Δυο λόγια για τη Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη (μια συνεργασία του Αθεόφοβου)

Το σημερινό  άρθρο, συνεργασία που προέρχεται από τον φίλο μας τον  Αθεόφοβο, είναι αφιερωμένο στην ποιήτρια Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη (1898-1977), την οποία μόνο παρεμπιπτόντως έχουμε αναφέρει στο ιστολόγιο -έτσι καλύπτεται ένα κενό.

Ο Αθεόφοβος αφηγείται την προσωπική γνωριμία της μητέρας του με την  ποιήτρια και εισφέρει δυο χειρόγραφα ποιήματά της, που εικάζει ότι είναι αθησαύριστα. 

Αν, από όσα διαβάσετε, σας γεννηθεί η επιθυμία να μάθετε περισσότερα για το έργο της Σοφίας Μαυροειδή-Παπαδάκη, σας παραπέμπω στον πλουσιότατο ιστότοπο που έχει δημιουργήσει ο γιος της, Αντώνης  Παπαδάκης, στον οποίο λινκάρει  και ο Αθεόφοβος. Μια καλή εισαγωγή είναι, νομίζω, το άρθρο που έχει γράψει η  φίλη μου Αθηνά Βογιατζόγλου, καθηγήτρια στο πανεπ. Ιωαννίνων. Από εκεί  και η φωτογραφία της ποιήτριας. 

Χωρίς  άλλα εισαγωγικά, το άρθρο του Αθεόφοβου:

ΔΥΟ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΟΦΙΑ ΜΑΥΡΟΕΙΔΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ  ΜΑΖΙ ΜΕ ΔΥΟ ΝΕΑΝΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΗΣ

Όπως γράφω εδώ την Σοφία Μαυροειδή Παπαδάκη (1898-1977) δεν είχα την τύχη να την γνωρίσω, αλλά προσωπικά αισθάνομαι ιδιαίτερη ευγνωμοσύνη για την αγάπη στα γράμματα αλλά και  τις αρχές που είχε εμφυσήσει στην μάνα μου που την είχε καθηγήτρια.

Η Μαυροειδή Παπαδάκη, εκπαιδευτικός, ποιήτρια, πεζογράφος και δοκιμιογράφος ,που για όσους δεν το γνωρίζουν, είναι αυτή που είχε γράψει το 1944 τον ύμνο του ΕΛΑΣ,  γνώρισε στην μητέρα μου  την Γαλάτεια Καζαντζάκη, και την Έλλη Αλεξίου. Την Έλλη Αλεξίου, με την οποία η μητέρα μου είχε κρατήσει επαφή, είχα την τύχη να την γνωρίσω προσωπικά και εγώ, λίγο πριν πεθάνει και σχετικά έχω γράψει  εδώ .

Την είχε καλέσει για τσάι ένα απόγευμα η μητέρα μου που την γνώριζε, όπως και τον αδελφό της Λευτέρη από παλιά, κατά πάσα πιθανότητα μέσω της Σοφίας Μαυροειδή Παπαδάκη η οποία της έκανε προπολεμικά μαθήματα στο σπίτι . Η μάνα μου, επειδή την θεωρούσαν φιλάσθενη σαν παιδί, εκτός από τις δύο τελευταίες τάξεις του τότε Λυκείου που πήγε στο Παρθεναγωγείο  Χίλ , ήταν κατ΄οίκον διδαχθείσα. Το ίδιο σχολείο είχε τελειώσει και η μεγαλύτερη αδελφή της Αθηνά.
Ήμουνα πολύ μικρός όταν μαζί της, στο Ηράκλειο της Κρήτης είχαμε επισκεφτεί τον αδελφό της Αλεξίου, αλλά το μόνο που θυμάμαι ήταν τον θαυμασμό που είχε από τότε για αυτόν και για όλη της παρέα της Γαλάτειας. (Σχετικά για τον Λευτέρη Αλεξίου γράφω εδώ)

Είναι ευτύχημα λοιπόν το ότι η μάνα μου στα νιάτα της  είχε την τύχη να γνωρίσει και να συναναστρέφεται αυτά τα τόσο αξιόλογα άτομα, με αποτέλεσμα να αναπτύξει στην ζωή της ένα προοδευτικό και ανεξάρτητο πνεύμα, παρά το γεγονός ότι μεγάλωσε σε ένα σπίτι με πατέρα βασιλόφρονα, που την εποχή του διχασμού τον είχαν βάλει και στην φυλακή οι βενιζελικοί! Όπως μου είχε πει δε η μάνα μου, είχε δώσει και λεφτά στον Άγγελο Βλάχο για να εκδώσει το 1919 την ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ.

Η Σοφία Μαυροειδή Παπαδάκη (1898-1977) είχε πάρει στο Ηράκλειο το πτυχίο Δασκάλας, αλλά μετά ήρθε στην Αθήνα  και φοίτησε στο «Institut Superieur d’Etudes Francaises» και πήρε το πτυχίο της Γαλλικής Λογοτεχνίας. Έπειτα έκανε την εγγραφή της στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, απ’ όπου αποφοίτησε το 1931.

