριν φτάσει στην Τροία.

Ο Θερσίτης στην Ιλιάδα εμφανίζεται λαϊκός και χυδαίος στην αρχή του δέκατου έτους, όπως λέει και η Αθηνά στο Β 295-300: “ἡμῖν δ’ εἴνατός ἐστι περιτροπέων ἐνιαυτὸς / ἐνθάδε μιμνόντεσσι·./…  τλῆτε φίλοι, καὶ μείνατ’ ἐπὶ χρόνον ὄφρα δαῶμεν / ἢ ἐτεὸν Κάλχας μαντεύεται ἦε καὶ οὐκί.” [Κι εμάς ο χρόνος ένατος στον κύκλον του μας ήβρε  ακόμη εδώ να μένωμεν· …  Λάβετε, ω φίλ’, υπομονήν και καρτερείτε ολίγο να ιδούμ’ εάν του Κάλχαντος τα ρήματ’ αληθεύσουν.]

Αν ο εν λόγω Θερσίτης ήταν παρά ταύτα, εβδομηντάρης έστω, στην Τροία, ο Διομήδης θα τον είχε σκοτώσει ως φονέα του πάππου του άμα τη εμφανίσει. Κοντολογίς ο άγνωστης προέλευσης Θερσίτης της Ιλιάδας και ο συνώνυμός του της Καλυδώνας είναι διαφορετικά πρόσωπα και λανθασμένα ταυτίζονται στην αρχαία γραμματεία.

 

Συνεργασίες του Λεώνικου Καλαχώρα στο ιστολόγιο:

j, το «γράμμα»- φάντασμα, παρόν και αόρατο (2023)

Μεθομηρικά (απόσπασμα από το βιβλίο, 2023)

Τραγούδι σε άγνωστη γλώσσα / Τι να του πει; (δυο διηγήματα, 2021)

Μονόλογος της πέτρας / Η ζωή δεν παίζεται δεύτερη φορά (δυο διηγήματα, 2021)

Η νεράιδα και το αγρίμι (διήγημα, 2018)

Νερό αγάμπεϊμ. Σού αδερφέ μου (διήγημα, 2015)

Γράμματα δε μαθαίνουν στη στάνη του Μπασιά (διήγημα, 2014)

Το αρχαιότερο καταγραμμένο λογοπαίγνιο; (2012)