Η εμπειρία της μετάφρασης στην καρδιά της Ευρώπης

Την Παρασκευή 21/2, που μας πέρασε, ήταν Παγκόσμια ημέρα μητρικής  γλώσσας. Με την ευκαιρία αυτή, ο Όμιλος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Θεμάτων (ΟΔΕΘ) οργάνωσε εκδήλωση με τίτλο «Πολυγλωσσία: Η ταυτότητα του Ευρωπαίου πολίτη«, και μου έκανε  την τιμή να με καλέσει να μιλήσω, με το θέμα του τίτλου, «Η εμπειρία της μετάφρασης  στην καρδιά της  Ευρώπης».

Είχα  τη χαρά να συναντήσω παλιούς γνωστούς και φίλους και είχα  εξαιρετικούς συν-ομιλητές. Η καθηγήτρια Μαβίνα Πανταζάρα μίλησε για την ελληνική ορολογία, ο καθηγητής Σωτήρης Λίβας για τις μειονοτικές και περιφερειακές γλώσσες, η  φίλη Γεωργία  Κατσούδα για τις διαλέκτους, ο συνάδελφος μεταφραστής Σπύρος Μπαλέσιας για τον ρόλο του επαγγελματία μεταφραστή στην προώθηση της  πολυγλωσσίας και ο καθηγητής Χρήστος Νίκου για τη σημασία της πολυγλωσσίας σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η εκδήλωση έγινε στο κτίριο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, κοντά στο Σύνταγμα,  στο Μέγαρο Μαυρομιχάλη. Είχε πολύ κόσμο,  νέους,  κυρίως μεταφραστές, οπότε ήμουν σε γνώριμο περιβάλλον.

(Τον παλιό καιρό αυτό ήταν το σαλόνι όπου δίνονταν οι χοροί της αριστοκρατίας. Επάνω αριστερά, με τα κάγκελα, ήταν το υπερώο όπου έπαιζαν οι μουσικοί).

Δεν έχω τα κείμενα των  άλλων ομιλιών για να παραθέσω, και κρίμα διότι ήταν αξιόλογες. Για το ιστολόγιο περισσότερο ενδιαφέρουσα  ήταν η ομιλία της Γ. Κατσούδα, η  οποία πολύ πρόσφατα,  μαζί με την Ευγενία Μαγουλά, έβγαλε ένα βιβλίο για τις νεοελληνικές διαλέκτους, που πρέπει οπωσδήποτε να το βρω και να το παρουσιάσω εδώ.

Οπότε, θα βάλω τη δική μου ομιλία, παρόλο που, για τους τακτικούς θαμώνες, είπα πράγματα γνωστά, που τα έχω ξαναπεί και ξαναγράψει. Θέλω όμως τις ομιλίες μου να τις έχω στο ιστολόγιο,  άσε που γλιτώνω κι ένα φρέσκο άρθρο έτσι. Βέβαια, το κείμενο που εκφώνησα  έχει μικροδιαφορές από το γραπτό.

Η εμπειρία της μετάφρασης στην καρδιά της Ευρώπης

Καλησπέρα σας, σας ευχαριστώ πολύ για την παρουσία σας εδώ, ευχαριστώ οπωσδήποτε τους διοργανωτές, τον ΟΔΕΘ, που μου δίνουν την ευκαιρία να παρευρεθώ σε μια εκδήλωση με τόσο εκλεκτούς ομιλητές και να ξαναδώ παλιούς μου συναδέλφους.

Λέω «συναδέλφους» με διττή έννοια· από τη μια, συναδέλφους μεταφραστές, από την άλλη, συναδέλφους υπαλλήλους στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. Πράγματι, από το 1988 και έως τον Δεκέμβριο που μας πέρασε, επί σχεδόν 37 χρόνια, για την ακρίβεια 36 χρόνια 10 μήνες και 15 μέρες, είχα την τύχη να εργαστώ σε μεταφραστικές υπηρεσίες της τότε ΕΟΚ, της ΕΕ στη συνέχεια, πρώτα στην Επιτροπή για δύο χρόνια και μετά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Θα σας αφηγηθώ λοιπόν την εμπειρία μου, όσο προλάβω βέβαια στα χρονικά περιθώρια που υπάρχουν. Πριν ξεκινήσω, μια προειδοποίηση: όπως θα πω παρακάτω, η σημερινή κατάσταση είναι πολύ διαφορετική απ’ όσο ήταν στην αρχή της σταδιοδρομίας μου.