Για να εξοικονομήσει τα προς το ζην, έκανε ιδιαίτερα μαθήματα και έτσι έγινε η καθηγήτρια της μάνας μου η οποία την αγαπούσε πολύ.

Δεν ξέρω που έμενε εκείνα τα χρόνια η Παπαδάκη, αλλά θα έπρεπε καθημερινά να πηγαίνει στο Παλαιό Φάληρο που έμενε η μητέρα μου στο σπίτι για το οποίο έχω γράψει εδώ.

Η Παπαδάκη έχει γράψει και ένα συγκλονιστικό  ποίημα  για τα ιδιωτικά μαθήματα που έδινε και το οποίο έχει δημοσιευθεί στην ποιητική συλλογή Ώρες Αγάπης (1934).

Ιδιωτικό μάθημα
Mε το μάθημα τούτο τη φτωχή μου τη ζήση
-δραχμές χίλιες μου δίναν- είχα πια ξασφαλίσει.
Στο φαΐ μου οχτακόσιες -μια ζωή μετρημένη-
για το νοίκι διακόσες -καμαρούλα μια πήχυ-
και για τ’ άλλα, σκεφτόμουν, κάτι πάλι θα τύχει.
Ήταν κάποια κυρία κοσμική, καλεσμένη
στα μεγάλα σαλόνια κι’ είχε ανάγκη να ξέρει
για τον Όμηρο κάτι, για της Λέσβου τη λύρα,
στην κουβέντα της στίχους πού και πού ν’ αναφέρει,
ν’ απαγγέλλει Mαβίλη, Kαβάφη, Πορφύρα.

Ένα μάθημα ακόμα κι η ζωή θαν’ ωραία,
συλλογιόμουν’ στο τέλος θα της μάθω κι αρχαία.
Όταν ξάφνου μου λέει, «θα σας πάψω ένα μήνα’
πού καιρός για μελέτη, το τριώδι έχει ανοίξει’
ξενυχτώ κάθε βράδυ στους χορούς κολομπίνα.
Kαι θαρρώ, δε σας έχω το κοστούμι μου δείξει.
Tι succes πού’ χω κάνει! το πιο φίνο lamee!
Δεκαπέντε χιλιάδες μου κοστίζει’ μοντέλο
το Grand Chic απ’ ευθείας το ’χει φέρει για με.
Kι assorti πώς μου πάει μυτερό το καπέλο!»
Θα ’πε κι άλλα, δεν ξέρω, το μυαλό μου, σα σφήνα,
μια κουβέντα τρυπούσε: «Θα σας πάψω ένα μήνα».

Η ξαδέλφη μου ξεψαχνίζοντας τα χαρτιά που βρήκε από την μάνα της, ανακάλυψε  και ένα φύλλο γραμμένο με μολύβι και από τις δύο μεριές.

Στην μία όψη είναι γραμμένο και ενυπόγραφο από την Σοφία Μαυροειδή , ένα ποίημα για τα μάτια της αδελφής της μητέρας μου και στην άλλη μεριά ένα ποίημα για την Άνοιξη.

Τα δύο αυτά ποιήματα υπολογίζω ότι έχουν γραφτεί τουλάχιστον πριν το 1924. Το συμπέρασμα αυτό το έβγαλα υπολογίζοντας ότι η μητέρα μου πήρε το πτυχίο της ιατρικής το 1932 οπότε αν στα 6 χρόνια της ιατρικής προσθέσουμε και τα δύο χρόνια της Χίλ,  μέχρι το 1924 θα μπορούσε να έχει καθηγήτρια την Παπαδάκη. Το 1924 η Παπαδάκη ήταν 26 ετών και η θεία μου Αθηνά 21. Κατά πάσα πιθανότητα πρέπει να είναι αθησαύριστα.

Το πρώτο ποίημα  είναι αφιερωμένο στην θεία μου, που ήταν γαλανομάτα και ομορφότερη από το «μαυροτσούκαλο» που πείραζαν την μάνα μου,  όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς από στις  φωτογραφίες.

Η πρώτη είναι από επίσκεψη του Παρθεναγωγείου Χιλ στην Ακρόπολη, μάλλον πριν την αποφοίτηση (με τα λευκά στην δεξιά κάτω γωνία) και η άλλη, ίσως σε λίγο μεγαλύτερη ηλικία, από το φωτογραφείο της Νέλλης Σουγιουλτζόγλου της γνωστής ως Nelly’s.

Τα ποιήματα τα έχω μεταφέρει σε μονοτονικό αλλά  διατηρώ την ορθογραφία του πρωτοτύπου.

