Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 7: Ένας Γενοβέζος τυχοδιώκτης

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις θα γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι έκτακτο.

Με τη σημερινή συνέχεια περνάμε στο Β’ Μέρος του βιβλίου, που έχει τίτλο «Η αναζήτηση διαφορετικού δρόμου». Σήμερα θα δούμε το 1ο Κεφάλαιο, «Ένας Γενοβέζος τυχοδιώκτης», που δεν είναι άλλος από τον Χριστόφορο Κολόμβο.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

ΜΕΡΟΣ Β΄

 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1^ο

Ένας Γενοβέζος τυχοδιώκτης

Εμφανίζεται ο Χριστόφορος Κολόμβος

Όπως αναφέρεται στο 4^ο κεφάλαιο του Πρώτου Μέρους, οι Πορτογάλοι θαλασσοπόροι  σε όλη τη διάρκεια του 15^ου αιώνα προχωρούσαν αργά αλλά συστηματικά, με επιστημονική θα έλεγε κανείς μεθοδικότητα, στην ανακάλυψη του δρόμου για τις Ινδίες. Προσηλωμένος σταθερά στον στόχο του ο ενεργητικός και οξυδερκής Ιωάννης ο Β΄, που διαδέχθηκε το 1481 τον Αλφόνσο, θα επικυρώσει την απορριπτική γνωμάτευση των σοφών του Σάγκρες στην πρόταση ενός Γενοβέζου ναυτικού, που λεγόταν Χριστόφορος Κολόμβος, να αναζητηθεί τελείως διαφορετικός δρόμος προς τις Ινδίες, όχι προς ανατολάς, με τον περίπλου της Αφρικής αλλά προς δυσμάς με τον διάπλου του Ατλαντικού ωκεανού.

Ο εν λόγω ναυτικός είχε βρεθεί τυχαίως το 1476, στο έδαφος της Πορτογαλίας, όταν το πλοίο του ναυάγησε. Ισχυριζόταν πως «ήξερε όλους τους θαλασσινούς δρόμους της Μεσογείου, τους οποίους μπορούσε να ταξιδεύει με όλους τους καιρούς, πως είχε περιπλεύσει τις ακτές της Δυτικής Αφρικής έως τον οχυρό σταθμό του οχυρό Σαο Ζόρζε ντα Μίνα στον κόλπο της Γουινέας». Βεβαίωνε επίσης πως ήταν κάτοχος πέντε γλωσσών, μεταξύ των οποίων και της λατινικής και άφηνε να εννοηθεί πως καταγόταν από οικογένεια ευγενών, που συγγένευαν με βασιλικούς οίκους.

Η απόρριψη της πρότασης του Κολόμβου από τους Πορτογάλους δεν οφειλόταν στις φήμες, που τον εμφάνιζαν σαν τυχοδιώκτη, αλλά στην εκτίμηση των ειδικών ότι οι υπολογισμοί του, όσον αφορά την απόσταση της Πορτογαλίας από τις κοντινότερες ακτές της Ασίας, ήταν εσφαλμένοι. Στο υπόμνημα που υπέβαλε ο Κολόμβος ισχυριζόταν πως θα μπορούσαν να πάνε στις Ινδίες διασχίζοντας τον Ατλαντικό με κατεύθυνση προς δυσμάς και θα έφταναν εκεί πολύ πιο σύντομα, αφού κατά τους υπολογισμούς του η απόσταση ήταν κατά 2000 μίλια μικρότερη από την επιχειρούμενη ανατολική πορεία. Οι σοφοί του Σάγκρες δεν δέχονταν αυτή την εκτίμηση και βεβαίως σήμερα γνωρίζουμε πως είχαν δίκιο. Αλλά και ο Κολόμβος είχε δίκιο. Πράγματι ο διάπλους του Ατλαντικού προς δυσμάς ήταν πολύ συντομότερος αλλά κατέληγε σε μιαν άλλη, άγνωστη, ήπειρο, πράγμα το οποίο ο ίδιος ποτέ δεν συνειδητοποίησε.

Στην απόρριψη από τον Ιωάννη Β΄ της πρότασης του Κολόμβου, συνέβαλαν επίσης και οι υπερφίαλες, κατά την άποψή του μονάρχη, αξιώσεις του. Ο Κολόμβος ζητούσε να ονομαστεί «Μέγας Ναύαρχος του Ωκεανού», να οριστεί ισόβιος κυβερνήτης των χωρών που θα ανακάλυπτε και να του παραχωρηθεί το ένα δέκατο των εισοδημάτων που θα απέφερε η εκμετάλλευση αυτών των χωρών.