Λοιπόν, πέρασα μια ζωή μεταφράζοντας στην καρδιά της Ευρώπης. Για να πω την αλήθεια, κάθε φορά που συναντούσα γνωστούς εδώ στην Αθήνα, δεν εννοώ στενούς φίλους, με χαιρετούσαν λέγοντας «Πώς πάνε οι Βρυξέλλες;» -ακόμα και σήμερα, αν και ο χαιρετισμός έχει ελαφρώς αλλάξει «Τέρμα πια οι Βρυξέλλες, ε;».

Εγώ βεβαίως εργάστηκα όλα αυτά τα χρόνια στο Λουξεμβούργο, στις Βρυξέλλες πήγαινα μόνο σαν τουρίστας ή για κάποια σπάνια συνεδρίαση, αν και τα πολλά τελευταία χρόνια οι συνεδριάσεις γίνονταν εξ αποστάσεως. Και είναι λογικό στα μάτια ενός τρίτου, το μικρό Λουξεμβούργο να επισκιάζεται από την οιονεί πρωτεύουσα της Ευρώπης, τις Βρυξέλλες, εκεί όπου παίρνονται οι αποφάσεις, αλλά για τους μεταφραστές της ΕΕ, θα έλεγα και για τους μεταφραστές γενικά, το Λουξεμβούργο είναι τουλάχιστον εξίσου σημαντικό με τις Βρυξέλλες, αν όχι σημαντικότερο αφού περισσότεροι κοινοτικοί μεταφραστές απασχολούνται στο μικρό Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου παρά στις Βρυξέλλες, ενώ το Λουξεμβούργο είναι μια χώρα αυθεντικά πολύγλωσση, και όχι άθροισμα μονόγλωσσων οντοτήτων. Το Λουξεμβούργο άλλωστε έχει πολυεθνικό πληθυσμό αφού μόνο το 50% των κατοίκων του έχουν την ιθαγένεια (στην πρωτεύουσα, οι ξένοι φτάνουν το 75%), στους δρόμους μπορείς να ακούσεις δέκα-είκοσι διαφορετικές γλώσσες να μιλιούνται, αρκεί να μπορείς να τις ξεχωρίσεις, είναι θα έλεγα η ευρωπαϊκή πρωτεύουσα της πολυγλωσσίας. Το αναφέρω αυτό, επειδή πιστεύω πως η δική μου ενασχόληση με τις γλώσσες και τη μελέτη τους βοηθήθηκε πολύ από το ότι βρέθηκα σε αυτό το πολυγλωσσικό περιβάλλον.

Όπως πολυγλωσσικό είναι βέβαια και το περιβάλλον της ευρωπαϊκής δημόσιας διοίκησης. Όμως, για ποιο λόγο υπάρχουν, σε τόσο μεγάλους αριθμούς, μεταφραστές στα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Γιατί μεταφράζει η Ευρωπαϊκή Ένωση;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ούτε ο πρώτος, ούτε ο μεγαλύτερος υπερεθνικός οργανισμός: υπάρχουν τα Ηνωμένα Έθνη, υπάρχει το Συμβούλιο της Ευρώπης, υπάρχουν δεκάδες ειδικοί διεθνείς οργανισμοί (π.χ. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός). Όμως, όλοι αυτοί οι άλλοι οργανισμοί έχουν δύο, τρεις, τέσσερις το πολύ επίσημες γλώσσες και μόνο σ’ αυτές μεταφράζουν τα κείμενά τους· για παράδειγμα, το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει αγγλικά και γαλλικά· ακόμα και τα Ηνωμένα Έθνη, με σχεδόν 200 κράτη μέλη, έχουν μόνο 6 επίσημες γλώσσες: αγγλικά, γαλλικά, αραβικά, ισπανικά, ρωσικά, κινεζικά.