                 Τα μάτια της                                        Στην Αθηνά μου

Μάτια γλαρά βελούδινα παραμυθένια μάτια
που δυό γαλάζιων ουρανών θαρρείς πως κλειούνε πλάτια

Θρόνοι διπλοί στης ωμμορφιάς στημένο το βασίλειο.
Μάτια αχτιδοπλημμύριστα απ΄της ψυχής τον ήλιο.

Μέσα στ΄αγνό τους διάφανο που θάλασσα θυμίζει
όποιος κοιτάξει έναν κρυφό παράδεισο αντικρύζει

Είν΄η καρδιά παράδεισος μ΄ατίμητα παλάτια
και κει φωλιάζει η ωμμορφιά που φτερουγάει στα μάτια.

Τα ζαφειρένια μάτια της διαβάτη μου αν δεν τα είδες
δεν θα πιστέψης πως ούτε ζούσαν στη γη νεράϊδες.

Μάτια που στην γλυκάδα τους θαρρείς έχουνε κλέψει
το γέλοιο ενός μικρού παιδιού κι ενός θεού την σκέψη.

                            Άνοιξη

Ανήσυχα μα ωραίο το ξύπνημα μου.
Η κάμαρα μου μύρα έχει γεμίσει
και γύρω μου, νειογέννητη όλη η φύση,
χαμογελάει στην έκθαμβη ματιά μου.

Λαχτάρες ανεξήγητες βαθειά μου
αθώρητο ένα χέρι έχει ξυπνήσει,
μια προσμονή καινούργια ένα μεθύσι
μια γλύκα κι ένας πόνος στην καρδιά μου.

Ξεχύνοντας παντού τα θεία σου κάλλη
με πεθυμιές και μύρα φορτωμένη
άνοιξη ξεπλανεύτρα τ΄ήρθες πάλι,
με νοσταλγίες τον κόσμο να γεμίσης

στην έρμη μου καρδιά την προδωμένη
την γλύκα της αγάπης να θυμίσης!

Αξίζει ίσως πριν να τελειώσω να προσθέσω ακόμα ένα γεμάτο τρυφεράδα και κοινωνική ευαισθησία ποίημα της με τίτλο Δουλίτσα, που γράφτηκε από τις εμπειρίες της από τα χρόνια που έκανε ιδιωτικά μαθήματα για να ζήσει.

Ένα αδύναμο κορμάκι,
με στεφάνι τις πλεξούδες
στο μικρό της κεφαλάκι,
πώς θυμούμαι τη Λενιώ !
Σ’ ένα σπίτι ήταν δουλίτσα,
που δασκάλα ήμουν εγώ.

Και στην ίδιαν ηλικία,
καπριτσιόζα, χαϊδεμένη,
μια μικρή κυρά από τότες,
η μαθήτρια μου η Λουκία,
εβασάνιζε κι εμένα
και τη δόλια την Ελένη.

Πώς θυμούμαι τη λαχτάρα
στα δύο μάτια τα μεγάλα
– ένα ρώτημα καθένα –
της μικρής δουλίτσας, όταν
με το δίσκο της ερχόταν,
να τρατάρει τη δασκάλα !

Έκανε πως συγυρνούσε,
μέσ’ στην κάμαρα κι αυτή,
κι όλο εκοίταε το βιβλίο,
πάντα δίπλα στο γραφείο,
κι όλο ετέντωνε τ’ αυτί.

Και, για χάρη της, μιλούσα
όλο πάθος και φωτιά.
Κι άρχιζα κι ανιστορούσα
για Νεράϊδες, για Στοιχειά,
για κρυστάλλινα παλάτια
κι η μικρούλα, μαγεμένη,
με ρουφούσε με τα μάτια.

Ώσπου μια φωνή απ’ τα πλάγια,
λες από το παραμύθι
μια Γοργόνα θυμωμένη,
μας αντίσκοβε τα μάγια …
Κι η δουλίτσα στην κουζίνα
ξαναπήγαινε, θλιμμένη.

Με τα μάτια τα μεγάλα
– ένα ρώτημα καθένα –
τι να γίνεται η Λενιώ ;
Τι να γίνεται η φτωχούλα !
Σ’ άλλο σπίτι θάναι δούλα,
όπως μια φτωχή δασκάλα,
σ’ άλλο σπίτι είμαι κι εγώ.

Η Σοφία Μαυροειδή Παπαδάκη το 1977, κατά τη διάρκεια ομιλίας της στον Δήμο της Kαλλιθέας, έπαθε εγκεφαλικό επεισόδιο, και όταν συνήλθε, το σχολίασε με χιούμορ : «Nα που μπορεί να σκοτώσει και η χαρά…». Λίγους μήνες αργότερα πέθανε  και κηδεύτηκε στο Νεκροταφείο του Δήμου Καλλιθέας, ενώ το συγκεντρωμένο πλήθος συνόδευσε το φέρετρό της τραγουδώντας τον ύμνο του ΕΛΑΣ.