Ποιος ήταν ο Κολόμβος

Για την καταγωγή του Κολόμβου έχουν γραφεί πολλά.. Όπως γίνεται με κάθε σχεδόν διάσημη προσωπικότητα της ιστορίας, τον διεκδικούν πολλές χώρες και πολλά έθνη. Τον θέλουν Ιταλό, Καταλανό, Ισπανό, Εβραίο και Έλληνα, ενώ πολλές πόλεις (δεκαέξι μόνο στη Β. Ιταλία) φιλοδοξούν να λέγονται πατρίδα του. Εκείνο που έχει ιστορικά εξακριβωθεί είναι πως ο Χριστόφορος Κολόμβος γεννήθηκε στη Γένουα, μεγάλο ναυτικό, οικονομικό και εμπορικό κέντρο της εποχής εκείνης. Ο χρόνος της γέννησής του ποικίλλει από το 1446 ως το 1452, με τις μεγαλύτερες πιθανότητες να γεννήθηκε το 1451.

Σύμφωνα με μια ατεκμηρίωτη πληροφορία, ήταν απόγονος εκχριστιανισμένων Ισπανοεβραίων, που είχαν μεταναστεύσει στην Ιταλία στα μέσα του 14^ου αιώνα, ενώ άλλη, ακόμη πιο ατεκμηρίωτη, υποστηρίζει πως ήταν απόγονος του βυζαντινού οίκου των Παλαιολόγων και λεγόταν Γεώργιος Δισύπατος Παλαιολόγος. Τέλος αρκετοί ιστορικοί υποστηρίζουν πως παράλληλα με το εμπόριο ο Κολόμβος επιδιδόταν και στην πειρατεία. Τίποτα από αυτά δεν έχει ιστορικές βάσεις.

Για όλη αυτή τη σύγχυση ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό ο ίδιος ο Κολόμβος, που θέλοντας να καλύψει την ταπεινή καταγωγή του, απέφευγε επιμελώς να αναφέρει την οικογένεια ή την πατρίδα του, απέκρυψε ή και εξαφάνισε πολλά βιογραφικά στοιχεία του και επινόησε φανταστικές συγγένειες με επιφανείς ηγεμονικούς οίκους. Την προσπάθεια εξευγενισμού της καταγωγής του συνέχισε αργότερα ο μικρότερος γιος του Φερνάνδος.

Το πιθανότερο, μολονότι όχι τόσο μυστηριώδες και ρομαντικό, είναι πως ο πατέρας του λεγόταν Ντομένικο και από παιδί ένδεκα χρονών  πήγε μαθητευόμενος σε ένα Φλαμανδό υφαντή, ασχολήθηκε με την υφαντουργία και έφτασε να  γίνει μάστορας στην τέχνη αυτή. Παντρεύτηκε τη Σουζάννα Φονταναρόζα, κόρη επίσης υφαντουργού και απόχτησε μαζί της έξι παιδιά, πέντε αγόρια, τον Χριστόφορο, τον Τζιοβάνι, τον Πελλεγκρίνο, τον Βαρθολομαίο και τον Τζιάκομο (το δεύτερο και τρίτο από τα αγόρια πέθαναν μικρά) και μια κόρη, την Μπιανκινέττα. Αργότερα ο Ντομένικο Κολόμβος, για να ανταπεξέλθει στις ανάγκες της οικογένειας, ασχολήθηκε με το εμπόριο κρασιών και τυριών στη Σαβόνα, μικρή παραλιακή πόλη της Λιγυρίας, δυτικά της Γένουας. Στο μεταξύ ο πρωτότοκος γιος του έμαθε την πατρική τέχνη και στη Γένουα έγινε γνωστός ως λαναράς (lanaiolo), καθώς όμως οι επιχειρήσεις του Ντομένικου Κολόμβου δεν πήγαιναν καλά, αναγκάστηκε και αυτός να γίνει έμπορος και ναυτικός και, μετά το 1470, ταξίδεψε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Αλλά και οι άλλοι δύο γιοί του Ντομένικου, ο Βαρθολομαίος, που γεννήθηκε το 1460 και ο Τζιάκομο (γεννημένος το 1470, που έμεινε γνωστός με την ισπανική μορφή του ονόματος του: Ντιέγκο), μόλις έγιναν έφηβοι μπάρκαραν στα καράβια.