Ο λόγος είναι ότι οι αποφάσεις των άλλων διεθνών οργανισμών απευθύνονται πρώτα και κύρια στους εκπροσώπους των κυβερνήσεων των κρατών μελών τους και έχουν βασικό στόχο να δρομολογήσουν διάλογο μεταξύ κρατών, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι απλός οργανισμός κρατών, διότι τα κείμενά της δεν απευθύνονται μόνο στα κράτη μέλη αλλά και απευθείας στους επιμέρους πολίτες, εφόσον πολλά κείμενα της ΕΕ έχουν άμεση και δεσμευτική ισχύ στα κράτη μέλη. Από εδώ απορρέει η ανάγκη να διαθέτει ο πολίτης του κάθε κράτους μέλους μεταφρασμένα στη γλώσσα του όλα τα ευρωπαϊκά νομοθετικά κείμενα, μεταξύ άλλων για να μπορεί να τα προσβάλει σε δικαστήρια. Επίσης, από το 1979 που καθιερώθηκε η εκλογή των βουλευτών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με άμεση και καθολική ψηφοφορία, ο κάθε πολίτης μπορεί να εκλεγεί ευρωβουλευτής και βέβαια δεν είναι δυνατόν η γλωσσομάθεια να αναχθεί σε κριτήριο εκλογιμότητας!

Έτσι, ένας από τους πιο παλιούς κανονισμούς του Συμβουλίου, ο 1/1958, ορίζει το γλωσσικό καθεστώς της ΕΕ. Το άρθρο 1 αναφέρει, μετά την πιο πρόσφατη τροποποίησή του:

Οι επίσημες γλώσσες και γλώσσες εργασίας των οργάνων της Ένωσης είναι η αγγλική, η βουλγαρική, η γαλλική, η γερμανική, η δανική, η ελληνική, η εσθονική, η ιρλανδική, η ισπανική, η ιταλική, η κροατική, η λετονική, η λιθουανική, η μαλτεζική, η ολλανδική, η ουγγρική, η πολωνική, η πορτογαλική, η ρουμανική, η σλοβακική, η σλοβενική, η σουηδική, η τσεχική και η φινλανδική.

Και στο άρθρο 4:

Οι κανονισμοί και τα άλλα έγγραφα γενικής εφαρμογής συντάσσονται στις επίσημες γλώσσες.

Φυσικά, το 1958, που η ΕΟΚ είχε 6 κράτη μέλη, ήταν μόλις 4 οι επίσημες γλώσσες: γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ολλανδικά. Οι άλλες προστέθηκαν με τις διαδοχικές διευρύνσεις της Ένωσης. Έτσι, σήμερα, έχουμε 27 κράτη μέλη και 24 επίσημες γλώσσες.

Η αναντιστοιχία οφείλεται στο γεγονός ότι κάποια κράτη μέλη δεν έχουν δική τους επίσημη γλώσσα (Κύπρος, Βέλγιο, Λουξεμβούργο και Αυστρία). Και βέβαια, μετά το Μπρέξιτ, υπάρχει μία γλώσσα που δεν είναι πρώτη επίσημη γλώσσα σε κανένα κράτος μέλος, τα αγγλικά, που όμως είναι δεύτερη επίσημη γλώσσα της Ιρλανδίας και της Μάλτας και βέβαια είναι η γλώσσα που κυριαρχεί στις εσωτερικές διαδικασίες της ΕΕ, ιδίως μετά τη διεύρυνση του 2004, αφού πάνω από το 65% των πρωτοτύπων εγγράφων συντάσσονται στα αγγλικά -θα ήταν λοιπόν αδιανόητο να μην είναι επίσημη γλώσσα τα αγγλικά, παρά την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ.

Η διεύρυνση του 2004 αποτελεί μια μεγάλη τομή, άλλαξε άρδην τον τρόπο εργασίας των μεταφραστικών υπηρεσιών της ΕΕ. Έως τότε είχαμε 15 κράτη μέλη, 11 επίσημες γλώσσες. Μεταφράζαμε απευθείας από όλες τις γλώσσες, οπότε κάθε μεταφραστικό τμήμα έπρεπε να έχει τουλάχιστον έναν μεταφραστή που να ξέρει καλά π.χ. δανέζικα ή ολλανδικά ή σουηδικά. Και πάλι, ήταν δύσκολο να βρεθούν μεταφραστές με καλή γνώση κάποιας από τις σπάνιες γλώσσες. Όταν με τη διεύρυνση του 1995 προστέθηκαν τα φινλανδικά και τα σουηδικά, το ελληνικό τμήμα έκανε διαγωνισμό για να προσλάβει φινλανδομαθή μεταφραστή, χωρίς όμως κανέναν επιτυχόντα: όσοι ήταν έμπειροι μεταφραστές δεν ήξεραν καλά τη γλώσσα, όσοι ήξεραν φινλανδικά δεν ήξεραν να μεταφράζουν, και ο ένας που βρέθηκε, ένας ελληνοφινλανδός επαγγελματίας μεταφραστής… δεν είχε πτυχίο πανεπιστημίου, οπότε του έλειπαν τα τυπικά προσόντα!

Με τη διεύρυνση του 2004, θα ήταν εντελώς αδύνατο να διατηρηθεί αυτό το καθεστώς· πού να βρεθούν αρκετοί Μαλτέζοι μεταφραστές που να γνωρίζουν λιθουανικά, αρκετοί Έλληνες που να γνωρίζουν λετονικά, αρκετοί Πορτογάλοι να γνωρίζουν σλοβενικά; Με 11 επίσημες γλώσσες έχεις 11*10 = 110 γλωσσικούς συνδυασμούς, με 24 έχεις 24*23 = 552 συνδυασμούς.

Η λύση που δόθηκε στο πρόβλημα των γλωσσικών συνδυασμών, ήταν οι ενδιάμεσες γλώσσες. Δηλαδή, επειδή ήταν πολύ δύσκολο να βρεθούν, έστω, αρκετοί Εσθονοί που να μεταφράζουν από τα μαλτέζικα, το μαλτέζικο κείμενο μεταφράζεται πρώτα στα αγγλικά ή τα γαλλικά ή κάποιαν άλλη ενδιάμεση γλώσσα, και όλοι οι άλλοι μεταφράζουν από το ενδιάμεσο κείμενο. Ως ενδιάμεσες γλώσσες χρησιμοποιούνται τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά (σε ορισμένες περιπτώσεις επίσης ιταλικά, ισπανικά, πολωνικά), αλλά στην πράξη πάνω από το 75% των κειμένων μεταφράζονται με ενδιάμεση γλώσσα τα αγγλικά. Το καθεστώς αυτό ονομάζεται ελεγχόμενη πλήρης πολυγλωσσία. Πλήρης, επειδή τα κείμενα μεταφράζονται σε όλες τις επίσημες γλώσσες· ελεγχόμενη, επειδή λαμβάνεται υπόψη το κόστος. Πρακτική συνέπεια αυτής της αλλαγής, είναι ότι η γνώση μιας σπάνιας γλώσσας, σαν τα φινλανδικά που ανέφερα πιο πριν, δεν αποτελεί πλέον περιζήτητο προσόν για την πρόσληψη.

Μια και μίλησα για πρόσληψη. Οι μεταφραστές της ΕΕ προσλαμβάνονται ύστερα από γενικό διαγωνισμό, στον οποίο συμμετέχουν με τυπικό προσόν ένα πανεπιστημιακό πτυχίο, ανεξαρτήτως σχολής· δηλαδή, δεν απαιτείται να έχει κανείς πτυχίο φιλολογίας ή μετάφρασης· άλλωστε, τα παλιότερα χρόνια δεν υπήρχε πανεπιστημιακή σχολή μετάφρασης στην Ελλάδα. Για το λόγο αυτό, το τμήμα ελληνικής μετάφρασης επί δεκαετίες είχε ασυνήθιστο προφίλ, με όχι λίγους μεταφραστές των θετικών επιστημών (δεν ήμουν ο μόνος πολυτεχνίτης στο τμήμα μου, είχαμε τουλάχιστον άλλους τρεις).