Η φήμη πως ο Χριστόφορος σπούδασε στο πανεπιστήμιο της Παβίας, δεν επαληθεύεται από κανένα στοιχείο. Το όνομα  Κολόμβος απουσιάζει από τους καταλόγους των φοιτητών του πανεπιστημίου. Το πιθανότερο είναι πως οφείλεται στο ότι η οικογένεια του Κολόμβου κατοικούσε στη συνοικία Παβία της Γένουας και για τον λόγο αυτό   φώναζαν συχνά τον Χριστόφορο «Παβιάνο».

Φτάνει ναυαγός στην Πορτογαλία

Ο Κολόμβος ως ναυτικός και έμπορος, είχε από την αρχή ποικίλες δραστηριότητες. Το 1472 τον βρίσκουμε στην Τύνιδα για να παραλάβει την ισπανική γαλέρα «Φερναντίνα» για λογαριασμό του βασιλιά της Γαλλίας. Αργότερα άρχισε να εμπορεύεται κρασιά και το 1474 ή 1475 επισκέφθηκε τη Χίο (γενουατική αποικία) όπου αγόρασε φορτίο κρασιών  και μαστίχας. Το 1476 απογοητευμένος από το εμπόριο το εγκατέλειψε και έμεινε μόνο ναυτικός. Πήρε μέρος ως μέλος του πληρώματος σε μια νηοπομπή πέντε πλοίων, που μετέφεραν εμπορεύματα από τη Γένουα σε λιμάνια της Φλάνδρας. Το πλοίο όπου υπηρετούσε ο Κολόμβος, η «Μπεκάλλα», είχε τη σημαία της Βουργουνδίας, που βρισκόταν τότε σε εμπόλεμη κατάσταση με τη Γαλλία και την Πορτογαλία και γι΄ αυτό παραπλέοντας τις ακτές της τελευταίας, δέχτηκε επίθεση από τον γαλλο-πορτογαλικό στόλο, που διοικούσε ο ναύαρχος Γκιλιέρμο ντε Καζανόβα ή Κουλόν. Ύστερα από σύντομη ναυμαχία το πλοίο  βυθίστηκε και ο Κολόμβος, μολονότι τραυματισμένος έφτασε στην ακτή, κολυμπώντας (κατά τους ισχυρισμούς του) έξι μίλια ανοιχτής θάλασσας.

Στη Λισσαβόνα βρισκόταν ήδη, ξέμπαρκος, ο αδελφός του Βαρθολομαίος, που βοήθησε τον Χριστόφορο να γνωρίσει και άλλους Γενοβέζους εγκατεστημένους εκεί. Στην Πορτογαλία βασίλευε τότε ο Αλφόνσος Ε΄ αλλά στο θέμα των θαλασσίων εξερευνήσεων, τον πρώτο λόγο είχε ο διάδοχος Ιωάννης, ο οποίος από το ναυαρχείο του στο Σάγκρες, που μαζί με τη Λισσαβόνα είχαν γίνει στο δεύτερο μισό του 15^ου αιώνα, τα σπουδαιότερα ναυτικά κέντρα στον κόσμο, συνέχιζε το παράδειγμα του μεγάλου θείου τους, του Ερρίκου του Θαλασσοπόρου. Ο Κολόμβος, έμπειρος ήδη ναυτικός, βρήκε αμέσως δουλειά ως πλοίαρχος. Όπως αναφέρει ο ίδιος, το 1477 ταξίδεψε στις βόρειες θάλασσες, στο Μπρίστολ της Αγγλίας και το Γκωλγουαίη της Ιρλανδίας, από όπου έφτασε ως τη μακρινή Τήλε ή Θούλη «στην άκρη του κόσμου και εκατό λεύγες δυτικότερα». Δεν έχει εξακριβωθεί αν με το όνομα αυτό (Τήλε ή Θούλη) ο Κολόμβος εννοούσε κανένα από τα νησιά Σέτλαντ ή τις Φαρόες ή ακόμα την Ισλανδία ή τη Γροιλανδία, μολονότι από ορισμένους ιστορικούς αμφισβητείται ακόμα και το ίδιο το ταξίδι.

Ένας γάμος – εισιτήριο για την ανώτερη τάξη

Το 1478 επισκέφθηκε το αρχιπέλαγος της Μαδέρας, ως εμπορικός αντιπρόσωπος των οίκων Τσεντουριόνε και Ντι Νέγκρι της Γένουας, που διατηρούσαν υποκαταστήματα στη Λισσαβόνα. Μετά τη Μαδέρα ο Κολόμβος επισκέφθηκε το νησί Πόρτου Σάντου, όπου σχετίστηκε με μιαν επιφανή ιταλική οικογένεια Πενεστρέλο, ο αρχηγός της οποίας, παλιός ναυτικός στην υπηρεσία του βασιλιά Αλφόνσου, είχε αποσυρθεί στα χτήματα που του παραχωρήθηκαν στο νησί. Τον επόμενο χρόνο ο Χριστόφορος παντρεύτηκε την Φιλίπα Πενεστρέλο – Μουνίζ, που και ο παππούς της από την πλευρά της μητέρας της ήταν επίσης ναυτικός.