Μέσα στα 37 χρόνια που δουλεύω μεταφραστής, ο τρόπος δουλειάς μας έχει αλλάξει αφάνταστα. Ξεκίνησα μεταφράζοντας περίπου όπως οι μεταφραστές του 18^ου και του 19^ου αιώνα: με τα λεξικά μου και με χαρτί και μολύβι. Το 1988, υπολογιστές είχαν μόνο οι δακτυλογράφοι (παλιά συστήματα με επεξεργαστή κειμένου WordPerfect και λειτουργικό σύστημα DOS), και ο μεταφραστής έγραφε στο χέρι ή υπαγόρευε απευθείας στον δακτυλογράφο ή σε ντικταφόν.

Όταν είχες να μεταφράσεις τροπολογίες έπρεπε να πας στη βιβλιοθήκη, να βρεις το τεύχος που περιείχε την πρόταση της Επιτροπής, να το φωτοτυπήσεις πολλές φορές, να κόβεις παραγράφους με το ψαλίδι, να τις κολλάς στο χαρτί, και πάνω να σημειώνεις με το χέρι τις αλλαγές! Αργότερα, την ίδια δουλειά την έκανες στον υπολογιστή, δηλαδή με εικονική χαρτοκολλητική. Τώρα, γίνεται «μόνη της», δηλαδή έρχονται έτοιμα τα αποσπάσματα από τη μεταφραστική μνήμη.

Τέσσερις επαναστάσεις πέρασε η δουλειά μας, ως μεταφραστών. Η πρώτη ήταν η εισαγωγή της πληροφορικής και των προγραμμάτων επεξεργασίας κειμένου. Η δεύτερη, το Διαδίκτυο με τους τεράστιους πόρους του, που δίνει απάντηση σε όλα σχεδόν τα ερωτήματα. Η τρίτη, οι μεταφραστικές μνήμες. Η τέταρτη και φαρμακερή, η αυτόματη μετάφραση.

Διότι βέβαια, κάτι που έχει διευκολύνει απροσμέτρητα τη δουλειά όλων των μεταφραστών, εννοώ όχι μόνο στις υπηρεσίες της ΕΕ αλλά παγκοσμίως, είναι το Διαδίκτυο και οι ανυπολόγιστοι πόροι του. Τώρα, για την παραμικρή απορία ή αμφιβολία ανατρέχουμε στο Γκουγκλ -και με ένα κλικ του ποντικιού παίρνουμε την απάντηση ακόμα και στα πιο δύσκολα ερωτήματα, ενώ επίσης υπάρχουν τα κάθε λογής φόρουμ για να πληροφορηθούμε τη γνώμη των ειδικών κάθε τομέα ή των ομοτέχνων μας. Τότε, τέτοια δυνατότητα δεν υπήρχε.

Με τις μεταφραστικές μνήμες και με την υποβοήθηση από την αυτόματη μετάφραση, η παραγωγικότητα των μεταφραστών της ΕΕ έχει αυξηθεί κατακόρυφα. Έτσι, ενώ το μεταφραστικό έργο συνεχώς αυξάνεται σε ποσότητα, ο αριθμός των μεταφραστών μειώνεται αδυσώπητα. Το 2013 σε μια έρευνα που είχα κάνει είχα καταγράψει περίπου 4700 μεταφραστές σε όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, σήμερα είναι από 3000 έως 3500. Το ελληνικό τμήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, εκεί που δούλευα, είχε 30 συναδέλφους, τώρα έχει 22-23.

Η αυτόματη μετάφραση βοηθάει πολύ για κείμενα γενικού χαρακτήρα -όχι δηλαδή για νομικά ή άλλα εξειδικευμένα, και συνεχώς βελτιώνεται. Βέβαια, πρέπει κανείς να έχει τα μάτια του τέσσερα. Λίγες μέρες πριν συνταξιοδοτηθώ, σε ένα από τα τελευταία κείμενα που μετέφρασα, ένα ψήφισμα για κάποιο κράτος της Κεντρικής Ασίας, είχα εντυπωσιαστεί επειδή για 3-4 συνεχόμενες παραγράφους δεν είχα αλλάξει ούτε ένα γιώτα από το κείμενο της αυτόματης μετάφρασης. Τόσο πολύ βελτιώθηκε το μηχανάκι, ή εγώ κουράστηκα; αναρωτήθηκα. Και αμέσως μετά διαβάζω:

• λαμβάνοντας υπόψη ότι δημοσιογράφοι, υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ακτιβιστές έχουν φυλακιστεί στη χώρα, με περίπου 30 εξέχουσες προσωπικότητες πίσω από μπαρ με πολιτικά υποκινούμενες κατηγορίες

Μπαρ; Ποιο μπαρ; Φυσικά, βρίσκονται φυλακισμένοι οι άνθρωποι.

Ένας άλλος κίνδυνος με το μηχανάκι είναι ότι μπορεί να μας κάνει να δεχτούμε μιαν υποδεέστερη αλλά ανεκτή απόδοση επειδή βαριόμαστε να την αλλάξουμε.

Αλλά έτσι ή αλλιώς, το σχεδόν βέβαιο είναι ότι στο εξής οι μεταφραστές θα δουλεύουν κατά πάσα πιθανότητα σαν Κένταυροι, με την υποστήριξη πολλαπλών εφαρμογών, ενώ άλλοι θα έχουν ως βασικό έργο τον έλεγχο και την αναθεώρηση της μεταφραστικής εργασίας εξωτερικών συνεργατών.

Βέβαια, στους καιρούς που ζούμε ίσως φανεί πολυτέλεια η πολυγλωσσία που εφαρμόζει η ΕΕ. Κάποιοι μπορεί να τη θεωρήσουν περιττή γραφειοκρατία, αφού τάχα όλοι ξέρουν αγγλικά, ή ότι εντάσσεται στη λεγόμενη γουόκ ατζέντα. Το κόστος της πολυγλωσσίας, δηλ. της μετάφρασης και της διερμηνείας είναι το 1% του συνολικού προϋπολογισμού της ΕΕ, αντιστοιχεί σε 2,5 ευρώ για κάθε πολίτη ετησίως· ένας καφές, ας πούμε. Από την άλλη, οι μεταφραστικές υπηρεσίες της ΕΕ παράγουν κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες σελίδες κειμένου, που ωφελεί αισθητά τις εθνικές γλώσσες, ιδίως τις μικρότερες, καθώς τις πλουτίζει με παραγωγή ορολογίας. Επομένως, η πολυγλωσσία στην Ευρώπη δεν είναι μόνο θέμα δημοκρατίας αλλά και πλούτος.

Κλείνοντας, σαν επαγγελματίας μεταφραστής, νομίζω ότι η δουλειά στο κέντρο της Ευρώπης είχε πολλά πλεονεκτήματα, πέρα από τα οικονομικά. Θα ξεχώριζα δύο, ότι έχεις πολλούς ταλαντούχους ανθρώπους για συναδέλφους και ότι, κάποιος παθιασμένος με τις γλώσσες πάντοτε θα βρίσκει κάτι ενδιαφέρον μέσα στο πολυγλωσσικό περιβάλλον όπου ζούμε και δουλεύουμε. Ζήλευα, είναι η αλήθεια, κάποιους, λίγους, μεταφραστές λογοτεχνίας, που είχαν την τύχη και τη δυνατότητα να ασχολούνται συνεχώς με πράγματα που τους συναρπάζουν (όμως, μπορεί άραγε αυτό να κρατήσει 20 χρόνια;) αλλά, πέρα από αυτούς, νομίζω πως είχα την τύχη να δουλέψω στο καλύτερο περιβάλλον που μπορεί να βρεθεί για έναν μεταφραστή που αγαπάει τη μετάφραση.

Σας ευχαριστώ!