Ο γάμος αυτός επέτρεψε στον Κολόμβο να μπει στους κύκλους της αριστοκρατίας και να αποχτήσει προσβάσεις στην βασιλική αυλή. Από τότε χρονολογείται η προσπάθειά του να εξαλείψει τα ίχνη της ταπεινής του καταγωγής και να επινοήσει συγγένειες με επιφανείς, ακόμα και ηγεμονικούς, οίκους της Ιταλίας. Προσπάθεια που συνεχίστηκε από το γιο του Φερνάνδο και μάλιστα με μεγαλύτερη υπερβολή, που άγγιξε τα όρια του κωμικού, αλλά το σπουδαιότερο αποτέλεσμα που είχε είναι να μην ξέρουμε σήμερα πολλά πράγματα για τα παιδικά και εφηβικά χρόνια του Κολόμβου και να μένει ανοιχτό το πεδίο στη διατύπωση  κάθε είδους εικασίας.

Ο Κολόμβος έμεινε πολύ λίγο στο Πόρτου Σάντου, στα χτήματα του πεθερού του. Τον επόμενο χρόνο εγκαταστάθηκε με τη γυναίκα του στη Λισσαβόνα, όπου το 1479 γεννήθηκε ο γιος του Διέγος. Αλλά και πάλι δεν έμεινε ήσυχος. Πολύ συχνά ταξίδευε και όταν βρισκόταν στη στεριά σύχναζε σε κύκλους ναυτικών, μελετώντας τους πιο ενημερωμένους ναυτικούς χάρτες και μαθαίνοντας τη χρήση των πιο σύγχρονων οργάνων πλοήγησης: της πυξίδας, του αστρολάβου και τη «ράβδου του Ιακώβ». Ταυτόχρονα διάβαζε πολύ, ιδίως το περίφημο Εκατομμύριο (il milionio) του Μάρκο Πόλο, την Εικόνα του Κόσμου (imago mundi) του καρδιναλιου ντ΄ Αιγύ,  το Περί της γηίνης σφαίρας του Σακρομπόσκο και την Ιστορία των πραγμάτων και των κατορθωμάτων (historia rerum ubisque gestarum) του Αινεία Σίλβιο Πικκολομίνι που αργότερα έγινε ο Πάπας Πίος ο Β΄. Φαίνεται πως είχε υπ΄όψη του τα έργα του Αριστοτέλη, του Πτολεμαίου, του Στράβωνα, του Μαρίνου του Τύριου, του Σενέκα, του Σολίνου και του Πλίνιου. Οπωσδήποτε ήταν οπαδός της θεωρίας για την σφαιρικότητα της Γης, θεωρία που δεν είχε γίνει ακόμα καθολικά αποδεκτή, ιδίως από τους εκκλησιαστικούς κύκλους, που την εύρισκαν αντίθετη με την Αγία Γραφή. Ενδεχομένως να είχε ενστερνιστεί τις απόψεις του Πτολεμαίου, που στον περίφημο χάρτη του έδειχνε την Αφρική να συνεχίζεται ως τον Νότιο Πόλο και τον Ινδικό ωκεανό να μην επικοινωνεί με τον Ατλαντικό.

Η εκδοχή αυτή έκανε τον Κολόμβο να θεωρεί ματαιοπονία την προσπάθεια των Πορτογάλων να φτάσουν στις Ινδίες παραπλέοντας την Αφρική. Πάντως το 1482, τη χρονιά που ο εξερευνητής Ντιόγκο Κάο έφτασε  ως τις εκβολές του ποταμού Κογκό, ο Κολόμβος ταξίδεψε ως το πορτογαλικό οχυρό Ελ Μίνα στον κόλπο της Γουινέας. Πήγε επίσης για τελευταία φορά στη Γένουα, όπου στο μεταξύ είχε πεθάνει γεμάτος χρέη ο πατέρας του και στα επόμενα δύο χρόνια έκανε ορισμένα ακόμα ταξίδια προς τις Αζόρες και τον κόλπο της Γουινέας.